Текст выступления:

Заңшығармашылық, заңшығармашылық сатылары. Заң техникасы және оның нормативтік құқықтық актілерді әзірлеудегі маңызы
1. Заңшығармашылық және заң техникасы: негізгі ұғымдар мен тақырыптар

Заңшығармашылықтың маңызы мен заң техникасының дамуындағы негізгі аспектілерді талқылау әрі түсіндіру мақсатында, бүгінгі баяндамамыздың кіріспесінде осы тақырыптардың мәнін тереңірек ашып көрсетеміз. Заңшығармашылық мемлекеттік құрылымдардың құқықтық негізін қалыптастыратын, ал заң техникасы қабылданған заңдардың тиімділігін арттыратын күрделі және маңызды үрдіс екенін атап өту қажет.

2. Қазақстандағы заң шығарудың тарихи дамуы

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдар ішінде Қазақстанда заңшығармашылық қарқынды дамып, елдің құқықтық жүйесінде түбірлі өзгерістер орын алды. Мұндай даму Конституция реформаларының жүзеге асуымен тығыз байланысты болып, құқықтық институттардың негізін қалайды. Бұл үрдіс халықаралық құқық нормаларына сәйкестену арқылы елдің құқықтық ортасын заман талабына сай жетілдіруге бағытталды. Сонымен қатар, тәуелсіздік жылдарында еліміздің заң шығарушылық жүйесі елеулі өзгерістерге ұшырап, жаңа заңдар қабылданып, құқықтық нормалар халықаралық стандарттарға сай өзгертілді.

3. Заңшығармашылық ұғымы және мәні

Заңшығармашылық – бұл құқықтық нормаларды қалыптастыру процесі, онда жаңа заңдар қабылданып, бұрынғысы өзгертіледі. Бір жағынан, бұл процесс мемлекеттің құқықтық базасын жаңарта отырып, қоғам мен мемлекет өмірінің заңдылықтарын реттейді. Сонымен қатар, заңшығармашылық құқықтық мемлекетті дамытудың және әлеуметтік тәртіпті қамтамасыз етудің басты факторы болып табылады. Қысқаша айтқанда, заңшығармашылық мемлекеттің тұрақтылығын және қоғамның дамуын қамтамасыз ететін негіздеме қызметін атқарады.

4. Заңшығармашылықтың негізгі қағидалары

Заңды қабылдау мен іске асырудың әділетті болуы Заңдылық қағидасының басымдылығымен қамтамасыз етіледі: құқықтық актілер заңға сәйкес дайындалып, әділ болуы тиіс. Демократиялық принцип бойынша заң шығарушылық процеске халық пен оның өкілдері белсенді түрде қатысады. Сонымен қатар, жариялылық пен ашықтық қағидалары аясында заң жобалары кеңінен талқыланып, қоғамның пікірі ескеріліп отырады. Адам құқықтарын қорғау мен теңдік нормаларын қамтамасыз ету құқықтық мемлекеттің басты принциптерінің бірі ретінде заң шығаруды бағыттайды. Бұл қағидалар қазіргі заңшығармашылықтың тиімді және құқықтық нормаларды әділ орындауға кепілдік береді.

5. Заңшығармашылық субъектілері мен құрылымы

Қазақстандағы заңшығармашылықта негізгі субъектілерге Парламент, Президент, үкіметтік министрліктер және өзге де мемлекеттік органдар жатады. Сонымен қатар, азаматтар да заң шығару процесіне қатыса алады, олардың құқықтары мен міндеттері заңмен нақты белгіленген. Бұл құқықтық мемлекеттік құрылымның еркін әрі айқын қызмет етуіне жағдай жасайды. Халықаралық тәжірибеде болса, заң жобаларын сарапшылар қауымдастығы мен үкіметаралық комиссиялар қарастырады, бұл заңдардың сапасын арттыруға және көпқырлы құқықтық талдауға мүмкіндік береді. Мұндай көріністер заңның халықаралық стандарттарға сай дамуын қамтамасыз етеді.

