Текст выступления:

Правопорядок и правовая культура. Правосознание и правовая культура
1. Правопорядок пен құқықтық мәдениеттің негізгі бағыттары

Қоғамның тұрақты дамуы құқықтық тәртіп пен мәдениетке негізделеді. Бұл екі құбылыс бір-бірін толықтырып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Тұрақты әлеуметтік тәртіп қалыптастыру арқылы еліміздің дамуы сенімді әрі берік болады.

2. Қазақстандағы құқықтық тәртіптің тарихы

Қазақстанның құқықтық дәстүрі ғасырлар бойы қалыптасқан. Қазақ хандығының билер соты әділдік пен қоғамдық тәртіпті сақтауда шешуші орган болды, ал 15 ғасырдағы "Жеті жарғы" заңдары ұлттық құқықтық жүйенің негізін қалады. Тәуелсіздік жарияланған жылдардан кейін құқықтық реформалар арқылы мемлекетімізде құқықтық мемлекетті қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінді. Бұл бағыттағы бағдарламалар қоғамның заңды құрметтеуге және демократиялық құндылықтарды ұстануға ынтасын арттырды.

3. Правопорядоктың негізгі сипаттары мен құрылымы

Правопорядок – бұл қоғамдағы құқықтық нормалардың үйлесімді жұмыс істеуі мен олардың барлық азаматтармен сақталуынан тұрады. Оның құрылымына құқықтық нормалар, құқық қорғау органдарының тиімді жұмысы, және азаматтардың құқықтық санасы кіреді. Правопорядок қоғамдық өмірдің барлық салаларында әділдік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

4. Правопорядоктың негізгі белгілері

Правопорядоктың ең басты белгісі – құқықтық нормаларды азаматтар мен ұйымдардың толық әрі міндетті түрде орындауы. Заң бұзушылық жасаған адамдар заң алдында жауапқа тартылады, бұл қоғамдық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді. Құқық қорғау органдарының білікті жұмысы әділдік пен тұрақтылықты нығайтады. Сол арқылы демократиялық мемлекет пен азаматтардың құқықтарының қорғалуына жағдай жасалады.

5. Қоғамдағы правопорядоктың маңызы

Правопорядок әлеуметтік тұрақтылықтың негізін құрайды. Құқықтық тәртіптің арқасында қақтығыстар мен заңсыз әрекеттердің алдын алуға болады. Сонымен қатар, бұл жүйе азаматтардың жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, мемлекеттің беріктігін арттырады. Қоғамда сенім мен келісімнің қалыптасуы да құқықтық тәртіптің маңызды нәтижесі саналаді.

6. Құқықтық мәдениет: анықтамасы мен маңызы

Құқықтық мәдениет – қоғам және жеке адамның құқыққа қатысты түсінігі мен қарым-қатынас деңгейі. Ол құқықтық нормаларды түсіну, қабылдау және оларға сәйкесті әрекет ету дағдысын қамтиды. Заңға құрмет көрсету мен құқықтық сананың қалыптасуы ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады және құқықтық тәртіптің беріктілігін арттырады. Осылайша, құқықтық мәдениет ұлттың дамуына бет бұру үшін қажетті әлеуметтік негіз болып табылады.

7. Құқықтық мәдениеттің негізгі элементтері

Құқықтық мәдениет бірнеше маңызды құрамдас бөліктерден тұрады. Біріншісі – құқықтық білім, яғни заң нормаларын нақты білу және оларға тиімді түрде бағыну қабілеті. Екіншісі – құқықтық сана, ол заңның мәнін түсіну және оған эмоционалды бағалау береді. Үшіншісі – құқықтық дағдылар, нақты құқықтық талаптарға сәйкес әрекет ету қабілеті мен атаулы мінез-құлық үлгілері. Сондай-ақ, құқық қорғау органдарына сенім мен заңды құрметтеу де құқықтық мәдениеттің қалыптасуындағы маңызды фактор болып табылады.

8. Құқықтық мәдениеттің деңгейлері

Құқықтық мәдениет үш деңгейден тұрады: ақпараттық, бағалайтын және іс-әрекеттік. Ақпараттық деңгей заң және құқық туралы негізгі білімді білдіреді. Бағалайтын деңгей заңды түсініп, оған эмоционалды баға беруді көрсетеді. Іс-әрекеттік деңгейде азаматтар құқықтық нормаларға сәйкес нақты мінез-құлық пен әрекеттерді жүзеге асырады. Бұл деңгейлер құқықтық тәртіпті нығайтып, қоғамның дамуына ықпал етеді.

9. Правопорядокқа жету жолы

Правопорядокқа жету бірқатар кезеңдер мен факторларды қамтиды. Ең алдымен, заңдардың қабылдануы мен жариялануы қажет. Одан соң, азаматтардың құқықтық санасын қалыптастыру арқылы заңдарды түсініп, құрметтеуі қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, құқық қорғау органдарының тиімді қызметі қоғамдық тәртіпті орнатуда маңызды рөл атқарады. Бұл үрдістердің үйлесімділігі қоғамда құқықтық тәртіптің орнауын қамтамасыз етеді.

