Текст выступления:

Избирательное право Республики Казахстан
1. Қазақстан Республикасындағы сайлау құқығы: негізгі ұғымдар мен өзектілік

Сайлау құқығы – демократиялық қоғамды қалыптастырудағы негізгі азаматтық құқықтардың бірі болып табылады. Бұл құқық арқылы әрбір азамат елдің қоғамдық-саяси өміріне тікелей араласып, мемлекеттік биліктің қалыптасуына ықпал етеді. Сайлау – бұл тек құқық қана емес, сонымен бірге азаматтар үшін жауапкершілік, өзінің болашағына мемлекет деңгейінде әсер ету мүмкіндігі. Сондықтан сайлау құқығы демократияның тірегі және қоғамдағы әділеттілік пен теңдіктің кепілі ретінде ерекше маңызға ие.

2. Сайлау құқығының тарихи қалыптасуы мен халықаралық интеграциясы

Қазақстандағы сайлау құқығының қалыптасуы Кеңестік кезеңнен бастау алады, бұл дәуірде саяси-қоғамдық өмір партиялық басқарудың қатаң шеңберінде жүргізілді. 1917 жылдан кейінгі дәуірде сайлау институттары ерекше реттеліп, халықтық егеменділік концепциясы айқындала бастады. 1991 жылы тәуелсіздік алған соң еліміз демократиялық институттарды қалыптастыруға және халықаралық стандарттарға сәйкес заңнаманы реформалауға кірісті. Бұл процесс еліміздің заңдық жүйесін жаһандық демократиялауға бейімдеп, халықаралық сайлау тәжірибесімен интеграциялану жолында маңызды қадамдар болды. Қазақстанның сайлау заңдары БҰҰ, ЕҚЫҰ сияқты ұйымдардың ұсынымдарына негізделіп, азаматтардың тең сайлау құқығын қамтамасыз ету мақсатында үздіксіз жетілдірілуде.

3. Сайлау құқығының негізгі ұғымдары мен түрлері

Сайлау құқығы – азаматтарға өкілді органдарды таңдау және сайлану мүмкіндігін беретін заңмен қорғалатын азаматтық құқықтың маңызы зор саласы. Бұл құқық екі негізгі түрге бөлінеді: белсенді және пассивті сайлау құқығы. Белсенді сайлау құқығы – бұл сайлауда дауыс беру құқығы, яғни өз таңдауын білдіру мүмкіндігі. Пассивті сайлау құқығы – сайлану құқығы, яғни өз кандидатурасын ұсыну және сайлана алу мүмкіндігі; оған белгілі бір талаптар қойылады. Әрбір құқықтың жүзеге асуына қатысты заңдық шарттар мен шектеулер белгіленген, олар азаматтардың сайлау процесіне қатысуын әділ және жүйелі түрде реттеуге бағытталған.

4. Қазақстандағы сайлау жүйесі және оның түрлері

Қазақстанда сайлау жүйесі бірқатар ерекшеліктерге ие. Елдегі сайлау жүйесі көбінесе аралас сипатта, яғни жалпы пропорционалды және мажоритарлы жүйелердің элементтерін қамтиды. Бұл жүйе сайлаушылардың көптүрлі саяси көзқарастарын көрсетуге мүмкіндік береді және өкілділікті арттырады. Сонымен қатар, Қазақстанда президенттік, парламенттік және жергілікті деңгейдегі сайлаулар өткізіледі, олар әртүрлі сайлау рәсімдері мен талаптарына сәйкес жүргізіледі. Осылардың барлығы демократиялық үрдістердің дамуына және саяси тұрақтылықтың сақталуына үлес қосады.

5. Негізгі сайлау науқандарының ерекшеліктері мен мерзімдері

Қазақстандағы президенттік, парламенттік және жергілікті сайлаулар өз мерзімдеріне сәйкес өткізіледі әрі әрқайсысының ерекшеліктері бар. Мысалы, президенттік сайлау бес жыл сайын ұйымдастырылады және арнайы максималды дауыс деңгейіне қол жеткізген үміткер жеңімпаз деп танылады. Парламенттік сайлауларда партиялық тізімдер мен мажоритарлы округтерге сайлау өткізілуі мүмкін. Жергілікті әкімдер мен маслихат депутаттары сайлаулары да өз мерзімдерінде өтті және олар жергілікті билік өкілдерін анықтауға жағдай жасайды. Әр науқанның жоғары ұйымдастырушылық деңгейі сайлау процесінің ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған.

