Текст выступления:

Административные правонарушения в общественном порядке и нравственности
1. Қоғамдық тәртіп пен адамгершілікке қарсы әкімшілік құқықбұзушылықтарға шолу

Әкімшілік құқықбұзушылықтардың түрлері, әсерлері мен алдын алу әдістері жақсы түсіндіріліп, қоғамның дамуына ықпал ету мақсатында өзекті тақырып ретінде қарастырылады. Бұл ретте құқықтық мәдениет пен тәртіпті сақтау – қоғамның тұрақты дамуының маңызды негізі.

2. Әкімшілік құқықбұзушылықтардың тарихи және құқықтық негіздері

1995 жылдан бері Қазақстанда әкімшілік құқықбұзушылықтарды арнайы заңнама шеңберінде реттеу жүргізіледі. Бұл заңдар қоғамдық тәртіпті қорғауға, құқықтық нормаларды сақтауға бағытталған. Сонымен қатар, олар қоғамдағы моральдық құндылықтарды сақтап, құқықбұзушылықтың алдын алуға қызмет етеді. Қазақстанның тәуелсіз даму кезеңінде осы заңдар құқықтық жүйенің негізгі бөлігін құрап, қоғамның тыныштығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды.

3. Қоғамдық тәртіп ұғымы мен мәні

Қоғамдық тәртіп — бұл қоғам мүшелерінің қауіпсіздігі мен бейбіт өмірін қамтамасыз ететін әлеуметтік ереже жүйесі болып табылады. Ол құқық пен теңдіктің негізі ретінде қызмет атқарады және мемлекеттің тұрақты дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, қоғамдық тәртіп азаматтардың құқықтары мен бостандығын қорғау үшін маңызды фактор болып табылады. Мемлекеттік органның негізгі міндеті – осы тәртіпті сақтау және азаматтардың бейбіт өмір сүруін қамтамасыз ету, қоғамдағы үйлесімділік пен тұрақтылықты нығайту.

4. Адамгершілік туралы түсінік және оның әлеуметтік рөлі

Адамгершілік – бұл қоғамдағы жеке тұлғаның моральдық қасиеттерінің жиынтығы, оның әлеуметтік қарым-қатынастардағы негізі болып табылады. Ол әділдік, адалдық, жауапкершілік, және құрмет сияқты құндылықтарды қамтиды. Адамгершілік арқылы адам қоғамда сенімділік пен өзара түсіністік орнатады, бұл әлеуметтік тұрақтылық пен даму үшін таптырмас негіз. Әлеуметтік рөлі ретінде адамгершілік адам мен қоғам арасында гармония қатынасын қалыптастырып, мәдениеттер мен ұрпақтар арасындағы байланысты нығайтады.

5. Қоғамдық тәртіпке қарсы әкімшілік құқықбұзушылықтар түрлері

Қоғамдық тәртіпке қарсы әкімшілік құқықбұзушылықтар түрлі түрлерде көрініс табады: қоғамдық орындарда тәртіп бұзу, бұзақылық, сақтық шараларын бұзу, және заңсыз акцияларға қатысу сияқты. Мысалы, жолда жүру ережелерін бұзу қоғамдық қауіпсіздікке қатер төндіреді. Бұзақылық ұсақ қылмыс ретінде түрлі қоғамдық шараларда үйлесімнің бұзылуына әкелуі мүмкін. Бұл құқықбұзушылықтардың әрқайсысы қоғам өміріндегі тұрақтылықты нашарлатады және оларға қарсы заңнама тарапынан қатаң шаралар қолдану қажет.

6. Әкімшілік құқықбұзушылық типтері және олардың сипаттамалары

Кестеде әкімшілік құқықбұзушылықтардың негізгі түрлері, олардың орындалу аймақтары, сипаттамалары және қолданылатын әкімшілік жазалар туралы мәліметтер ұсынылған. Мысалы, қоғамдық орындарда шу шығару аса ауыр құқықбұзушылық болып саналып, айыппұл мен әкімшілік қамауға алу түрінде жазалануы мүмкін. Бұл құқықбұзушылықтардың орындары әртүрлі – көшелер, қоғамдық көлік, сауда орталықтары, және тағы басқа. Жазалардың қатаңдығы құқықбұзушылықтың сипатына тікелей байланысты, бұл құқықтық тәртіпті сақтауда тиімді құрал болып табылады.