10. Құқықтық сана: мазмұны мен деңгейлері

Құқықтық сана – бұл адамның заңдар мен құқықтық нормаларды түсіну және қабылдау жүйесі. Оған құқықтық түсінік кіреді, яғни заңдарды білу мен олардың мәнін түсіну. Құқықтық сезім заң талаптарын ішкі қажеттілік ретінде қабылдауды білдіреді, сонымен қатар құқыққа деген позитивті эмоция мен мотивацияны қамтиды. Құқықтық ерік заңды орындау мен нақты, негізді шешім қабылдау қабілетін көрсетеді.

11. Құқықтық сана мен құқықтық мәдениет байланысы

Құқықтық сана азаматтардың заңға деген ішкі көзқарасын қалыптастырып, құқықтық мәдениеттің негізін құрайды. Егжей-тегжейлі құқықтық білім мен тәжірибе заңдарды дұрыс түсініп, қолдануға мүмкіндік береді. Құқықтық мәдениет – бұл сананың практикалық көрінісі, заңға құрмет сезімін оятады және мінез-құлықты құқыққа сай бағыттайды. Азаматтың құқықтық сана деңгейі оның қоғамдық қатынастардағы жауапкершілігі мен құқықтық тәртіпті сақтаудағы белсенділігін анықтайды.

12. Жастар арасындағы құқықтық мәдениет деңгейі

Ұлттық статистика бюросының 2023 жылғы деректеріне қарағанда, жастардың құқықтық мәдениет деңгейі орташа болып тұр. Бұл – ақпараттық сауаттылықты арттыру және құқық қорғау мекемелерімен ынтымақтастықты күшейту қажеттігін айқындайды. Жастарды құқықтық білімге тарту олардың құқықтық мәдениетін дамытуға септігін тигізеді, бұл өз кезегінде қоғамның жалпы құқықтық тұрақтылығын нығайта түседі.

13. Елімізде құқық бұзушылықтың негізгі түрлері

Қазақстан Республикасының ІІМ ресми статистикасына сәйкес, елімізде әкімшілік құқық бұзушылықтар жиі кездеседі, бұл әлеуметтік-саяси өмірдегі өзекті мәселенің бірі. Қылмыстық және азаматтық істер жеке әлеуметтік қиындықтарды бейнелейді. Құқық бұзушылықтың негізгі себептері құқықтық сауатсыздық пен әлеуметтік қысым екені анықталды. Мұндай статистика құқық қорғау органдары мен қоғамның ұйымдасқан түрде құқықтық ағарту жұмыстарын күшейту қажеттігін көрсетеді.

14. Құқықтық мәдениеті жоғары елдердің мысалдары

Швеция, Канада және Жапония сияқты елдерде құқықтық мәдениет жоғары деңгейде дамыған. Олар құқықтық білім беруге ерекше мән береді және азаматтардың құқықтық сана-сезімін тұрақты түрде көтереді. Мысалы, Жапонияда мектептерде құқықтық білім жүйелі түрде оқытылады, бұл азаматтар арасында құқықтық тәртіп пен заңға құрметті қалыптастырады. Мұндай тәжірибелер Қазақстан үшін де үлкен үлгі бола алады.

15. Қазақстандағы құқықтық мәдениетті нығайту жолдары

Қазақстанда құқықтық мәдениетті дамыту үшін мектептерде құқықтық білім беру бағдарламаларын енгізу аса маңызды. Бұл жас буынға заңға құрмет пен түсінік дарытады. Сонымен қатар, баспасөз және цифрлық ресурстар арқылы құқықтық ақпаратты кеңінен тарату қоғамда құқықтық сананы жоғарылатады. Жастар арасында құқықтық ағарту акциялары мен тренингтер ұйымдастыру осы жолдағы маңызды қадамдар болып табылады. Құқық қорғау органдарымен ашық диалог пен қоғамдық жобаларға жастардың қатысуы құқықтық мәдениетті одан әрі нығайтуға мүмкіндік береді.

16. Отбасындағы құқықтық мәдениет қалыптастыру

Отбасындағы құқықтық мәдениетті қалыптастыру – бұл қоғамның құқықтық негіздерін терең түсініп, оны күнделікті өмірде іске асырудың басты көзі. Ата-аналардың өздері заңға сәйкес өмір сүру үлгісін көрсетуі балаларға құқықтық тәрбие берудің негізі болып табылады. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, баланың құқықтық санасы отбасындағы қалыптасатын нормалар мен үлгілерге негізделеді. Сонымен бірге, отбасылық дәстүрлер арқылы балаларда заңға деген құрмет сезімі қалыптасады, бұл олардың өз құқықтарын және міндеттерін дұрыс бағалауының бірінші қадамы ретінде қызмет етеді. Қиын мәселелер туындағанда, оларды даулы жағдайда заңды тәртіппен шешуді үйрету балаларда жауапкершілік пен дұрыс құқықтық мінез-құлықтың дамуына ықпал етеді. Осылайша, отбасы – құқықтық мәдениеттің алғашқы сынығы, оның маңыздылығы қарапайым жоқ.