6. Сайлау құқығының конституциялық негіздері

Қазақстан Республикасының Конституциясының 33-бабында азаматтардың сайлау құқығының тікелей және тең екені нақтыланған. Бұл бап саяси қатысудың заңды негізін береді. Сонымен қатар, сайлау мерзімдері мен тәртібі Конституция және арнайы заңдар арқылы бекітіледі, бұл сайлау процесінің заңдылығын қамтамасыз етеді. Жасырын дауыс берудің принципі сайлаушылардың еркін және әділ таңдауын қорғайды, оған конституциялық кепілдік беріледі. Сайлаудың міндеттілігі мен еріктілігі нормалары азаматтардың конституциялық жауапкершілігі мен құқықтарын үйлестіреді, бұл демократиялық процедуралардың теңгерімділігін көрсетеді.

7. Сайлау қағидаттары және олардың іске асуы

Қазақстандағы сайлау қағидаттары – сайлаудың әділдігі, ашықтығы, теңдігі және халықтық егемендік принциптерінен тұрады. Әділ сайлау сайлаушылардың дауысын дұрыс әрі тең есептеуді қамтамасыз етеді. Ашықтық қағидасы сайлау комиссияларының және үміткерлердің әрекеттерінің жариялы болуын талап етеді. Теңдік сайлаушылардың пікірлері бірдей салмақты етіп қаралуын қамтамасыз етеді. Халықтық егемендік – биліктің тек халықтан таралатынын білдіреді. Осы қағидаттар барлық деңгейдегі сайлауларда ұстанылып, қоғамның демократиялық дамуына негіз болуда.

8. Сайлауға қатысу мен сайлану үшін негізі талаптар

Елдегі әртүрлі лауазымдарға сайлану үшін азаматтар белгілі бір жас аралығында болуы тиіс және құқықтық талаптарға сай келуі қажет. Президент сайлауында кандидат кемінде 40 жаста болуы және Қазақстанның кемінде 10 жыл тұрғыны болғаны талап етіледі. Парламент депутаттығына үміткерлердің жасы 25-тен кем болмауы керек. Жергілікті деңгейдегі сайлаулар үшін, әдетте, 18 жастан асу жеткілікті. Құқықтық талаптар азаматтардың сайлау арқылы жауапкершілік алуын және мемлекеттік басқарудағы әділ өкілділікті қамтамасыз етеді. Бұл талаптар саяси тұрақтылық пен қоғамдағы теңдікті нығайтады.

9. Сайлау құқығын шектеу себептері мен жағдайлары

Сот шешімімен әрекетке қабілетсіз деп танылған азаматтар сайлау құқығынан айырылуы мүмкін, бұл олардың құқықтық мәртебесіне байланысты. Сондай-ақ, ауыр қылмыс жасаған және бас бостандығынан айырылған тұлғалардың сайлау құқығы белгілі мерзімге немесе толықтай шектеледі. Бұл шектеулер қоғам қауіпсіздігі мен тәртіпті сақтау мақсатында енгізілген. Сонымен қатар, шектеулер саяси процестің әділдігін қорғауға және мемлекеттік басқаруда заңдылықты қамтамасыз етуге бағытталған, өйткені сайлаушылар мен кандидаттардың құқықтары мен міндеттері бірдей жауапкершілікте болуы керек.

10. Орталық сайлау комиссиясының рөлі мен міндеттері

Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) сайлау процестерінің заңдылығын қадағалап, барлық деңгейдегі сайлаулардың ұйымдастырылуын қамтамасыз етеді. Комиссия сайлау өткізудегі әділдік пен ашықтықты бақылап, дауыс беру және дауыс санау рәсімдерінің дұрыстығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ОСК сайлау нәтижелерін бекітіп, сайлау барысындағы туындаған дау-дамайларды шешу үшін құқықтық негіздер ұсынады. Бұл мемлекеттік органдардың сенімділігі мен қоғамда саяси тұрақтылықтың сақталуына ықпал етеді.

11. Сайлау ақпараттарының ашықтығы және қоғаммен байланыс

Сайлау комиссиялары барлық үміткерлер мен саяси партияларға сайлау туралы толық мәліметтерді уақтылы жеткізуге міндетті. Бұл заңды ашықтық пен әділдік принциптерін нығайтады және сайлау процесінің жариялылығын қамтамасыз етеді. Мемлекеттік органдар сайлау туралы ақпаратты интернет, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы халыққа жеткізіп, қоғамдық сенімді арттырады. Үміткерлердің бағдарламалары мен сайлау науқандарының өту тәртібі электрондық платформаларда қолжетімді болуы қоғамдық қатысуды арттырады. Сонымен қатар, қоғамдық ұйымдар мен БАҚ-тың сайлау мониторингі сайлау ақпараттарының шынайылығын қамтамасыз етіп, процестің ашықтығын айқындайды.

