Текст выступления:

Законодательная система
1. Қазақстанның заң шығарушы жүйесі: мәні мен негізгі тақырыптары

Құқықтық мемлекеттің негізінде заң шығарушы жүйе маңызды рөл атқарады. Бұл жүйе қоғамдағы тәртіп пен әділдіктің кепілі ретінде құқықтық нормалар мен қағидаларды қалыптастырады, яғни мемлекеттің құқықтық негізін нығайтады. Осындай жүйенің кемелдігі қоғамның тұрақтылығы мен дамуына тікелей әсер етеді.

2. Қазақстандағы заңнаманың тарихи дамуы мен заманауи көрінісі

Қазақстанның құқықтық жүйесінің қалыптасуы ұлы даланың ежелгі дәуірінен бастау алады. Қазақ хандығы кезеңінде қалыптасқан дәстүрлер мен құқықтық нормалар Ресей империясының ықпалына тап болды. XX ғасырдағы Кеңес Одағы кезеңінде социалистік құқықтық жүйе орнықты. Тәуелсіздік алған 1991 жылдан соң Қазақстан жаңа Конституция қабылдап, құқық жүйесін түбегейлі жаңартты. Осы кезеңнен бастап халықаралық құқық тәжірибесі мен ұлттық ерекшеліктер үйлесімді енгізілді. Бұл құқықтық жүйенің әлемдік стандарттарға сәйкестігі мен ұлттық мүддені қорғауын қамтамасыз етті.

3. Заң шығарушы жүйе ұғымының негіздері

Заң шығарушы жүйе – мемлекет қолданысындағы заңдар мен құқықтық актілердің тұтас логикалық жүйесі. Бұл жүйе қоғамдық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, заңдар азаматтардың құқықтары мен міндеттерін нақтылап береді, әлеуметтік қатынастарды реттеп, мемлекеттің құқықтық негізін қалыптастырады. Заң шығарушы механизм құқықтық тәртіп пен әділдіктің кепілі болғандықтан, қоғамдағы тұрақтылық пен даму үшін аса қажет.

4. Қазақстанның заң шығарушы органдарының негізгі ерекшеліктері

Қазақстанның заң шығарушы билігі егжей-тегжейлі құрылымдалған Парламентке негізделген. Парламент екі палатадан тұрады: Мәжілісте 98 депутат, Сенатта 50 сенатор бар, олар белгілі өкілетті мерзімдерімен қызмет атқарады. Бұл құрылым заң шығару үдерісінің тиімділігін қамтамасыз етеді. Бұл орган заң жобаларын қабылдап қана қоймай, оларды өзгерту және қолданылуын бақылаумен де айналысады. Парламенттің негізгі функциялары бақылау жүргізу және реттеушілік құқықтарды іске асыру болып табылады, сондықтан оның рөлі қоғамдағы заңдылық пен тәртіпті нығайтуда маңызды.

5. Парламенттің негізгі өкілеттіктері

Парламенттің құқықтық мәртебесі заң шығару саласындағы кең өкілеттіктерімен ерекшеленеді. Оның бірі – жалпыұлттық заң жобаларын қабылдау және қажет болған жағдайда оларды өзгерту құқығы. Сонымен қатар, Парламент мемлекеттік бюджетті бекіту арқылы экономикалық саясаттың негізгі бағыттарын айқындауға қатысады. Халықаралық келісімдерді ратификациялау және олардың күшіне енуін қамтамасыз ету Парламенттің шешуші құзыреті қатарында. Оның үстіне, Үкіметке сенімсіздік білдіру, Президентке импичмент жариялау және атқарушы билікті бақылау Парламенттің жауапкершілігін анықтайтын маңызды функциялар.

6. Заң шығару процесінің негізгі кезеңдері

Заң шығару механизмі бірнеше сатыдан тұрады. Заң жобасын бастауға мемлекет басшысы, депутаттар және Үкімет мүшелері құқылы. Мәжіліс заң жобасын алдымен сараптамадан өткізіп, алғашқы оқылымда егжей-тегжейлі талқылайды. Одан кейін заң жобасы Сенатқа өтеді, ол оны мақұлдап не кері қайтара алады. Соңғы рәсімде Президент заңға қол қоятындықтан, оның ресми түрде жарияланып, күшіне енуі заң шығарудың соңғы кезеңі болып табылады. Бұл процесстің ашық әрі көпсатылы болуы құқықтық жүйенің сенімділігін арттырады.