7. Бұзақылық және оның ерекшеліктері

Бұзақылық – қоғамдық тәртіпті бұзатын әрекеттердің бірі, ол көбінесе қоғамдық орындарда орын алады. Мысалы, қоғамдық көлікте шу шығару немесе жаппай тәртіпсіздік ұйымдастыру адамдардың тыныштығын бұзады. Бұзақылық әрекеттеріне қатысты құқықтық шаралар айтарлықтай қатал және олардың алдын алу мақсатында құқық қорғау органдары белсенді түрде жұмыс істейді. Бұзақылыққа қарсы күрес қоғамның тыныштығын сақтап, азаматтардың құқықтарының қорғалуына ықпал етеді.

8. Ұсақ бұзақылық: мысалдар және заңдық баптар

2022 жылы Қазақстанда 9 400 ұсақ бұзақылық жағдайы тіркелді. Бұл құқықбұзушылық түрі қоғам қауіпсіздігі үшін маңызды мәселе болып табылады және оған қатысты заңдар қатаң түрде қолданылады. Ұсақ бұзақылықтар көбінесе қоғамдық орындарда тыныштықты бұзумен байланысты, сондықтан алдын алу шаралары қоғамның құқықтық мәдениетін арттыруға бағытталған.

9. Қазақстандағы әкімшілік құқықбұзушылық құрылымы бойынша статистика

Қазақстанда әкімшілік құқықбұзушылықтардың ең көп таралған түрі – ұсақ бұзақылықтар. Бұл құқықбұзушылықтар қоғамда құқықтық бақылау мен білім берудің қажеттілігін көрсетеді. Статистика көрсеткендей, құқықбұзушылықтың негізгі түрлерін анықтау профилактикалық шараларды тиімді бағыттауды қамтамасыз етеді. Осы арқылы құқық қорғау органдары олардың алдын алу жұмыстарын күшейтуге мүмкіндік алады.

10. Адамгершілікке қарсы әкімшілік құқықбұзушылықтар

Жезөкшелік пен порнография тарату қоғамның моральдық нормаларына толықтай қайшы келеді және ауыр құқықбұзушылықтар қатарына жатады. Олар қоғамдық мәдениетті төмендетіп, зиянды әсер етеді. Сонымен бірге, қоғамдық орындарда әдепсіз мінез-құлық көрсету де адамгершілікке қарсы әрекеттер саналады. Мұндай мінез-құлық қоғамдағы сыйластықты азайтып, моральдық тұрақтылыққа залал келтіреді. Сондықтан заңнама бұл құқықбұзушылықтарға өте қатал көзқарас ұстанады.

11. Жезөкшелікпен айналысуға байланысты әкімшілік жауапкершілік

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодексінің 449-бабында жезөкшелікке қатысты әкімшілік жауапкершілік нақты белгіленген. Бұл бап бойынша айыппұл салу немесе 10 тәулікке дейін әкімшілік қамауға алу шаралары қарастырылған. 2022 жылы елімізде жезөкшелікпен байланысты 2175 құқықбұзушылық фактісі тіркеліп, әкімшілік шара қолданылды. Осы шаралардың мақсаты – қоғамдық тәртіпті сақтау және адамгершілік құндылықтарын қорғау, бұл құқықбұзушылықтарға қатысты қатаң бақылауды қамтамасыз ету.

12. Әдепсіз мінез-құлық бойынша құқықбұзушылықтар динамикасы

Соңғы жылдары әдепсіз мінез-құлық бойынша құқықбұзушылықтардың саны артуда, бұл қоғамдық моральдық нормалардың өзгеруі мен құқықтық сауаттың төмендігін көрсетеді. Мұндай құқықбұзушылықтар қоғамда моральдық қауіпсіздіктің әлсіреуіне алып келеді. Деректер бойынша, құқықтық мәдениетті арттыруға бағытталған іс-шараларды күшейту қажеттілігі айқын болды. Бұл құқықбұзушылықтардың алдын алу үшін құқық қорғау органдары мен білім беру жүйесінің үлесін арттыру маңызды.