12. Қатысу деңгейінің динамикасы: соңғы бес президент сайлауы

Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясының ресми мәліметтеріне сәйкес, 1999–2019 жылдар аралығындағы бес президент сайлауында сайлаушылардың белсенділік деңгейі әртүрлі болды. Кейбір сайлауларда халықтың саяси белсенділігі жоғары болып, сайлауға қатысу көрсеткіші өсті, ал басқа кезеңдерде әлеуметтік және саяси жағдайларға байланысты төмендеп кетті. Бұл үрдіс сайлау процестеріне қоғамдық сенім мен саяси тұрақтылықтың әсерін көрсетеді. Осы көрсеткіштерді талдау арқылы сайлау ұйымдары мен заңнаманы жетілдіруге бағытталған маңызды қадамдар жасауға болады.

13. Сайлау заңнамасындағы соңғы реформалар

Қазақстанда соңғы жылдары сайлау заңнамасын жетілдіру мақсатында іргелі реформалар жүргізілді. Олар сайлау процедурасын ашық әрі әділ етуге, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын кеңейтуге бағытталды. 2018 жылы елеулі өзгерістер енгізіліп, сайлаудағы партиялық және жеке кандидаттардың талаптары жаңартылды. 2020 жылдан бастап сайлау тізімдерін автоматтандыру жүйесі іске асырылып, сайлауға қатысушылардың толық әрі нақты тізімін жасау қамтамасыз етілді. Бұл реформалар сайлау процесінің сапасын арттырды және демократиялық институттардың тұрақты дамуына ықпал етті.

14. Сайлау тізіміндегі әйелдер мен жастар үшін арнайы квоталар

2021 жылдан бастап Қазақстанда партиялық тізімдерде әйелдер мен 29 жасқа дейінгі жастарға кемінде 30% квота белгіленді. Бұл өзгеріс олардың саяси өкілдігін арттыруға бағытталған маңызды қадам болды. Осы квота партияларға инклюзивті саясат жүргізуге және жас буынның саяси өмірге белсенді араласуына ықпал етті. Заңнамалық енгізілім қоғамның әртүрлі топтарының сайлау процесіне қатысуын кеңейтудің және теңдік қағидатын нығайтудың маңызды құралы ретінде қабылданды. Мұндай бағдарлама елдегі демократияның кеңеюіне, жастар мен әйелдердің саяси белсенділігінің артуына мүмкіндік береді.

15. Сайлау процесіндегі халықаралық байқаушылардың рөлі

Қазақстандағы сайлау процесінде халықаралық байқаушылардың қатысуы ашықтық пен әділдікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Олар сайлау заңдарының орындалуын, дауыс беру және дауыс санау барысынmonitoring жасап, халықаралық талаптар мен стандарттарға сәйкестендіруді қамтамасыз етеді. Халықаралық байқаушылардың бақылауы қоғамның сенімін арттырып, сайлаудың заңдылығын растайды. Олардың тәуелсіз және объективті бағалауы, сондай-ақ ұсыныстары сайлау жүйесін жетілдіру және демократияның дамуына серпін береді.

16. Сайлау нәтижелеріне шағымдану құқығы және құқықтық қорғау

Қазақ жерінде сайлаудың әділеттілігі мен ашықтығын қамтамасыз ету – демократиялық қоғамның қалыптасуы мен дамуы үшін аса маңызды міндет. Сайлаушылар мен кандидаттар дауыс беру нәтижелеріне қатысты заң аясында сотқа шағым түсіруге толық құқылы. Бұл құқықтық механизм халықтың таңдауына деген сенімді нығайтып, сайлау үрдісінің әділ өтуін кепілдейді. Сонымен қатар, шағымдар белгіленген мерзімде қаралып, егер заңбұзушылықтар анықталса, сайлау нәтижелері тиісті түрде өзгертілуі мүмкін. Бұл – сайлау процесінің әділдігін сақтау үшін қабылданған шаралар. Қазақстанның сайлау заңнамасы әділ сотталуды қамтамасыз етіп, дауысқа қатысты кез келген мәселелерді реттеудің ашық және заңды механизмдерін ұсынады. Құқықтық қорғау механизмдерінің орнықты болуы сайлау сенімділігін арттырып, азаматтардың саяси белсенділігі мен қоғамдық қатысуын жаңа деңгейге көтереді.