6. Заңшығармашылық процесінің кезеңдері

Заңшығармашылық процесі бірнеше нақты кезеңдерден тұрады, және әрбір кезеңде жауапты субъектілер нақты тапсырмаларды орындай отырып, заң сапасын қамтамасыз етеді. Бұл кезеңдер арасындағы үйлесімділік заңдардың жоғары сапасын, олардың тиімділігін арттырады және құқықтың тұрақтылығын күшейтеді. Заңның дұрыс әзірленуі мен қабылдануы мемлекеттің құқықтық негізін нығайтуда маңызды рөл атқарады. Қазақстан Республикасы Парламенті нормативтері, 2023 жылы бекітілген бұл үрдістердің тәртібі мен механизмдерін негіздейді.

7. Заң жобасын даярлау үдерісінің ерекшеліктері

Заң жобасы қабылданар алдында оның ғылыми-тәжірибелік негіздемесі талап етіледі. Құқықтық терминология нақты әрі келісілген болуы заң мәтінінің түсінікті әрі біртұтас болуына көмектеседі. Сонымен бірге, ұлттық құқықтық жүйе мен халықаралық тәжірибені ескеру жобаның тиімділігін арттыра отырып, құқықтық жүйеге үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Қоғамдық тыңдаулар мен сараптамалар заң жобасының сапасын арттырып, кемшіліктерді анықтауға және оны жетілдіруге мүмкіндік береді. Бұл процесс заң жобасының қоғам және мемлекет мүдделеріне сай болуын қамтамасыз етеді.

8. Қазақстандағы заңшығармашылық сатылары

Қазақстандағы заңшығармашылық нақты сатылардан тұрып, әрбір кезең заңның заңдылығын және қоғамның мүддесін толық қамтамасыз етеді. Құжаттарды әзірлеу, талқылау, қабылдау сияқты процестер қызметкерлер мен заң шығару органдары арасында үйлестіріліп орындалады. Бұл ретте әр кезеңнің өзіне тән ерекшеліктері мен рәсімдері бар, олар заңдардың сапасын арттыруға септігін тигізеді. Осы саты арқылы заңдардың заңдылығы мен қоғам үшін маңызы қамтамасыз етіледі.

9. Заң техникасының ұғымы

Заң техникасы нормативтік құқықтық актілерді дұрыс, айқын және бірізді құрастыруға бағытталған әдістемелер жиынтығы болып табылады. Оның басты мақсаты — заң мәтінінің құрылымы мен мазмұнын нақты әрі түсінікті қылу арқылы құқық нормаларының сапасын арттыру. Сонымен қатар, заң техникасы құқықтық актілердің орындалу тиімділігі мен сенімділігін қамтамасыз етуге септігін тигізеді. Бұл заңның қоғамдық қатынастарды реттегіш құрал ретінде тиімді жұмыс істеуінің кепілі болып табылады.

10. Заң техникасының негізгі принциптері

Заң мәтінінің құрылымдық және мазмұндық талаптары оның сапасына тікелей әсер етеді. Құжаттың логикалық бөлімдері мен нақты баптардан тұруы құқықтық нормалардың түсінікті және үйлесімді болуына ықпал етеді. Бұған қоса, заң техникасында терминологияның бірізділігі маңызды орын алады, ол заңның толық әрі түсінікті болуын қамтамасыз етеді және құқық нормалары арасындағы байланыстарды нығайтады. Мұндай талаптар құқық нормаларының тиімділігін арттыра отырып, заңның қолданылуын жеңілдетеді.

11. Заң мәтінінің құрылымы мен форматы

Заң мәтіні төрт негізгі бөлімнен тұрады: оның атауы, кіріспе бөлігі немесе преамбула, негізгі бөлімдегі баптар және қорытынды ережелер. Бұл құрылым құқықтық актінің жүйелі әрі тұтастығын сақтайды. Заңда терминологиялық анықтамалар мен қолдану аясы белгіленеді, осылайша құқықтық нормалардың түсінікті әрі ұғынықты болуы қамтамасыз етіледі. Негізгі бөлім баптарға бөлініп, онда нормалар логикалық байланысты түрде беріледі, бұл құқықтық жүйенің тұтастығын сақтап қана қоймай, оның тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар, заң мәтінінің стандартты форматта рәсімделуі оның қолданудағы тиімділігін және құқықтық түсініктілігін арттырады.