7. Қазақстандағы заңнамалық актілердің жіктелуі

Өкінішке орай, осы слайдтағы техникалық мәліметтер жеткіліксіз болды, сондықтан заңнамалық актілердің классификациясы жөнінде нақты ақпарат бере алмадым. Алайда, жазылған ақпараттың негізінде құқықтық актілердің әртүрлі түрлерге бөлінуі, олардың заңнамалық мәртебесі және қолданылу салалары туралы жан-жақты мәлімет қажет деп есептеймін.

8. Заң жобасының өту сатысының кезеңдері

Өкінішке орай, осы слайдта берілген диаграммалық мәліметтер толық түсінікті емес. Дегенмен, Қазақстан Республикасының заң шығару процесі бірнеше кезеңнен тұрады: заң жобасын бастау, оның талқылануы, мақұлдануы және заң ретінде қабылдануы. Бұл көпсатылы жүйе әрбір заңның сапалы әрі жан-жақты қаралуын қамтамасыз етеді. Әсіресе, қоғамдық пікір мен Парламент мүшелерінің ұсыныстары заңдардың тиімділігін арттыра түседі.

9. Парламент Мәжілісінің заң шығармашылық қызметі

Мәжілістің заң шығармашылық қызметі оның тұрақты комитеттері арқылы іске асады. Бұл комитеттер қабылданатын заң жобаларын мұқият әзірлейді және алғашқы оқылымда жан-жақты сараптайды, одан соң дауысқа салады. Сонымен бірге, парламенттік тыңдаулар заң жобаларын талқылау алаңы ретінде қызмет етеді, онда әртүрлі мүдделі тараптардың пікірлері ескеріледі. Мәжіліс үкіметке сұрау салу және бақылау механизмдері арқылы атқарушы биліктің заңдылығын бақылауда маңызды рөл атқарады, бұл құқықтық тәртіп пен билік теңгерімінің сақталуына зор үлес қосады.

10. Сенаттың заңнамалық процестегі негізгі рөлі

Сенат Мәжілістен өткен заң жобаларын қарап, оларды мақұлдауға немесе қажет болған жағдайда түзетулер енгізуге құқылы. Бұл институт аймақтардың мүдделерін ескере отырып, ұлтаралық және аймақтық аспектілерді қорғайды. Сенат сондай-ақ заңдардың ұлттық және өңірлік деңгейдегі үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін сараптама жүргізеді. Халықаралық шарттардың орындалуын бақылау және заңдық кепілдіктерді қамтамасыз ету Сенат жұмысының құрамдас бөлігі болып табылады, бұл оның стратегиялық маңызын арттырады.

11. 2019-2023 жылдардағы қабылданған заңдардың статистикасы

2019-2023 жылдар аралығында заң қабылдау белсенділігі артты. Кестеде осы кезеңде қабылданған заңдардың саны және негізгі бағыттары көрсетілген. Соңғы жылдары әлеуметтік қорғау, экономика және қоршаған орта салаларына ерекше көңіл бөлінді. Бұл заңдар еліміздің тұрмыс сапасын жақсартуға, экономикалық тұрақтылықты нығайтуға және экологиялық балансты сақтауға бағытталған маңызды құралдар болып табылады. Қабылданған заңдар халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға және әлеуметтік әділдікті қамтамасыз етуге деген ұмтылыстың көрінісі.

12. Қазақстан Республикасының Конституциясы — құқықтың негізі

Қазақстан Республикасының Конституциясы — мемлекеттің ең жоғарғы заңы, құқық жүйесінің негізі. Ол азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын белгілеумен қатар, мемлекеттік биліктің органдары мен олардың функцияларын реттейді. Конституция тәртіп пен әділдік кепілі ретінде көптеген нормаларды қамтиды, оның қабылдануы елдің құқықтық тәуелсіздігінің маңызды кезеңі болып саналады. Конституция ұлттық бірлікті нығайтып, елдің дамуына сенімді құқықтық негіз жасады.

