Текст выступления:

Понятие и формы регулирования авторских и смежных прав
1. Авторлық және сабақтас құқықтарды реттеу: негізгі түсініктер мен өзектілік

Авторлық құқық пен сабақтас құқықтардың қоғамдағы ең маңызды рөлін түсіну – заманауи құқық жүйесінің негізі болып табылады. Бұл құқықтар шығармашылық пен инновацияның дамуында кілтті функция атқара отырып, әдебиет пен өнерден бастап ғылым мен технологияға дейінгі кең ауқымды қорғауды қамтамасыз етеді. Авторлық құқық заң жүзінде шығармашылық нәтижелерді қорғауды және авторлардың еңбегін әділ бағалауды қамтамасыз етуге бағытталған, ал сабақтас құқықтар орындаушылар, фонограммалар шығаратындар мен радиотеледидар ұйымдарына қатысты құқықтарды реттейді. Бұл құқықтардың өзектілігі қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдайларда, әсіресе цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы кезінде артып отыр.

2. Авторлық және сабақтас құқықтардың тарихы мен дамуы

Авторлық және сабақтас құқықтардың қалыптасуы XVIII ғасырда Еуропада алғаш құқықтық актілердің пайда болуынан бастау алады. Сол кезде шығармашылық өнімдерді заңды түрде қорғау қажеттілігі туындады, бұл шығармалардың авторларына тиесілі құқықтарды анықтауға мүмкіндік берді. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін, онда заңнамалық реформалар жүргізіліп, ұлттық құқықтық жүйеге халықаралық стандарттар енді. Бұл трансформациялар цифрлық дәуірге көшу процесінде авторлық құқықтарды тиімді реттеуге бағытталды. Қазіргі таңда, заңдар тек шығармашылық еңбектерді ғана емес, сонымен қатар цифрлық контентті де қорғау механизмдерін қамтиды, осылайша жаңашыл технологиялар мен ақпараттық ресурстардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз етеді.

3. Авторлық құқықтың негізгі ұғымдары

Авторлық құқық дегеніміз – бұл автордың шығармашылық нәтижелерін қорғауға бағытталған құқықтар жиынтығы болып табылады. Ол жеке және мүліктік құқықтардан тұрады, сәйкесінше әдеби, өнер және ғылыми салалардағы туындыларды қамтиды. Автор – туындыны жасаған тұлға, оның еңбектерінің ауқымы өте кең: кітаптар, музыка, көркем суреттер, бағдарламалық қамтамасыз ету және ғылыми мақалалар. Авторлық құқық мерзімі автордың өмірімен шектелмей, оның қайтыс болғаннан кейін 70 жыл бойы сақталады, осылайша мұрагерлерге де құқықтық кепілдіктер беріледі. Мұндай мерзім автордың шығармашылық мұрасының ұрпақтарға жетуін және қаржылық пайдалануын реттейді.

4. Сабақтас құқықтар: мазмұны мен субъектілері

(Бұл слайд мазмұнында техникалық себептермен мақала мәтіндері көрсетілмеген, сондықтан жалпылама түсінік беріледі.) Сабақтас құқықтар – бұл орындаушылардың, фонограммаларды шығарушылардың және радио-телевидение ұйымдарының құқықтары. Олар шығармашылықтың орындаушы жағын және оның таратылуын қорғайды. Мысалы, музыканттар мен актерлердің шығарм алылығының қорғалуы немесе фонограмманы құқықтық тіркеу сабақтас құқықтардың аясында қарастырылады. Бұл құқықтар авторлық құқықтардан өзге, бірақ олар да шығармашылық өнімдерді әділ пайдалану мен олардың коммерциялық тұрғыда тиімділігін қамтамасыз етеді.

5. Авторлық пен сабақтас құқық иелерінің салыстырмалы кестесі

Авторлық және сабақтас құқық субъектілерінің ерекшеліктерін салыстыра отырып, авторлық құқықтардың жеке тұлғаларға тиесілі және ұзақ мерзімге берілуі ерекшеленеді. Ал сабақтас құқықтар қысқа мерзімге беріледі және көбінесе ұжымдық немесе ұйымдық сипатқа ие болады. Бұл ерекшелік құқықтардың өз функциялары мен қорғау объектілерінің сипатына байланысты. Мысалы, автор жеке шығармашылықты өндіруші болса, сабақтас құқық иелері көбіне орындаушылар немесе ұйымдар ретінде өз құқықтарын коллективті түрде қорғайды. Қазақстан заңнамасы осы айырмашылықтарды нақты белгілеп, әр құқықтың әділ қорғалуын қамтамасыз етеді.

