Текст выступления:

Уголовные правонарушения против общественного порядка
1. Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстарға шолу және негізгі тақырыптар

Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар – елдің қоғамдық қауіпсіздігін және құқықтық нормаларын бұзатын маңызды әлеуметтік мәселелердің бірі. Бұл қылмыстар қоғамда тұрақтылық пен сенімділікті әлсіретеді, сондықтан олардың сипаты, түрлері және себептері туралы түсінік алуымыз керек.

2. Қазақстанда қоғамдық тәртіптің дамуы мен құқықтық негіздері

Қазақстанның қоғамдық тәртібі тарихи мәні терең, оның қалыптасуы әртүрлі кезеңдердегі әлеуметтік және құқықтық өзгерістер арқылы өтті. Тәуелсіздік алғаннан кейін, 1995 жылы қабылданған Конституция еліміздің құқықтық негізін қалау арқылы қоғамдық тәртіпті қорғауды заңдық деңгейге көтерді. Осыдан кейін қабылданған заңдар мен нормативтік актілер қоғамдық тәртіпті сақтау және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде маңызды құралға айналды.

3. Қоғамдық тәртіптің мәні мен қоғамдағы рөлі

Қоғамдық тәртіп – бұл қоғамдағы бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ететін моральдық және құқықтық нормалар жүйесі. Ол бірге өмір сүрудің әділ негізін құрып, елдің ішкі тұрақтылығын нығайтады. Сонымен қатар, қоғамдық тәртіптің сақталуы азаматтардың құқықтары мен міндеттерін нақты анықтап, қылмыстардың алдын алуда негізгі рөл атқарады. Осы негізде дамыған мемлекет қоғам мүшелерінің өзін-өзі қорғау мен өзара құрметтемін қамтамасыз етеді.

4. Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың жіктелуі

Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар әртүрлі формада көрінеді. Бұзақылық – қоғамдық орындардағы қасақана әдепсіздік пен зиян келтіру әрекеттерінің жиынтығы, ол қоғамның тыныштығын бұзады. Жаппай тәртіпсіздік – бірнеше адамның қатысуымен жүзеге асырылып, зорлық-зомбылыққа дейін жететін қоғамдық тәртіпті ауыр бұзу. Заңсыз митингілер мен жиналыстар – арнайы рұқсатсыз өткізілетін, қоғамдық тыныштықты бұзатын іс-шаралар. Сонымен бірге алкогольдік ішімдіктерді тұтыну арқылы қоғамдық орындарда тәртіп бұзу жиі кездеседі, бұл да қоғамдық нормаларды бұзумен байланысты.

5. Бұзақылықтың көріністері мен статистикасы

Бұзақылықтың көріністері күнделікті өмірде түрліше байқалады. Мысалы, қоғамдық көлікте орын алып жатқан кикілжіңдер, көшеде дау-дамайлар немесе ұсақ бұзақылық әрекеттері – бұлар бұзақылықтың нақты мысалдары. Статистикалық деректерге сәйкес, бұзақылық оқиғаларының саны жыл сайын аздап өсуде, бұл мәселені шешу үшін мемлекеттік органдар түрлі профилактикалық шаралар қолдануда. Бұзақылықтың алдын алу үшін қоғам белсенділігі мен құқық қорғау органдарының үйлесімді жұмысы қажет.

6. Жаппай тәртіпсіздік қылмыстарының ерекшеліктері

Жаппай тәртіпсіздіктер – бұл бірқатар адамдардың қатысуымен қоғамдық тәртіпті ауыр бұзатын оқиғалар. Олар қоғамның тұрақтылығына үлкен қауіп төндіріп, азаматтардың қауіпсіздігіне қатерлі әсер етеді. Мұндай қылмыстарға жауаптылық жоғары және жазалау шаралары қатаң, өйткені олардың салдары әлеуметтік тұрақсыздыққа, экономикалық күйзелістерге әкелуі мүмкін. Сондықтан жаппай тәртіпсіздікке жол бермеу үшін құқыққорғау органдары жүйелі әрекет етеді.