13. Қоғамдық орындардағы спирттік ішімдік ішуге әкімшілік шаралар

Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодексінің 445-бабына сәйкес қоғамдық орындарда спирттік ішімдік ішуге тыйым салынған. Бұл бұзушылыққа 5 айлық есептік көрсеткішке дейін айыппұл немесе ескерту қарастырылған. 2023 жылы 21 300 мұндай құқықбұзушылық дерегі тіркелді, бұл оны еліміздегі ең жиі кездесетін тәртіп бұзушылықтарының біріне айналдырады. Әкімшілік шаралар қоғамдық тыныштықты қамтамасыз етуге бағытталған және құқық қорғау органдары профилактикалық рейдтер жүргізіп, халықтың құқықтық сауатын арттыруға көңіл бөледі.

14. Әкімшілік жаза түрлері мен қолдану жағдайлары

Кестеде әкімшілік құқықбұзушылықтардың түрлері, тиісті заң баптары және қолданыстағы жазалар көрсетілген. Мысалы, қоғамдық тәртіпті бұзғаны үшін айыппұл, қамауға алу, ескерту сияқты әртүрлі жаза түрлері белгіленген. Бұл ақпарат құқықбұзушылықтардың салмақтылығын нақтылап, заңның қаталдылығын көрсетеді. Жаза түрлері құқықбұзушылықтың сипатына қарай әртүрлі әрі құқықтық тәртіпті нығайтуға бағытталған.

15. Құқықбұзушылықтардың себептері: әлеуметтік және психологиялық факторлар

Жастар арасында құқықбұзушылыққа итермелейтін әлеуметтік себептер ретінде жұмыссыздық, төмен табыс деңгейі және отбасының әлеуметтік жағдайы маңызды рөл атқарады. Ғылыми зерттеулер осы факторлардың құқықбұзушылықтың өсуімен байланысты екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, психологиялық әсерлер де зор мәнге ие: стресс, әлеуметтік қысым және ақпараттық кеңістік жасөспірімдердің құқық бұзушылық әрекеттеріне бейімділігін арттырады. Бұл жағдай құқықтық тәрбие мен моральдық-адамгершілік білімнің маңыздылығын тағы бір рет көрсетеді.

16. Қоғамға тигізетін салдары

Қоғамдағы тәртіп пен адамгершілік негіздері құқықтық нормалар арқылы қалыптасады. Құқықбұзушылықтар бұл негіздерді шайқап, азаматтардың қауіпсіздігі мен өмір сүру сапасына кері әсерін тигізеді. Әсіресе қоғамдық сенімділіктің әлсіреуі әлеуметтік тұрақтылықтың бұзылуына әкеледі. Мысалы, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін әлеуметтік тәртіпті сақтау маңызды міндеттердің бірі болып табылды, өйткені ол мемлекеттің дамуына тікелей ықпал етеді.

Құқықбұзушылықтардың экономикаға да маңызды зияны бар. Олар мемлекет бюджетіне қосымша шығындар туындатып, мемлекеттік институттардың беделін төмендетеді. Бұл әсіресе жастар арасында моральдық құндылықтардың құлдырауына әсер етеді. Жас ұрпақтың құқықтық мәдениеттің төзімділігін арттыру, олардың тәрбиесіне көңіл бөлу заманауи қоғамның басты талаптарының бірі болып тұр.

Әлеуметтік араздық пен үрей қоғамда кең тарағанда олар қоғамдық келісімді бұзатын қауіпті факторларға айналады. Мұндай жағдайларды болдырмау үшін құқық бұзушылықтардың алдын алу шараларын күшейту, қоғамдық сананы көтеру қажет. Тарихта байқалғандай, тұрақты қоғамның негізі – бірлік пен келісім. Сондықтан, құқық бұзушылықтармен күресу біздің ортақ міндетіміз.

17. Әкімшілік істердің қаралу тәртібі

Құқықтық жүйеде әкімшілік істерді қарау тәртібі маңызды рөл атқарады. Қазақстан Республикасының әкімшілік құқықтық процестері бұл салада жүйе мен әділеттілікті қамтамасыз етеді. Әкімшілік іс бойынша алғашқы қадам құқық бұзушылықтың анықталуынан басталады, одан кейін хаттамалар толтырылады. Құқық қорғау органдарының ұтымды іс-әрекеті мен судьяның шешімі арқылы құқық бұзушылықтарға қатысты іс қаралады.