6. Реттеудің негізгі қағидалары

Авторлық және сабақтас құқықтарды реттеу шығармашылық қызметтің құндылығын мойындай отырып, авторлар мен орындаушылардың құқықтарын әділ әрі тең дәрежеде қорғау қағидатына негізделген. Бұл құқықтардың ашықтығы мен жариялығы қамтамасыз етіледі, бұл заңды пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттерін түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, авторлардың моральдық мүдделері, атап айтқанда олардың есімін және туындыларды қорғау, өте маңызды. Қазақстанның құқықтық жүйесі халықаралық стандарттарға сәйкес дамыды және бұл саланы құқықтық тәрбие мен мәдениетті қалыптастыру үшін негіз етеді.

7. Қазақстандағы құқықтық негіздер

(Бұл слайдта техникалық қиындықтарға байланысты толық мәтін жоқ, ортақ ақпарат беріледі.) Қазақстанда авторлық құқықтар мен сабақтас құқықтарды реттейтін заңдар кешені қалыптасқан. Бұл заңдар шығармашылықтың барлық салаларында құқықтарды қорғай отырып, халықаралық конвенциялар негізінде әзірленді. Соның ішінде, Қазақстан Республикасының Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы Заңы негізгі нормативтік-құқықтық акт болып табылады. Сонымен қатар, мемлекеттің құқық қорғау институттары мен арнайы ұйымдар құқық бұзушылықтармен күресуде маңызды рөл атқарады.

8. Халықаралық реттеу тетіктері

Авторлық құқық пен сабақтас құқықтарды қорғауда халықаралық құралдар шешуші роль атқарады. Мысалы, 1886 жылы Берн конвенциясы қабылданып, авторлық құқықтардың халықаралық стандарттары енгізілді. Кейінгі халықаралық келісімдер мен тіркелімдер, мысалы, Вена және Женева конвенциялары, сондай-ақ әлемдік сауда ұйымының (ДСҰ) келісімдері бұл құқықтардың жаһандық деңгейде қорғалуын нығайтты. Бұл механизмдер құқық иелері мен қолданушылар үшін бірегей құқықтық орта қалыптастырады, цифрлық дәуірдегі жаңа проблемаларға жауап береді және құқық бұзушылықтардың алдын алуға мүмкіндік береді.

9. Авторлық құқық объектісінің тіркелу барысы

Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі негізінде авторлық құқық объектісін тіркеу рәсімі жүйелі және нақты бірқатар сатылардан тұрады. Алдымен, автор туындыны тіркеуге өтініш береді, ол қарастырылып, тіркеу туралы шешім шығарылғаннан кейін, құқықтық нысан ретінде тіркеледі. Бұл процесс авторлық құқықтарды қорғаудың ресми куәлігі болып саналады және құқық иесіне туындысын заңды түрде пайдалану және қорғаныс қамтамасыз етеді. Тіркеу барысында авторлық құқық объектісінің сипаты, авторы мен оның мүліктік құқықтары анықталады. Бұл рәсім шығармашылық жұмыс иеленушілеріне заңды кепілдіктер береді.

10. Мүліктік құқық және оның шектеулері

Мүліктік құқық авторға туындыны көшіру, тарату және қоғамдық орында пайдалану құқығын береді. Бұл құқықтың міндетті кезеңі автордың өмірі мен қайтыс болғаннан кейін 70 жылды қамтиды, бұл мерзім автордың мұрагерлеріне шығармашылық өнімдерінен материалдық табыс табуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қоғамдық мүдде үшін белгілі жағдайларда шығармаларды тегін қолдану заңды түрде рұқсат етіледі, мысалы, білім беру мекемелерінде дәйексөз келтіру немесе сабақ барысында пайдалану. Бұл шектеулер қоғамдағы ақпараттық ағынды ынталандырады, шығармашылық пен білімнің дамуына жағдай жасайды.

11. Жеке (моральдық) құқықтар

Моральдық құқықтар автордың жеке тұлғалық ерекшеліктерін көрсете отырып, оның шығармашылық еңбегінің иесі ретінде мойындалуын қамтиды. Олар автор есімінің міндетті түрде көрсетілуін көздейді, бұл автордың беделін сақтау үшін маңызды. Сонымен қатар, шығарманың тұтастығын сақтау – оның маманданбаған өзгерістерге немесе бұрмалануға жол бермеу арқылы, автордың шығармашылық даралығын қорғаудың негізі. Бұл құқықтар шексіз және берілуге жатпайтын сипатта, себебі олар автордың жеке тұлғалық қасиеті мен қоғамдағы мәртебесін көрсетеді. Сондықтан, моральдық құқықтар автор мен қоғам арасындағы көптеген этикалық және құқықтық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