7. Қоғамдық орындардағы құқық бұзушылық түрлері

Қоғамдық орындардағы құқық бұзушылықтар әртүрлі формада көрінеді. Бұзақылық пен әдепсіздік, қоғамдық экономикалық объектілерге зиян келтіру, сондай-ақ рұқсатсыз ұйымдастырылған митингілер қоғамдық тәртіптің бұзылуына алып келеді. Әсіресе жастар арасындағы тәртіпсіздіктер қоғамға теріс әсер етуде. Бұл мәселелерді шешу үшін құқықтық білімді арттыру және құқық қорғау органдарының күшейтілген жұмысы маңызды.

8. Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар бойынша 2022-2023 жылдар дерегі

2022-2023 жылдары бұзақылық, жаппай тәртіпсіздік пен заңсыз митингілер бойынша тіркелген істер саны үздіксіз өсіп келді. ҚР Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, бұл қылмыстардың жалпы деңгейі елдің қоғамдық қауіпсіздігіне айтарлықтай қауіп төндіреді. Олардың көбейуі қоғамдық тәртіптің әлсіреуіне және азаматтардың сенімінің төмендеуіне әкеледі. Сондықтан мемлекеттік органдар бұл бағытта белсенді шаралар қабылдауда.

9. Заңсыз митингілер мен жиналыстарға қатысты жауапкершілік

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 400-бабына сәйкес, заңсыз митингтер мен жиналыстар ұйымдастыру қылмыс ретінде қарастырылады. Бұндай құқық бұзушылық жасағандарға айыппұл салу, қамауға алу сияқты қатаң санкциялар қолданылады. Бұл шаралардың мақсаты - қоғамдағы тәртіп пен тұрақтылықты сақтау, азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және құқықтық жүйенің сенімділігін арттыру.

10. Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстың себептері мен факторлары

Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың пайда болуына бірнеше әлеуметтік-экономикалық және мәдени факторлар әсер етеді. Біріншіден, жұмыссыздық пен материалдық қиындықтар жасөспірімдер арасында қылмыс деңгейін арттырады. Екіншіден, отбасылық тәрбиенің жеткіліксіздігі және әлеуметтік қолдаудың төмен болуы құқық бұзушылыққа жетелейді. Үшіншіден, құқықтық сауатсыздық пен құқық қорғау органдарының бақылауының әлсіз болуы да қылмыс қарқынын арттырады. Сонымен бірге, ақпараттық күйзелістер мен мәдени құндылықтар деградациясы қоғамдық тәртіпке деген көзқарасқа теріс әрекет етеді.

11. Статистикалық мәлімет: қоғамдық тәртіп бұзушылық көрсеткіштері (2019-2023)

2019-2023 жылдар арасында қоғамдық тәртіп бұзушылықтар тұрақты түрде өсу тенденциясын көрсетті. Бұл өсім құқық қорғау жабдықтары мен алдын алу шараларының күрделілігін арттыру қажеттілігін әкеледі. ҚР Ішкі істер министрлігінің 2023 жылғы деректері бойынша, қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың жалпы саны соңғы бес жылда бірқалыпты артып, бұл қоғамдағы қауіптің өскенін дәлелдейді.

12. Қылмыстық жауапкершілік және санкция түрлері

Қоғамдық тәртіпті бұзушыларға қатысты әртүрлі қылмыстық және әкімшілік жазалау шаралары қолданылады. Бұзақылық жасағандар үшін айыппұл салынады немесе ең көбі екі жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылады. Жаппай тәртіпсіздік ұйымдастырушыларға үш жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы белгіленеді. Заңсыз митингтер мен жиналыстарға қатысу үшін әкімшілік айыппұл немесе елу тәулікке дейін қамау түріндегі санкциялар қолданылады. Бұл шаралар қоғамдық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

13. Мысал: Назарбаев даңғылындағы тәртіпсіздік (2022)

2022 жылы Назарбаев даңғылында орын алған тәртіпсіздік оқиғаларында 258 адам ұсталды және 14 қоғамдық нысанға зиян келтірілді. Бұл оқиға қоғамдық тәртіп бұзушылықтардың ауыр зардабын көрсетіп, құқық қорғау органдарының жедел әрекеттегінің маңызды екенін дәлелдеді. Онсыз да ауырланған қоғамдық тыныштыққа нұқсан келтірген бұл оқиға қылмыстық жауапкершіліктің қажет екенін тағы бір мәрте көрсетті.