Бұл процестің айқын құрылымы азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға, әділ шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Мысалы, ҚР Әкімшілік процессуалдық кодексі сотталғандарға құқықтарын қорғау үшін кең ауқымды механизмдер ұсынады. Әкімшілік істердің тиімді қаралуы қоғамдық тәртіпті сақтау және құқықтық құндылықтарды нығайту үшін таптырмас құрал болып табылады.

18. Қоғамдық тәртіпті сақтау мен құқықбұзушылықтарды алдын алу шаралары

Қоғамдық тәртіпті сақтау мақсатында кешенді шаралар жүзеге асырылады. Біріншіден, құқықтық білім беру мен ағарту жұмыстары жастар арасында құқықтық мәдениетті арттыруға бағытталған. Мысалы, мектептерде өткізілетін құқықтық сабақтар, семинарлар және тренингтер құқық бұзушылықтардың алдын алуға көмектеседі.

Екіншіден, қоғамдық бақылау мен полиция аралығының тығыз байланысы қоғамдық тәртіпті күшейтеді. Бұл қоғамның әрбір мүшесінің қауіпсіздігін қамтамасыз етудің кепілі болып табылады. Үшіншіден, жергілікті қоғамдастықтар арасында диалог және ынтымақтастық құқық бұзушылықтарды ерте кезеңде анықтап, оларды болдырмауға мүмкіндік береді.

19. Заманауи қоғамдағы әкімшілік құқықбұзушылықпен күрес тәжірибесі

Бүгінгі таңда ақпараттық технологиялардың дамуы құқықбұзушылықтарды тез және тиімді анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, бейнебақылау жүйелерінің орнатылуы қоғамдық орындарда құқықтық тәртіпті нығайтуға зор үлес қосады. Бұл жүйелер құқықбұзушылықтардың алдын алуға және куәгерлік дәлелдер жинауға көмектеседі.

Сонымен қатар, полиция ұйымдары мен қоғамдық бірлестіктер арасындағы ынтымақтастық құқықбұзушылықтардың деңгейін төмендетуге оң әсерін тигізеді. Бұл тәжірибе тәжірибеде тиімді нәтиже береді, себебі ол құқық қорғау органдарының жұмысына қоғамның белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Тәрбиелік іс-шараларды жетілдіру және құқықтық ағартуды кеңейту қазақстандық құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған маңызды бағыттар болып табылады.

20. Қоғамдық тәртіп пен адамгершілікті сақтау – тұрақты қоғам кепілі

Әкімшілік құқықбұзушылықтарды болдырмау шаралары Қазақстан Республикасының құқықтық мәдениетін дамытуға елеулі ықпал етеді. Бұл азаматтық қоғамның тұрақты дамуы мен қауіпсіздікті қамтамасыз етуді қамтамасыз ететін маңызды факторлар қатарында. Қоғамдық тәртіп пен адамгершілік нормаларын сақтау – біздің ортақ мақсатымыз және болашақ ұрпақ алдындағы ең үлкен міндетіміз.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодексі, 1995 жыл.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің ресми статистикасы, 2022-2023 жылдар.

Қылмыс пен құқықбұзушылықтың әлеуметтік-құқықтық аспектілері бойынша зерттеулер, Алматы, 2021.

Мұхаметжанова Ж.Қ., "Қоғамдық тәртіп және әкімшілік құқықбұзушылықтар", Нұр-Сұлтан, 2020.

Әкімшілік құқықбұзушылықтар және адамгершілік құндылықтар: теориялық және практикалық аспектілер, ҚазҰУ баспасы, 2022.

ҚР Әкімшілік құқықтық кодексі. - Алматы: Қазақстан, 2019.

Жұмабаев, А. Құқықтық тәртіптің әлеуметтік маңызы. - Астана: Еуразия, 2020.

Сәкен, Т. Әкімшілік істердің процессуалдық ерекшеліктері. - Алматы: Заң, 2021.

Нұрсұлтан, Д. Қазақстандағы құқықтық мәдениет және жастар. - Алматы: Баспа, 2022.