12. Лицензиялық келісім шарттары

Лицензиялық шарттар авторлық құқық иесіне шығармасын пайдалану құқықтарын беру тәртібін нақтылайды. Қарапайым лицензия бірнеше тұлғаға бұл құқықты береді, ал эксклюзивті лицензия бір ғана тұлғаға ерекше құқықтар береді, бұл автордың шығармасын пайдалану аясын реттеуге мүмкіндік туғызады. Келісімде пайдаланудың нақты шарттары, роялти мөлшері және пайдалану мерзімі егжей-тегжейлі көрсетіледі. Мектептер мен білім беру ұйымдары мұндай келісімдерді шығармаларды қолдану мен тарату кезінде жиі пайдаланады, бұл шығармаларға әділ және заңды негізде қол жеткізуге мүмкіндік береді.

13. Соңғы бес жылдағы авторлық құқық бұзушылықтардың статистикасы

2020-2021 жылдары авторлық құқық бұзушылықтардың саны елеулі өсті, бұл цифрлық контенттің кең таралуына және интернет ресурстарындағы бақылаудың әлсіздігіне байланысты. Бұл жағдай заңды құқық қорғау шараларын күшейтуді талап етеді. 2022 жылы жағдайдың аздап жақсаруы байқалса да, құқық бұзушылықтар әлі де кең таралған, сондықтан тиімді шаралар қабылдау қажет. Статистикалық талдау авторлық құқықты қорғауда сандық құралдарды жетілдірудің және құқықтық мәдениетті нығайтудың маңыздылығын айқындайды.

14. Құқықтарды қорғау тәсілдері мен механизмдері

Авторлар мен құқық иелері құқық бұзушылықтарды сотқа жүгіну арқылы шешуге ұмтылады, бұл олардың құқықтарын ресми түрде қорғауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында мемлекеттік органдар мен авторлық қоғамдық ұйымдарға ресми шағымдар түседі. Бұл мекемелер құқықтық бақылауды жүзеге асырып, құқық бұзушылықты анықтауға және алдын алуға атсалысады. Құқық бұзушылыққа қарсы әкімшілік шара ретінде айыппұл салу немесе бұзылған материалдарды тәркілеу қолданылады, бұл құқық бұзушылықтардың қысқаруына ықпал етеді. Сонымен қатар, мектептерде құқықтық тәртіпті қалыптастыру тәжірибесі құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызды бөлігі ретінде қарастырылады, бұл жас ұрпақтың шығармашылық құқықтарды құрметтеуге үйренуіне септігін тигізеді.

15. Авторлық құқық бұзушылыққа жауапкершілік мысалдары

(Бұл слайдтағы нақты материалдар техникалық себептермен көрсетілмеген, бірақ жалпы түсінік беріледі.) Авторлық құқық бұзушылықтары әртүрлі формада кездеседі: заңсыз көшіру, тарату, контентті рұқсатсыз пайдалану және т.б. Қазақстанда бұзушылықтар үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. Кейбір тарихи істер мен сот үкімдері құқық бұзушыларға жаза қолданудың маңыздылығын көрсетті, бұл авторлық құқықтардың қорғалуын қамтамасыз етеді. Мысал ретінде, белгілі бір жағдайларда заңсыз көшірілген мазмұнды тарату фактілері бойынша жауапкершілікке тартылған тұлғалардың ісі қарастырылды, бұл құқықтық тәртіпті нығайтады.

16. Қазіргі заманғы проблемалар мен қауіптер

Қазіргі заманғы авторлық құқық саласындағы басты қиындықтардың бірі – интернеттегі заңсыз тарату мен пираттық өнімдердің кеңінен өріс алуында. Бұл мәселе цифрлық контенттің бақылауын айтарлықтай қиындатады және құқық иелерінің меншігін қорғаудағы сынақтарды күшейтеді. Сандық технологиялардың қарқынды дамуы және файл алмасу платформаларының кеңеюі құқықтық қорғаныстың деңгейін төмендетіп, заңсыз көшірмелер мен өнімдерді тарату пайызының өсуіне себепші болып отыр. Нәтижесінде, қазіргі жаһандық контент алмастыру жүйелеріндегі интернет-плагиаттың көбеюі халықаралық құқық бұзушылыққа қарсы күрес тәсілдерін жаңартуды қажет етеді. Осы динамикалық әрі күрделі мәселелер авторлық құқықты қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты және халықаралық ынтымақтастықты жетілдіруге бағытталған шаралардың маңыздылығын одан әрі арттырады.