17. Қоғамдық құрылым мен құқықтық мәдениет

Құқықтық мәдениет тек қана жеке адаммен шектелмей, кеңірек қоғамдық құрылымдармен байланысты. Азаматтық қоғамның құқықтық негіздері қоғамның құқықтық мәдениетін нығайтады, яғни құқықтық нормалардың барлығына ұғынуын және қабылдауын қамтамасыз етеді. Қоғамдық бірлестіктер мен жастар ұйымдары құқықтық бастамаларды қолдап, олардың жүзеге асырылуына белсенді араласады, бұл қоғамда заңның жоғары деңгейде сақталуына әсер етеді. Мемлекет пен қоғам арасындағы ашық және шынайы диалог демократияның дамуына негіз болып табылады. Бұл қатынас құқықтық мәдениетті жетілдіруге қажетті мүмкіндік туғызып, азаматтардың құқықтарын қорғау және заң орындауын арттыруда маңызды рөл атқарады. Осылайша, құқықтық тәртіптің қоғамда кеңінен қолға алынуы тек жартылай мемлекеттік бастамаларға емес, сонымен бірге азаматтық ынтымақтастыққа да негізделеді.

18. Қазақстандағы құқықтық сауаттылықтың өсу динамикасы

Қазақстанда құқықтық сауаттылық деңгейі күннен-күнге артып келеді. Соңғы мәліметтерге қарағанда, құқықтық білім беру және ақпараттық ресурстардың жетілдірілуі азаматтардың заңға деген түсінігін қалыптастырып, құқықтық тәртіптің нығаюына оң ықпалын тигізуде. Бұл көтеріліс заң бұзушылықтың төмендеуіне әкеліп соғып, қоғамда құқықтық мәдениеттің өсуін қамтамасыз етті. 2021 жылы Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі жүргізген зерттеулер де осы үрдісті растайды. Осы факторлар құқықтық сауаттылықтың тек сандық тұрғыда емес, сапалы да өсуіне әсер етіп, болашақта құқықтық тәртіп пен әділдіктің берік қайнар көзі ретінде қызмет етеді.

19. Құқықтық мәдениетті арттыруда жастардың рөлі

Жастар қазіргі қоғамда құқықтық мәдениеттің дамуына ерекше ықпал ететін негізгі күш болып табылады. Олар құқықтық инновациялар мен жаңа мәдениет үлгілерін ендіріп, заңды құрметтеуді кеңейту жолында көшбасшылық қызмет атқарады. Жастардың белсенділігі мен жауапкершілігі қоғамдағы құқықтық қағидаларды бекітіп, құқықтық тәртіпті сақтауға бағытталған ұмтылысты арттырады. Сонымен бірге, құқықтық ағарту шараларына қатысу арқылы жастар қоғамдық сананы жетілдіріп, халық арасында құқықтық мәдениеттің өсуіне ықпал етеді. Осылайша, жастар қоғамдағы құқықтық мәдениетті жаңғырту мен орнықтырудағы маңызды звено бола отырып, өзінің азаматтық позициясын көрсетеді.

20. Құқықтық мәдениет пен тәртіп – Қазақстанның өркендеу кепілі

Қоғамдағы құқықтық тәртіп пен мәдениеттің артуы – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің басты кепілі. Құқықтық мәдениет қоғамның дамуын қамтамасыз етіп қана қоймай, ол оның тұрақты және әділ бағытта өсуін қамтамасыз етеді. Қазіргі жастардың бұл бағыттағы белсенділік пен жауапкершілігі – қоғамның жарқын болашағына деген сенімді білдіретін маңызды фактор. Әр азаматтың құқықтық мәдениетін арттыру – елдің болашағын қалыптастырып, демократиялық құндылықтар мен заң үстемдігін нығайтудағы шешуші қадам болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қазақстан тарихы және құқықтық мәдениеті бойынша оқу құралы, Алматы, 2022.

ҚР Ішкі істер министрлігінің ресми статистикалық мәліметтері, 2023.

Гулямов А.Қ. Құқықтық мәдениет және құқықтық тәртіп, Нұр-Сұлтан, 2020.

Ұлттық статистика бюросының жылдық деректері, ҚР, 2023.

Smith J. Legal Culture and Society, Cambridge University Press, 2019.

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі. Құқықтық білім беру мен құқықтық мәдениетті дамыту бойынша жыл сайынғы есеп. Алматы. 2021.

Ақылбекова, Ж. Құқықтық мәдениеттің теориялық негіздері. Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2019.

Жұмабаев, К. Жастар және құқықтық тәрбие: Қазақстандағы практика. Нұр-Сұлтан, 2020.

Саясаттану және құқықтану институтының зерттеулері. Мәлімдемелер жинағы. 2018-2022.

Әділханова, Ә. Азаматтық қоғам мен құқықтық мәдениет. Қоғам және құқық, №2, 2022.