14. Полицияның қоғамдық тәртіпті қорғаудағы рөлі

Полиция қоғамда қоғамдық тәртіпті сақтау мен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде басты рөл атқарады. Олар қоғамдық орындарда тұрақты патрульдік қызмет жасап, құқық бұзушылықтардың алдын алу ісінде белсенділік танытады. Құқық бұзушылықтарды анықтау және жедел тергеу жүргізу полиция қызметінің негізгі міндеттеріне жатады. Сонымен қатар, жергілікті тұрғындармен тығыз байланыста түсіндіру жұмыстарын ұйымдастырып, алдын алу шараларын жүзеге асырады. 2023 жылы құқық қорғау органдары 18 000-нан астам қылмысты тіркеп, 7 200 адамға қылмыстық жауапкершілік қолданса, бұл қызметтің тиімділігін растайды.

15. Қоғамдық тәртіпті қорғаудағы халықаралық тәжірибе

Халықаралық тәжірибе қоғамдық тәртіпті сақтау саласында әртүрлі тәсілдер мен модельдерді ұсынады. Мысалы, кейбір елдерде қоғамдық кеңістіктерді мониторингтен өткізу және белсенді профилактикалық бағдарламаларды іске асыру арқылы тәртіпке қарсы қылмыстар азайтылуда. Сондай-ақ, құқықтық сауаттылықты арттыру мен азаматтық қоғамды дамыту қоғамдық тәртіпті нығайтуға септігін тигізеді. Бұл тәжірибелер Қазақстанға қоғамдық тәртіпті қорғауда жаңа әдістерді енгізуге мүмкіндік береді.

16. Қоғамдық ұйымдардың алдын алу шаралары

Қоғамдағы тәртіпті сақтау және құқық бұзушылықтардың алдын алу саласында қоғамдық ұйымдардың ролі ерекше маңызды. Мысалы, «Жастар ресурстық орталығы» секілді ұйымдар жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттыру арқылы олардың құқық бұзушылықтарға бармауын қамтамасыз етеді. Бұл ұйымның жұмысы еліміздің болашағы саналатын жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған. Сонымен қатар, құқық қорғау органдарымен бірлесе жүзеге асырылатын серіктестік жобалар қоғамдық тәртіпті сақтауға айрықша ықпал етеді. Бұл жобалар қоғамда құқықтық мәдениетті нығайтып, заң бұзушылықтардың алдын алуға көмектеседі. Бұдан бөлек, азаматтық патрульдердің жұмысы да маңызды. Олар құқық бұзушылықтарды қадағалап, жергілікті деңгейде тәртіпті қолдауға белсенді қатысады. Осы арқылы қоғамда құқық қорғау органдары мен азаматтар арасындағы байланыс күшейеді және құқықтық тәртіпті қорғау жүйесі жетілдіріледі.

17. Жастарға құқықтық тәрбие берудің маңызы

Жастарды құқықтық тәрбиелеу мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты болып табылады. Мектептерде енгізілген «Құқық негіздері» пәні оқушыларға құқықтық сауаттылықты қалыптастыруға арнайы білім береді. Бұл сабақтарда жастар құқықтық нормалар мен міндеттер туралы жан-жақты мәліметтер алады. «Құқықтық информатика» пәні болса, құқықтық ақпаратты цифрлық құралдар арқылы дұрыс пайдалануға мүмкіндік береді, бұл қазіргі заманғы технологиялар мен құқықтық ақпарат арасындағы байланысты қамтамасыз етеді. Құқықтық білімді тереңдету мақсатында өткен дөңгелек үстелдер мен тренингтер жастарды құқықтық мәселелерге жауапкершілікпен қарауға үйретеді, оларды қоғамдық тәртіпке жауапты азамат ретінде қалыптастырады. Бұл шаралар қоғамдық тәртіп бұзушылықтардың төмендеуіне және жастардың құқық бұзушы болуын алдын алуға ықпал етеді, сол арқылы елімізде құқықтық мәдениет пен тәртіптілікті нығайтады.