17. Шығармаларды пайдалану мен жекелеген ерекшеліктер

Білім беру саласында авторлық құқық заңымен реттелетін тегін пайдаланудың маңызы зор. Академиялық мақсатта шығармаларды еркін қолдану оқу процесін қолдауды күшейтіп, құнды ақпараттық ресурстарға кеңірек қолжетімділік береді. Бұл, әсіресе, студенттер мен мұғалімдерге инновациялық білім алуға мүмкіндік туғызады. Дегенмен, қоғамдық орындарда шығармаларды пайдалану немесе өзгерту кезінде құқықтық шарттар мен рұқсаттарды ұстану аса маңызды. Мектептегі жобалар мен тапсырмаларда этикалық және заңдық талаптардың сақталуы шығармашылықтың адалдығын қамтамасыз етеді. Мұндай құқықтық тәртіп шығармашылық пен білім саласындағы заңдылықты нығайтып, құқық иелерінің мүдделерін қорғауға ықпал етеді.

18. Қазақстандағы танымал авторлық құқық даулары

Өкінішке орай, осы бөлікте нақты даталар мен оқиғалар туралы мәліметтер берілмегендіктен, Қазақстандағы танымал авторлық құқық даулары туралы толық баяндау жасау мүмкін емес. Бірақ жалпы айтқанда, елімізде медиасфераның дамуымен бірге құқықтық конфликтілер жиілеп, оларды шешу үшін заңнамалық базаны жетілдіру жұмыстары жүргізіліп отыр. Жаңадан қабылданған нормалар мен сот практикасы бұл даулардың әділ шешілуін қамтамасыз етуге бағытталғаны белгілі. Қазақстан авторлық құқықты қорғау саласында халықаралық тәжірибені енгізу арқылы құқықтық мәдениетті жоғарылатуға және шығармашылық қызметті ынталандыруға ұмтылады.

19. Авторлық құқық саласындағы даму перспективалары

Авторлық құқық саласында алдағы уақытта нормативтік-құқықтық базаның жаңартылуы құқықтық қорғаудың тиімділігін арттыра түсуге бағытталады. Әсіресе, цифрландыру дәуірінде шығармалардың электрондық форматтарын құқықтық қорғау маңызды. Сонымен қатар, жасанды интеллект туындылары және олардың авторлығы сияқты мәселе заңнамада белсенді талқылануда, бұл шығармашылықтың жаңа түрлерін құқығымен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, құқықтық сауаттылықты мектеп бағдарламасына енгізу – құқықтық мәдениетті қалыптастырудың негізі. Жастардың құқық туралы білімін арттыру халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға, сонымен қатар құқық бұзушылық деңгейін төмендетуге үлес қосады.

20. Авторлық және сабақтас құқықтардың маңызы мен болашағы

Авторлық құқықтарды қорғау – тек шығармашылықты сақтап қалудың ғана емес, сонымен бірге ұлттық мәдениеттің дамуына және жаһандық ақпараттық интеграцияға септігін тигізетін маңызды аспект. Бұл салада құқықтық білім мен тәртіптің үйлесімі тұрақты даму мен инновацияларға төтеп берудің кепілі болып табылады. Авторлық құқықтың маңыздылығы тек өнер мен ғылым саласында ғана емес, сонымен бірге экономика мен технологияның әртүрлі салаларында да жоғары бағаланады. Осылайша, Қазақстандық қоғам үшін авторлық және сабақтас құқықтар шығармашылық әлеуетті іске асыруда және халықаралық аренада өз орнын нығайтуда негіз болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы Заңы, 1996 жыл.

Берн конвенциясы авторлық құқықты қорғау жөнінде, 1886 жыл.

ҚР Әділет министрлігінің 2023 жылғы мәліметтері.

WIPO (Дүниежүзілік авторлық құқық ұйымы) ресми құжаттары және халықаралық стандарттары.

Аманжолов Саят, "Авторлық құқық және сабақтас құқықтар тарихы мен қазіргі жағдайы", Алматы, 2021.

Козлов, В.Б. Авторское право: теория и практика. Москва, 2020.

Жаңалықова, Г.Р. Құқықтық мәдениет және заманауи авторлық құқық мәселелері. Алматы, 2021.

World Intellectual Property Organization. Intellectual Property and Digital Technologies. Geneva, 2023.

Нұртаза, Ә. Авторлық құқық және білім беру. Астана, 2022.

Peterson, L. Copyright Law Developments in Central Asia. Journal of Intellectual Property, 2023.