12. Нормативтік-құқықтық актіні әзірлеудің кезеңдері

ҚР заңнамалық процедураларына сәйкес нормативтік-құқықтық актілерді әзірлеу бірнеше кезеңнен тұрады. Жоспарлау, дайындау, талқылау, қабылдау және жариялау сияқты сатыларды қамтитын бұл процесс әр кезеңде жауапты органдардың мұқият жұмысын талап етеді. Әрбір кезең заң мәтінінің сапасын арттыруға бағытталған нақты міндеттерді шешеді. Бұл ретте құқықтық актілердің тұтастығы мен үйлесімділігі сақталады, олардың халық пен мемлекет мүддесіне сәйкестігі қамтамасыз етіледі.

13. Заң тілі мен стиль талаптары

Заң мәтінінде тілдік құралдар бейтарап, нақты және қысқа болуы міндетті. Бұл мазмұндағы кез келген эмоциялық немесе екіұшты мағыналардың жолын кеседі, заңның түсінікті болуына ықпал етеді. Терминдердің тұрақты және біркелкі қолданылуы текстің анық әрі бір мағыналы болуын қамтамасыз етеді, бұл құқық нормаларын дұрыс түсіндіруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, стильдік талаптар құқық нормаларының жүйеленуін қолдап, заң актілерінің қолданылуын жеңілдетеді және құқықтық сенімділікті арттырады.

14. Құқықтық олқылықтар және техникалық қателердің алдын алу

Заң мәтініндегі қайшылықтар, анық еместіктер және түсіндірілуден қиын нормалар құқық жүйесінде тұрақсыздық туғызуы ықтимал. Мұндай құқықтық олқылықтар заңдардың дұрыс орындалуына кедергі келтіреді. Алайда, техникалық сараптама мен құқықтық аудит процестері осындай қателерді алдын ала анықтап, түзетуге мүмкіндік береді. Бұл қателіктердің алдын алу заңның сапасын арттыруға және құқықтық жүйенің сенімділігін нығайтуға міндетті құралдар болып табылады.

15. Халықаралық тәжірибедегі заң техникасының ерекшеліктері

Әлемдік тәжірибеде заң техникасы әртүрлі ерекшеліктерімен бөлінеді. Біріншіден, заң мәтіндерінің құрылымдық бірізділігі мен стандарттары әр елде әр түрлі қалыптасады, бірақ тиімділігіне әсер етпейді. Екіншіден, халықаралық қауымдастық құқықтық актілердің мәтінін үйлестіру үшін арнайы әдістемелерді дамытады. Үшіншіден, кейбір елдерде заң жобаларын әзірлеуде көп сатылы қоғамдық талқылаулар мен сараптамалар өткізіледі. Төртіншіден, заң техникасында құқықтық тілдің қарапайым әрі түсінікті болуына ерекше мән беріледі, бұл заңның қоғамға қабылдануын жеңілдетеді. Осы ерекшеліктер заң техникасының сапасын арттыруға бағытталған халықаралық тәжірибелерді байыта түседі.

16. Заң техникасының сапа көрсеткіштері

Құқықтық актілердің сапалы құрылымы мен мәтіндік мазмұны заңның тиімді, әділ және түсінікті болуына негіз болады. ҚР Әділет министрлігінің талдауына сәйкес, құқықтық құжаттардың негізгі сапа көрсеткіштері осы саладағы нормативтік актілердің заңнамалық жүйеде өз орнын басып, тәжірибеде дұрыс әрі сенімді қолданылуын қамтамасыз етеді. Бұл көрсеткіштер актілердің заңдылық талаптарға сәйкестігін, терминологияның нақтылығын, құрылымның айқындығын және қолдану жеңілдігін қамтиды. Осындай жүйелі және сапалы заң кәсібі мемлекеттік басқару мен қоғамдағы құқықтық тәртіптің нығаюына ықпал етеді.