17. 2023 жылғы Мәжіліс сайлауы: партиялардың нәтижелері

2023 жылғы Мәжіліс сайлауы Қазақстанның саяси ландшафтына айтарлықтай әсер етті. Төмендегі деректер саяси партиялардың жалпы дауыс саны мен пайыздық көрсеткішін нақты көрсетеді. Бұл статистика сайлаушылардың қызығушылығы мен елдің саяси алаңындағы өзгерістердің көрінісі болып табылады. Атап өтсек, Amanat партиясы бұл сайлауда басымдыққа ие болды, бұл Қазақстандағы көппартиялы демократияның дамуын айқын көрсетеді. Басқа партиялар арасында теңгерімділік байқалғаны саяси плюрализмді нығайтып, азаматтардың әртүрлі саяси көзқарастарын білдіруге мүмкіндік бере алады. Мұндай сайлау нәтижелері Қазақстандағы демократиялық принциптер мен саяси плюрализмнің бекітілуінің нақты белгісі болып табылады.

18. Электронды дауыс беру: тәжірибесі, артықшылықтары мен кедергілері

Заман талабына сай, Қазақстанда электронды дауыс беру жүйесі пилоттық түрде енгізілді. Бұл жаңалық дауыс санау үрдісін айтарлықтай жеделдетіп, адам факторынан туындайтын ықтимал қателерді азайтты. Сонымен қатар, электрондық жүйелердің енгізілуі сайлаудың ашықтығы мен сенімділігін арттыра алатынын көрсетеді. Алайда, ақпараттық қауіпсіздік пен жеке мәліметтердің қорғалуы – бұл технологиялардың басты сын-қатерлі аспектілері. Оларды шешу міндеті сенімділікті одан әрі нығайту үшін өте маңызды. Болашақта ақпараттық технологияларды сайлау жүйесіне интеграциялау қоғамдық сенімді қалыптастыруда маңызды рөл атқаратыны күмәнсіз.

19. Азаматтық білім мен құқықтық сана — сайлау мәдениетінің негізі

Жастардың құқықтық білімін арттыру – олардың сайлау үдерісіне белсенді және сауатты қатысуының негізгі факторы. Бұл бағыттағы жұмыстың маңыздылығы, қоғамның демократияға деген сенімін арттырып қана қоймай, сайлау мәдениетін қалыптастыруда да ерекше роль атқарады. Қоғамдық ұйымдар мен білім беру мекемелері демократиялық құндылықтарды насихаттап, азаматтық белсенділікті көтермелей отырып, сайлау мәдениетінің тереңдетілуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, азаматтардың құқықтары мен міндеттерін түсіну олардың сайлаудың әділ әрі ашық өтуіне нақты үлес қосуына мүмкіндік береді. Осылайша, құқықтық сана мен азаматтық білім демократиялық процестердің тұрақтылығын қамтамасыз ететін негіз болып табылады.

20. Сайлау құқығы — демократиялық қоғамның тірегі

Сайлау құқығы Қазақстанның демократиялық дамуында негізгі рөл атқарады. Ол азаматтардың өздерінің болашағын қалыптастырудағы белсенділігін арттырып, құқықтарын қорғаудың кепілі ретінде қызмет етеді. Бұл құқықтың жүзеге асуы қоғамдағы саяси тұтастық пен әділеттілікті қамтамасыз етіп, мемлекеттің тұрақты дамуы үшін маңызды. Сайлау құқығының нығаюы – азаматтық қоғамның дамуы мен демократиялық институттардың қатайуының басты көрсеткіші. Сондықтан да осы құқықты қорғау және арттыру – қоғамымыздың демократиялық құндылықтар негізінде өсуінің маңызды факторы болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Алматы, 1995.

«Сайлау туралы» Қазақстан Республикасының заңы. - Нұр-Сұлтан, 2020.

Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясының ресми мәліметтері, 1999–2019 жылдар.

А. Ерғалиев. Қазақстандағы сайлау құқықтарының даму тарихы. - Алматы, 2018.

Б. Смагулова. Демократия және сайлау системасы. - Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстан Республикасының сайлау туралы Заңы, 2023 жыл.

Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясының ресми деректері, 2023 жыл.

Нұрсұлтан Назарбаев. «Қазақстан және демократия» — Қазақстанның тұрақты даму тарихы, 2019.

Жұмабеков Ә., Сайлау құқықтары және демократия институттары. Алматы, 2021.