13. Заңнаманы жетілдірудің жаңа бағыттары

Өкінішке орай, аталмыш слайдтағы мәліметтер нақты берілмеген. Дегенмен, заңнаманы жетілдіру бағыттары ел дамуының өзекті талаптарына сәйкес жаңартылып отырады. Бұл бағыттар құқықтық жүйенің тиімділігін арттыруға, халықаралық тәжірибеге сәйкес нормативтік-құқықтық актілерді енгізуге бағытталады. Заңнаманы жүйелі жетілдіру халықтың құқықтары мен заңдылығын қорғауды күшейтеді және құқықтық мәдениетті дамытудың негізі болып табылады.

14. Қоғамдағы заңнаманың маңызы мен функциялары

Заңдар қоғамдағы құқықтық тәртіп пен әділдіктің негізін құрап, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайды. Олар әлеуметтік әділдік пен теңдікті қалыптастыруға ықпал етеді. Мемлекеттік органдардың заңдылығын және есептілігін қамтамасыз ету арқылы құқықтық мемлекеттің қағидалары мықтап бекітіледі. Сонымен қатар, заңдардың орындалуы қоғамдық келісім мен тұрақтылықтың беріктігін қамтамасыз етеді, бұл өз кезегінде елдің дамуына оң ықпал етеді. Заңдар – қоғам мен мемлекет арасындағы сенім мен өзара жауапкершіліктің басты ұйытқысы.

15. «Педагог мәртебесі туралы» 2019 жылғы заң мысалы

2019 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» заң – білім беру саласындағы маңызды жаңалық. Бұл заң мұғалімдердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етіп, олардың мәртебесін көтеруді көздейді. Заң педагогтардың құқықтары мен міндеттерін нақтылайды, кәсіби дамуына жағдай жасайды. Сонымен қатар, педагог мәртебесін заң жүзінде бекіту арқылы елдің білім беру жүйесіндегі сапаны арттыруға жол ашылды. Бұл заң педагогикалық қызметтің құрметтілігін арттыру мен оның кәсіби стандарттарын нығайтуда маңызды рөл атқарады.

16. 2020-2023 жылдардағы заң шығарушы жүйеге сенім деңгейі

Соңғы жылдары елімізде заң шығарушы жүйеге деген сенім айтарлықтай өсуді көрсетті. Ұлттық статистика бюросының деректері бұл үрдістің тұрақты даму үстінде екенін дәлелдейді, ол халықтың құқықтық жүйеге деген бейімділігінің артуын білдіреді. 2020-2023 жылдар аралығында бұл сенім деңгейі тұрақты өсу динамикасына ие болды, бұл өзгерістер қоғамымыздағы заңдардың тиімділігі мен әділдігіне қатысты оң бағалауды көрсете алады. Заңдардың нақты іске асуы және олардың әрбір азаматтың күнделікті өміріне әсері сенімді арттырды. Сонымен қатар, құқықтық мәдениеттің дамуы, білім беру саласындағы реформалар, сондай-ақ ақпараттық ашықтықтың қамтамасыз етілуі де сенімділікті нығайтатын факторлар қатарында. Бұл өзгерістер, жалпы алғанда, құқықтық мемлекет құру жолындағы жүйелі қадамдардың, сондай-ақ азаматтық қоғамның өсіп келе жатқан белсенділігінің нәтижесі ретінде қарастыруға болады.

17. Халықтың заңнамалық процеске қатысу жолдары

Қоғамдық өмірдің негізгі аспектілерінің бірі – әрбір азаматтың заң шығару процесіне қатысу мүмкіндіктерін арттыру болды. Бұл қатысу әртүрлі формаларда жүзеге асады: қоғамдық тыңдауларға қатысу, заң жобалары бойынша пікірлерді білдіру, сондай-ақ жергілікті және республикалық деңгейде ұсыныстар жасау. Азаматтардың ұсыныстары заң жобаларының сапасын жақсартып, олардың халық қажеттіліктеріне сай болуын қамтамасыз етеді. Осылайша, демократиялық процестің ашықтығы мен тиімділігі артады. Қатысу механизмдерінің кеңеюі, заманауи технологияларды қолдану арқылы, сондай-ақ азаматтық белсенділікті ынталандыру шаралары арқылы қолдау табуда. Бұл заң жобаларының қабылдануы мен іске асуын қоғамның кең қолдауымен нығайтады.