18. Қоғамдық тәртіпті қорғау процесі: құқық бұзушылықтан сотқа дейін

Қоғамдық тәртіпті қорғау жүйесі құқық бұзушылықтың анықталуынан сот процесіне дейінгі кезеңдерді қамтиды. Біріншіден, құқық бұзушылық анықталғаннан кейін құқық қорғау органдары іс-шаралар жүргізеді. Бұл кезеңде деректер жиналып, тергеу жұмыстары атқарылады. Кейін құқықтық процесс басталып, материалдар сотқа жіберіледі. Сот кезеңінде кінәлі адамға қатысты шешім қабылданып, құқық бұзушылықтың деңгейіне сәйкес жаза өтеледі. Мұндай жүйелі және құрылымды процесс құқық тәртібін сақтауда маңызды болып табылады, себебі ол құқық бұзушылықтың әділетті және заңнамалық негізде қаралуын қамтамасыз етеді. Осы жүйенің өзара байланысқан және нақты кезеңдері қоғамдағы құқықтық тәртіптің қатып қалуын қамтамасыз етеді.

19. Қоғамдық тәртіпті нығайтудың болашағы мен заманауи бағыттары

Қоғамдық тәртіпті нығайту қазіргі заманның талаптары мен технологиялық жетістіктері негізінде жалғасуда. Ақпараттық технологиялар мен цифрлық құралдардың құқық қорғау саласында қолданылуы қоғамдағы заңдылықты қамтамасыз етудің жаңа мүмкіндіктерін ашады. Сонымен қатар, азаматтардың белсенділік танытуы мен әлеуметтік желілердегі қоғамдық бақылау қоғамдық тәртіпті күшейтуге елеулі ықпал етеді. Инновациялық жолдар, мысалы, құқықтық білім беру платформалары немесе мобильді қолданбалар арқылы ақпараттандыру, құқық бұзушылық деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Ұзақ мерзімді перспективада бұл бағыттар қоғамдық тәртіпті сақтау мен құқықтық мәдениетті қалыптастыруда ең тиімді құралдар болып табылады.

20. Қоғамдық тәртіпті сақтау – қоғам тұрақтылығының негізі

Қоғамның қауіпсіздігі мен тұрақтылығын сақтауда құқықтық нормаларды ұстану және азаматтардың жауапкершілігі шешуші маңызға ие. Заңдарды сақтау тек құқық қорғау органдарының ғана емес, әрбір азаматтың міндеті болып табылады. Бұл тұрақтылық пен бірлікті нығайтуға, әділетті қоғам құруға мүмкіндік береді. Барлық деңгейде құқықтық тәртіпті сақтау қазіргі қоғамның дамуы мен гүлденуінің негізгі шарттарының бірі ретінде қарастырылады. Әр адам өзінің құқықтары мен міндеттерін біле отырып, қоғамдағы тәртіпті дамытуға үлес қосуы қажет.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл.

Қылмыстық кодекс ҚР, 2014 жыл.

Ішкі істер министрлігінің ресми статистикасы, 2019-2023 жылдар.

Алматы қаласы полиция департаментінің есебі, 2022 жыл.

Жұмыссыздық пен қылмыс арасындағы байланыс, Әлеуметтік зерттеулер журналы, 2021 жыл.

Мамедова, А. Е. Құқықтық тәртіп және қоғам: теориясы мен практикасы. – Алматы, 2019.

Нұржанов, Б. Жастар құқықтық тәрбиесі: қазіргі жағдай мен даму перспективалары. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Астана, 2020.

Смирнов, В. П. Современные методы профилактики правонарушений в молодежной среде. – Москва, 2018.

Аманжолов, Р. Ж. Қоғамдық тәртіпті қорғау жүйесіндегі мемлекеттік және азаматтық институттар. – Алматы, 2022.