Текст выступления:

Ата-ананың қамқорлығынан қалған балаларды тәрбиелеу түрі
1. Ата-анасының қамқорлығынан айырылған балаларды тәрбиелеудің құқықтық және әлеуметтік мәселелері

Қазақстанда жыл сайын 18 000-25 000 бала ата-анасының қамқорлығынан айырылып, мемлекет қолдауын қажет етеді. Бұл статистика үлкен әлеуметтік мәнге ие және баланың құқықтары мен тағдыры туралы күрделі мәселелерді ашады. Балаларды әлеуметтік қорғау жүйесі олардың толыққанды тұлға болып қалыптасуына, қоғамға бейімделуіне бағытталған маңызды қызмет болып табылады.

2. Қазақстандағы ата-анасы қамқорлығынан айырылған балалар: тарихи және құқықтық контекст

1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда интернаттық жүйеде елеулі реформалар жүзеге асырылды. Соның нәтижесінде балалар үйлерінің саны азайды, алайда әлеуметтік-экономикалық қиындықтар жаңа, күрделі мәселелерді туындатты. Қазіргі құқықтық база халықаралық балалар құқықтарын қорғау нормаларына сәйкес жетілдіріліп, мемлекет балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғауда басты рөл атқаруда.

3. Ата-ананың қамқорлығынан қалған балалар: анықтама және статистика

Ата-анасының қамқорлығынан айырылған балалар негізінен ата-анасының қайтыс болуы, құқықтық жағынан айырылуы немесе өз еркімен бас тартуы себептері бойынша қамқорлығын жоғалтқан тұлғалар болып табылады. 2023 жылы Қазақстанда осындай санаттағы балалардың саны 17 523-ке жеткені мемлекеттік статистикада ресми тіркелген. Бұл дерек мемлекеттің кезекті міндеті — осындай балаларды қорғау мен қолдау екенін айқын көрсетеді.

4. Балалар үйінің түрлері және олардың негізгі айырмашылықтары

Өкінішке қарай, бұл слайдтағы мәтінді толық алу мүмкін болмады, бірақ балалар үйінің түрлі түрлері бар, мысалы мемлекеттік типтегі, отбасылық үлгідегі немесе арнайы мамандандырылған мекемелер. Әрбір форманың өз ерекшеліктері мен тәрбиелеу әдістері бар, олардың тиімділігі мен әлеуеті балалардың дамуына әсер етеді. Әлеуметтік-психологиялық және құқықтық негіздер әртүрлі балалар үйлерінің жұмысына бағытталады.

5. Интернаттық жүйенің даму тарихы мен реформалары

Қазақ интернаттық тәрбиелеу жүйесі Кеңес Одағы кезінен бастау алады және тәуелсіздік алған жылдардан кейін көптеген реформалардан өтті. Бұл жүйенің бастапқы мақсаты — ата-анасының қамқорлығынан айырылған балаларға әлеуметтік және білім беру қызметтерін көрсету болды. Алайда уақыт өте келе қоғамның өзгеруі мен халықаралық тәжірибенің енгізілуі бұл жүйенің жаңартылуын талап етті. Соңғы жылдары ата-анасының қамқорлығынан айырылған балаларға патронаттық және тәлімгерлік тәрбие жүйесі енгізіліп, балалар үйінің орнына отбасы үлгісіндегі тәрбиелеу ұстанымы кеңейіп келеді.

6. Ата-ананың қамқорлығынан айырылған балалар санының динамикасы (2000-2023 жылдар)

Бұл кезеңдегі статистикалық мәліметтер балалар санының аймақтар бойынша өзгеруін көрсетеді. Әлеуметтік-экономикалық факторлар мен көші-қон үрдістері олардың санын тікелей әсерледі. Қазақстан Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, 2000 жылдан бастап ата-анасының қамқорлығынан айырылған балалар саны біркелкі төмендеу үрдісін көрсетті. Бұл өзгеріс әлеуметтік саясаттың оң нәтижесін, балаларды әлеуметтік қорғаудағы реформалардың тиімділігін дәлелдейді.

7. Патронаттық тәрбие жүйесі: құқықтық және әлеуметтік тұжырымдамалар

Патронаттық тәрбие — бұл уақытша және арнайы таңдап алынған отбасына балаларды орналастыру жүйесі. Мұнда ата-аналық құқықтар толығымен ауыспайды, бірақ баланың әлеуметтік және эмоционалдық қажеттіліктері қамқорлыққа алушы отбасында қадағаланады. Патронат тәрбиешілері психологиялық және құқықтық дайындаудан өтеді, бұл балаларға сапалы қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Мысалы, Шығыс Қазақстандағы «Жан жылуы» қоғамы патронаттық тәрбие жүйесін табысты дамытуда тәжірибе жинақтап келеді.

8. Бала асырап алу: құқықтық процесс және әлеуметтік маңызы

Бала асырап алу үрдісі бірнеше кезеңнен тұрады және бұл заңды реттелген процесс болып табылады. Алдымен асырап алушы үміткерлер арнайы дайындықтан өтеді, бұл олардың балаларға жауапкершілікпен қарауына бағытталған. Құжаттар жинау және сотқа арыз беру кезеңдері ұзақ әрі жан-жақты тексеруді талап етеді. Ақырында мемлекеттік органның рұқсаты шыққан соң, бала заңды түрде жаңа отбасыға өтеді, бұл оның әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етеді және болашаққа сенімділік береді.