17. Заңшығармашылықтағы цифрлық технологиялар

Цифрлық технологиялар заң жобаларын даярлау мен талдау үдерісін түбегейлі өзгертуде. Мысалы, E-parliament бағдарламасы арқылы заң жобаларын электрондық форматта әзірлеу мүмкіндігі туып, бұл заңнамалық процестің жылдамдығын арттырады және адамның қателіктерін азайтады. Сонымен қатар, Adilet және Zakon.kz құқықтық ақпараттық жүйелері заң мәтіндерін ашық әрі қолжетімді етіп, құқықтық ақпараттың халық арасына жылдам таралуын қамтамасыз етеді. Онлайн сараптама платформалары арқылы мамандар мен қоғам өкілдерінің заң жобаларына пікір білдіруі жеңілдеп, бұл ашықтық пен қатысушылықты арттырады. Осылайша, заманауи цифрлық шешімдер заңшығармашылықтың барлық кезеңдерін автоматтандыруға және құқықтық құжаттардың сапасын және қолжетімділігін жоғарылатуға мүмкіндік береді.

18. Заңшығармашылықтағы ашықтық пен жариялылық тәжірибелері

Құқықтық жүйеде ашықтық пен жариялылықты қамтамасыз ету маңызды. Бұл үшін көптеген мемлекеттер мен ұйымдар заң жобалары мен нормативтік актілерді қоғамның қарауына шығарып, пікір алмасу үдерісін қолдайды. Мысалы, белгілі бір елде заң жобалары онлайн платформада жарияланып, азаматтарға олардың мазмұнын зерттеп, сарапшылар мен депутаттармен талқыға түсуге мүмкіндік беріледі. Бұл қоғамдық бақылауды күшейтіп, заңнаманың сапасын арттыруға әсерін тигізеді. Қоғамның құқықтық мәдениетін көтеру және заңға сенімділікті арттыру үшін осындай ашықтық тәжірибелері аса маңызды.

19. Заң техникасының құқықтық жүйеге әсері

Қазіргі таңда заң техникасының жетілдірілуі құқықтық актілердің түсініктілігі мен қолданылуын айтарлықтай жеңілдетті. Бұл бағыттағы реформалар нәтижесінде нормативтік құқықтық актілердің 85%-інде түсінікті тіл қолдану мен құрылымның логикалық айқындығы қамтамасыз етілді. Мұндай прогресс сот практикасының дәйектілігін нығайтып, әділдіктің жүзеге асуын қамтамасыз етеді. Осы көрсеткіштердің артуы заңдардың құқықтық міндеттерін тиімді орындауына негіз болып, заңгерлік қызметтің сапасын арттырады.

20. Заңшығармашылық пен заң техникасының маңыздылығы

Заңшығармашылық үдерісі мен заң техникасының жетістігі құқықтық реформалардың тиімділігінің негізін құрайды. Ашықтық пен инновациялар құқықтық жүйенің тұрақты дамуын, сондай-ақ қоғам мүдделерін және құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді. Заңдардың сапалы құрылымы мен әділ қолданылуы әрбір азаматтың құқықтық қауіпсіздігі мен мемлекеттің құқықтық негізін нығайтады. Сондықтан бұл салалардағы үздіксіз даму заң жүйесін заман талабына сай жетілдіруге жағдай туғызады.

Дереккөздер

Конституция Республики Казахстан, 1995.

Законодательство Республики Казахстан о нормативных правовых актах, 2023.

Асанбаев Т.С. «История и современное развитие законодательства Казахстана». Алматы, 2021.

Международные стандарты законодательной техники, ООН, 2019.

Нормативные документы Парламента Республики Казахстан, 2023.

ҚР Әділет министрлігінің 2023 жылғы есептілігі

Заң техникасы және құқықтық тіл: зерттеулер жинағы / Алматы, 2022

Цифрлық құқықтық жүйелер және олардың дамуы: монография, Нұр-Сұлтан, 2021

Құқықтық ақпараттық жүйелер және оларды енгізу тәжірибесі, Астана, 2020