18. Жастар мен оқушылардың заңнамадағы рөлі

Бүгінгі таңда мектеп парламенттері мен жастар ұйымдары заңнамалық процестерге белсенді түрде араласып келеді. Олар құқықтық мәселелерді талқылап, өз ұсыныстарын заңдарға енгізу арқылы жастардың пікірлері ескерілуде. Сонымен қатар, "Адал Ұрпақ" сияқты оқушылар қозғалыстары құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған іс-шаралар ұйымдастырады, сондай-ақ олимпиадалар өткізіп, жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруда. Бұл белсенділік жастарды азаматтық қоғамның толыққанды мүшесіне айналдыруға мүмкіндік береді. Мұндай тәжірибе олардың құқықтық білімін жетілдіріп қана қоймай, болашақта жауапкершілікпен шешім қабылдауға, қоғамға белсенді үлес қосуға баулиды.

19. Халықаралық тәжірибе және заң шығарудағы ынтымақтастық

Қазақстан халықаралық деңгейде құқықтық реформаларды дамытудың жаңа бағыттарын іздеуде. БҰҰ мен ЕҚЫҰ сияқты ұйымдармен ынтымақтастық мемлекетіміздің құқықтық жүйесін халықаралық стандарттарға жақындатады. Орталық Азия елдерімен заңнаманы үйлестіріп, бірлескен құқықтық бастамаларды жүзеге асыру стратегиялық маңызға ие. Сонымен қатар, Еуропа мен Азиядағы үздік тәжірибелерді қолдану жаңа заң жобаларының сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Екіжақты келіссөздер мен семинарлар аясында құқықтық тәжірибе алмасу ынтымақтастықты тереңдетеді, бұл халықаралық құқықтық ортада Қазақстанның беделін нығайтады. Мұндай интеграциялық қадамдар халықаралық құқықтық мәдениет пен стандарттарға толық икемделуге септігін тигізеді.

20. Қазақстан заң шығарушы жүйесінің болашағы мен өркендеуі

Құқықтық мемлекеттің негізін құрайтын заң шығарушы жүйені дамыту – еліміздің тұрақты прогресінің басты кепілі болып табылады. Ашықтық пен азаматтық қоғамның қатысуын арттыру заңдардың әділдігі мен тиімділігін қамтамасыз етеді. Бұл жолда жасайтын өзгертулер, азаматтардың құқықтық мәдениетін қалыптастырып, қоғамның құқықтық сауаттылығын өсіруге бағытталған. Болашақта біз заңдардың халықтың өмір сүру деңгейін жақсартуға нақты әсер етуін күтуіміз керек, бұл біздің құқықтық мемлекеттіліктің терең болуына және дамуына негіз болады. Республика үшін заң шығарушы күштің өркендеуі – ұлттың тұрақты даму, бейбітшілік пен әділеттілікке негізделген қоғам құрудағы маңызды қадам.

Дереккөздер

Зорина И. В. Конституция Республики Казахстан: становление и развитие // Право и государство. – 2020. – № 3. – С. 12-19.

Иманбеков А. Р. История законодательства Казахстана: от ханства до современности. – Алматы: ҚазҰУ, 2018.

Төлеубаев Б. К. Парламент Республики Казахстан: структура и функции // Вестник Юридического факультета. – 2019. – № 2. – С. 45-53.

Қазақстан Республикасы Парламентінің ресми есебі (2019-2023 жылдар) – Астана, 2023.

Сафина Г. Н. Современные тенденции развития законодательства Казахстана // Журнал международного права. – 2021. – Т. 57, № 4. – С. 23-30.

Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасының қоғамдық сенім индексі, 2023 жыл.

Қазақстан Республикасының Парламенті ресми басылымдары, 2021-2023 жылдар.

Асылбаев Қ.Ж. Құқықтық мәдениет және азаматтық қоғам әлеуеті, Алматы, 2022.

Әлемдік құқықтық тәжірибе: ЕҚЫҰ және БҰҰ-ның Қазақстандағы қызметі, Астана, 2021.

Жастар және құқықтық сауаттылық: "Адал Ұрпақ" қозғалысының тәжірибесі, Нұр-Сұлтан, 2023.