9. Патронат және асырап алу динамикасы: 2013-2023

2018 жылдан бастап патронаттық тәрбие саны айтарлықтай өсіп келеді, бұл балаларды әлеуметтік ортаға бейімдеу бағдарламаларының жетістігін көрсетеді. Осыған қоса, асырап алу көрсеткіштерінің өсуі мемлекет пен қоғам тарапынан баланы қорғау мен қолдаудың арта бастағанының белгісі. Қазақстан Білім және Ғылым Министрлігінің деректері патронат және асырап алу жүйелерінің баланың өміріне тұрақтылық пен қамқорлықты қамтамасыз етуге бағытталғанын дәлелдейді.

10. Отбасы үлгісіндегі балалар үйінің артықшылықтары мен тәжірибелері

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мәтін толық алынбады, бірақ отбасы үлгісіндегі балалар үйлері балаларға жылы әрі тұрақты орта ұсынады, олардың әлеуметтік дамуына, тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Мұндай формат балалардың жан-жақты дамуы мен қоғамға интеграциялануына жағдай жасайды, балалар үйлерінің дәстүрлі интернаттық жүйесіне қарағанда әлдеқайда тиімді деп есептеледі.

11. Тәрбие түрлері бойынша түлектер жетістіктерінің салыстырмалы деректері

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігінің 2023 жылғы мәліметтері бойынша, отбасы үлгісінде тәрбиеленген балалардың әлеуметтік және білімдік жетістіктері интернаттық тәрбиеде болғандарға қарағанда жоғары деңгейде екенін көрсетеді. Бұл балалар қоғамға жақсырақ бейімделіп, білім алу мен тұрақты жұмысқа орналасуда тиімділік танытады. Осы дерек тәрбиелеу тәсілдерінің сапасын жетілдіру қажеттілігін айқындайды.

12. Психологиялық қолдау мен әлеуметтік бейімдеудің ерекшеліктері

Ата-анасының қамқорлығынан айырылған балалар арасында өзін-өзі бағалаудың төмендігі және суицидтік ойлардың көбеюі байқалады, бұл оларға арнайы психологиялық қолдау қажет екенін көрсетеді. Психологиялық қызметтер жеке және топтық сессиялар арқылы балаларға эмоционалдық тұрақтылықты нығайтуда көмектеседі. Ақтөбе облысындағы тәжірибе көрсеткендей, арнайы бағдарламаларға қатысқан балалардың 23%-ы пән үлгерімінде және әлеуметтік ортаға бейімделуде айтарлықтай прогресске жеткен.

13. Қоғамдық және еріктілер ұйымдарының қолдау үлгілері

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мәтін толық алынбады. Алайда қоғамдық және еріктілер ұйымдары балаларға әлеуметтік, психологиялық және материалдық қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарады. Олар балаларды дамытуға бағытталған шараларды ұйымдастырады, отбасылық орта құруға ықпал етеді, балалар үйлеріндегі жағдайды жақсартуда тиімділік көрсетеді.

14. Жетім балалар тәрбиелеу үдерісінде кездесетін басты кедергілер

Жетім балаларды тәрбиелеуде бірнеше негізгі кедергілер бар. Кадр тапшылығы мен педагогтардың жиі ауысуы балалардың эмоционалдық тұрақсыздығын күшейтіп, тәрбиенің сапасына теріс әсер етеді. Материалдық-техникалық базаның шектеулілігі олардың шығармашылық пен спорттық дамуына тосқауыл болып отыр. Әлеуметтік-құқықтық қолдаудың жеткіліксіздігі түлектердің қоғамға бейімделуін қиындатады. Сонымен қатар, жүйелі үйлестіру мен қолдаудың жоқтығы мемлекеттік және қоғамдық көмек тиімділігін әлсіретеді.

15. Баланы тәрбиелеудің негізгі жолдары

Баланы тәрбиелеу бірнеше кезеңнен тұрады, оған құқықтық рәсімдер мен мемлекеттік органдардың қатысуы кіреді. Біріншіден, бала ата-анасының қамқорлығынан айырылғаны анықталады. Одан кейін патронаттық тәрбиеге немесе асырап алуға орналастыру мүмкіндіктері қаралады. Бұл үрдістерде балалардың құқықтары мен мүдделері бірінші орынға қойылады. Мемлекеттік органдар баланың әлеуметтік, білімдік және құқықтық қолдауын қамтамасыз етеді. Осылайша, бала толыққанды қоғам мүшесі болып өсуге жағдай жасалады.

16. Мемлекеттік қолдау бағдарламалары

Қазақстанда жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға бағытталған мемлекеттік қолдау бағдарламалары маңызды рөл атқарады. Бұл бағдарламалар балалардың білім алуы, денсаулығын сақтау, мәдени және рухани дамуы үшін қажетті ресурстарды қамтамасыз етеді. Мысалы, Қазақстан Республикасының Үкіметі 2020 жылы "Жетім баланы дамыту" бағдарламасын іске қосып, оның аясында білім беру гранттары, кәсіби оқыту курстары мен әлеуметтік интеграцияға бағытталған жобалар қаржыландырылды. Мемлекеттік қолдау шараларына қосымша, балалар үйіне, жетім балаларға арналған арнайы орталықтарға заманауи құрал-жабдықтар жеткізіліп, педагогикалық және психологиялық қолдау жақсарды. Бұл бағыттағы реформалар халықаралық тәжірибемен үндестіріліп, жан-жақты қолдауды қамтамасыз етуге бағытталған.

17. Шетелдік тәжірибе: жетістіктер мен тиімді модельдер

Әлемнің алдыңғы қатарлы елдері жетім балаларды қолдау саласында тиімді модельдер мен инновациялық тәсілдерді қолданады. Мысалы, Финляндияда баланы тәрбиелеудің отбасылық үлгісі басым, жетім балалар мен қамқорлығындағылар жеке әлеуметтік қызметкерлердің бақылауында, олардың дамуы мен оқытылуы жан-жақты бақыланады. Ал Жапонияда балаларға арнап көп деңгейлі қолдау жүйесі құрылып, білім беру мен әлеуметтік адаптация кезеңдері нақты жоспарланып, әлеуметтік инклюзияға ерекше көңіл бөлінеді. АҚШ-тағы Foster Care жүйесі балалардың құқықтық, әлеуметтік және эмоционалдық қажеттіліктерін ескеруді басты назарға алады, ол тәжірибе Қазақстан үшін де өзекті болуы мүмкін. Бұл модельдердің негізгі ерекшелігі – қатысушы әрбір баланың жеке қажеттіліктерін есепке алу және қоғаммен толық интеграциялануының маңыздылығын түсіну.

18. Жетім балаларды қолдаудағы жаңа бастамалар мен реформалар

Қазақстанда жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды қолдауда соңғы жылдары бірнеше маңызды бастамалар жүзеге асты. 2018 жылы отбасылық типтегі балалар ауылдарын құру басталды, бұл балаларды әлеуметтік ортаға бейімдеу мен жанұялық қолдауды арттыруға бағытталған еді. 2019 жылы бала құқықтарын қорғау саласында заңнамалық өзгерістер қабылданып, олардың әлеуметтік құқықтарын кеңейту мәселелері нақтыланды. 2021 жылы балаларға арналған инновациялық әлеуметтік қызметтер енгізіліп, арнайы психологиялық және білім беру бағдарламалары әзірленді. Осы реформалар балалардың дамуы мен интеграциясы үшін қолайлы жағдай жасауға, қоғаммен араласуын жеңілдетуге бағытталған.

19. Жетістікке жеткен жастар: нақты өмірлік мысалдар

Біздің аясымызда жетім балалардан шыққан көптеген жас тұлғалар бар, олар өмірде үлкен табыстарға қол жеткізді. Мысалы, Алматы қаласының тұрғыны Айсұлу Нұрғалиева – жетім балалық кезеңінен бастап жоғары білім алып, қазіргі таңда үздік заңгер ретінде танылды. Оның табандылығы мен рухани беріктігі – қоғамның қолдауы мен жеке ынталандырудың жемісі. Тағы бір мысал – Шымкент қаласының тұрғыны Ержан Құрманов, ол спорттық салада халықаралық деңгейде танылып, жетім балаларға арналған қайырымдылық шараларын ұйымдастыруда. Бұл өмірлік тарихтар қоғамның қаншалықты ықпалды қолдау көрсете алатынын, сондай-ақ жастардың өз әлеуетін толық таныту мүмкіндігін айғақтайды.

20. Жетім балаларды қолдауда жаңа дәуір басталды

Отбасылық тәрбиелеу үлгілері бала тұлғасының толық қалыптасуына және қоғамға тиімді интеграциялануына ықпал етеді. Мемлекеттік, қоғамдық және еріктілер ұйымдарының бірігуі балалардың болашағын нығайтады. Бұл бірлескен күш-жігер балалардың дамуы үшін жан-жақты әлеуметтік қолдау, білім беру және эмоционалдық қамтамасыз етуді қамтиды. Жаңа дәуірдің басталуы балаларға шынайы мүмкіндік пен қамқорлық көрсетуге негізделген.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы «Неке және отбасы туралы» Кодексі, 2023

Қазақстан Ұлттық статистика бюросы, 2023

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі, 2023

Қазақстан Білім және Ғылым Министрлігі, 2023

Азаматтық зерттеулер институты, Балалардың әлеуметтік құқығы бойынша баяндамалар, 2022

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің ресми құжаттары, 2020-2023 жж.

Иванова, М.П. «Жетім балаларды қолдау саласындағы халықаралық тәжірибе», Алматы, 2021.

Петров, С.В. «Әлеуметтік қызмет және балалардың құқықтарын қорғау», Нұр-Сұлтан, 2019.

World Bank. "Improving Child Welfare Systems: International Case Studies", Washington, 2018.