Текст выступления:

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтар үшін жауапкершілік
1. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтары үшін жауапкершілік: тақырыптың негізгі аспектілері

Сыбайлас жемқорлық – қоғам мен мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуына үлкен қауіп төндіретін жойқын құбылыс. Бүгінгі баяндамада біз сыбайлас жемқорлықтың негізгі ұғымдарын, оның қоғамға тигізетін теріс әсерін және оған қарсы қолданылатын құқықтық жауапкершілік түрлерін жан-жақты қарастырамыз. Бұл тақырып әлемдік және ұлттық деңгейде маңызды, себебі сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтары әлеуметтік әділетсіздікті күшейтіп, мемлекеттік институттардың беделін төмендетеді.

2. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықпен күрестің тарихы мен маңызы

Тәуелсіздік алған алғашқы күннен бастап Қазақстан мемлекеті сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті өздерінің басты міндеттерінің бірі ретінде белгіледі. 1990 жылдардан бері құқықтық жүйені жетілдіру, мемлекеттік қызметтің ашықтығын қамтамасыз ету және сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұлттық стратегияларды әзірлеу арқылы елдің дамуы мен азаматтардың сенімін арттыруға күш салынды. Сыбайлас жемқорлықпен күрес мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру және құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету үшін қажетті құралдардың бірі болып табылады.

3. Сыбайлас жемқорлықтың түсінігі және қолдану саласы

Сыбайлас жемқорлық дегеніміз – мемлекеттік билікті жеке немесе топтық мүдде үшін заңсыз пайдалану әрекеті болып табылады. Бұл құбылысға пара алу мен беру, қызметтік өкілеттіктерді асыра пайдалану, заңсыз құжаттар дайындау сияқты әрекеттер кіреді. Заңнамаға сәйкес, сыбайлас жемқорлыққа қатысқан тұлғалар, оның ішінде жоғары лауазымды қызметкерлер де әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Мемлекет бұл мәселені шешуге бағытталған құқықтық негіздерді жетілдіруде.

4. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының негізгі түрлері

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының әртүрлі түрлері бар: пара беру мен алу, қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану, жалған құжаттарды дайындау және тағы басқа әрекеттер. Мысал ретінде, пара алу фактісі қызметтің орындалуына немесе белгілі бір шешім қабылдауға ықпал ету мақсатында ақша немесе бағалы заттар ұсыну болып табылады. Кейбір жағдайларда қызметкерлер өз қызметтік мүмкіндіктерін заңсыз пайдаланып, кәсіпкерлік қызметке қолдау көрсетеді немесе қарсы талап қояды. Бұл құқықбұзушылықтар әлеуметтік әділеттілік пен мемлекеттік биліктің тұрақтылығын бұзады.

5. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңдар

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамалық база 2015 жылы қабылданған «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң арқылы жүйеленді. Бұл заң мемлекеттік қызметтегі, экономикалық және әлеуметтік салалардағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы кешенді шараларды іске асыруды көздейді. Сонымен қатар, Қылмыстық кодекстің 366-дан 370-баптарына сәйкес сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарына қатысты нақты қылмыстық санкциялар бекітілген. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 676-бабы пара беру және сыйақыларға қатысты әкімшілік жауапкершілікті қарастырады, бұл құқықбұзушылықтардың алдын алуда маңызды рөл атқарады.

6. Құқықтық жауапкершілік негіздері және түрлері

Құқықтық жауапкершілік – заңды бұзған жеке немесе заңды тұлғаға мемлекет тарапынан жүктелетін міндеттер мен шаралар жиынтығы. Бұл жауапкершіліктің мақсаты – құқық тәртібін сақтау және ақиқаттық жүйені қорғау. Қылмыстық жауапкершілік ең ауыр бұзушылықтарға тағайындалады және ол бас бостандығынан айыру сияқты қатал жазаларды қамтиды. Әкімшілік жауапкершілік жеңіл бұзушылықтар үшін, мысалы, айыппұл салу мен қоғамдық жұмыстарға тарту түрінде жүзеге асырылады. Тәртіптік жауапкершілік мемлекеттік қызметшілердің қызметтік міндеттерін орындамау жағдайында қолданылады және жұмыстан босатуға дейінгі шараларды қамтиды.

7. Сыбайлас жемқорлық үшін қылмыстық жауапкершілік

Жуырда қабылданған 2023 жылғы түзетулерге сәйкес, ірі көлемде пара алу немесе сыбайлас жемқорлық фактілері анықталған жағдайда соттар 7 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру түріндегі қатаң жазаларды тағайындай алады. Бұл заңнамадағы өзгерістер сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің қаталдылығын арттыруға бағытталған және қоғамда әділеттілікті нығайтуда маңызды қадам болып есептеледі. Мұндай шаралар заңсыз әрекеттерге деген қоғамнын теріс көзқарасын күшейтеді.

8. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтары бойынша жаза түрлері (ҚР ҚК деректері)

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының әртүрлі түрлеріне байланысты жаза варианттарын нақты белгілейді. Бұл жаза түрлері құқықбұзушылықтың ауыртпалық дәрежесіне байланысты, мысалы, пара алу жағдайында айыппұлдан басталып, бас бостандығынан ұзақ мерзімге айыруға дейінгі шараларды қамтиды. Қылмыстық жауапкершілікке қоса, әкімшілік және тәртіптік жазалар да қолданылады. Осылайша, құқықтан тыс әрекеттердің алдын алу үшін кешенді жүйе жасақталған.

9. 2019-2023 жылдары Қазақстандағы тіркелген сыбайлас жемқорлық істерінің динамикасы

Соңғы бес жылда Қазақстанда сыбайлас жемқорлық істерінің саны кезең-кезеңімен төмендеу динамикасын көрсетті. Бұл тенденция сыбайлас жемқорлыққа қарсы құқықтық шаралардың тиімділігін, соның ішінде алдын алу және жазалау жүйелерінің дамуын дәлелдейді. Қоғам мен билік органдарының бірлескен жұмысы арқылы құқық бұзушылықтар көлемі азайып, мемлекеттік басқару жүйесінде тазалық пен әділдік деңгейі артуда. Мұндай көрсеткіштер елдің имиджіне де оң әсерін тигізеді.

10. Сыбайлас жемқорлық үшін әкімшілік жауапкершілік

Әкімшілік жауапкершілік сыбайлас жемқорлықтың кіші және орташа түрлеріне арналса, ол пара беру мен заңсыз сыйақыға қатысты әрекеттерге айыппұл салу және басқа да ықпал ету шараларын қолдануды қамтиды. Егер мемлекеттік қызметші өз міндеттерін бұзып, заңсыз әрекет жасаған болса, оған айыппұлмен қатар қоғамдық жұмыстар немесе мемлекеттік қызметте жұмысқа тыйым салу шаралары қолданылады. Айыппұлдардың мөлшері параның көлемінен әлдеқайда жоғары болуы мүмкін, бұл құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында енгізілген қатал шара.

11. Тәртіптік жауапкершілік және мемлекеттік қызмет талаптары

Мемлекеттік қызметшілерге қатысты тәртіптік жауапкершілік олардың лауазымдық міндеттерін орындамағаны үшін қолданылады. Бұл шаралар ресми сөгіс пен ескерту сияқты жеңіл түрлерден бастап, қызметтен төмендету немесе жұмыстан шығару сияқты қатаң санкцияларға дейін таралады. Лауазымынан төмендету қызметшінің жауапкершілігін арттыру мақсатында қолданылып, мемлекеттік аппараттың тиімділігін көтереді. Ал ең қатаң пайдасы – жұмыстан шығару, ол әсіресе сыбайлас жемқорлыққа қатысқан қызметкерлерге қатысты қолданылады. Сонымен қатар, қызметке қайта қабылдауға тыйым салу мемлекеттік қызметтің сенімін сақтауда маңызды рөл атқарады.

12. Сыбайлас жемқорлықпен күресетін негізгі ұйымдар

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мемлекеттің, азаматтық қоғамның және халықаралық ұйымдардың бірлескен іс-қимылын талап етеді. Қазақстанда бұл бағытта Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, құқық қорғау органдары мен сот жүйесі сыбайлас жемқорлық фактілерін анықтап, тиісті жазаларды тағайындауда. Азаматтық қоғам ұйымдары әдетте мониторинг, ақпараттандыру және қоғамдық бақылау арқылы белсенді қатысады. Бұл қатынастар сыбайлас жемқорлыққа қарсы кешенді және нәтижелі стратегияларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

13. Халықаралық тəжірибе: сыбайлас жемқорлықпен күрестегі тиімді тәсілдер

Бұл салада халықаралық тәжірибе маңызды. Транспаренси Интернэшнл сияқты ұйымдар әлемдегі сыбайлас жемқорлық деңгейін бағалап, елдердің тәжірибесін зерттейді. Мысалы, Финляндияда мемлекеттік қызметтің ашықтығы мен есептілігі жоғары, бұл әділеттілік пен сенімділікті арттырады. Сингапурда полиция мен қадағалау органдарының қатаң бақылауы мен азаматтық қоғамның белсенділігі жемқорлықты болдырмауда таптырмас құрал болып табылады. Қазақстан бұл үлгілерді өз тәжірибесіне енгізіп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттыруда.

14. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарын қарау тәртібі

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарын қарау үдерісі бірнеше кезеңнен тұрады. Құқық қорғау органдарының алдына қойылған міндеттер – фактілерді анықтау, тергеу жүргізу және заң бойынша іс қозғау. Алынған дәлелдерді жинақтау, куәларды тыңдау және құқықтық бағалау жүргізіледі. Содан кейін іс сотқа жіберіліп, сотталғандарға қатысты тиісті жазалар қолданылады. Бұл кезеңдердің барлығы құқықтық тәртіп пен әділеттілікті қамтамасыз етуде маңызды орын алады.

15. Сыбайлас жемқорлықтың қоғам мен мемлекетке кері әсері

Сыбайлас жемқорлық экономикалық, әлеуметтік және моральдық зиян тигізеді. Ең алдымен, бұл инвесторлардың сенімін төмендетіп, ұлттық экономиканың дамуын тежейді. Сонымен қатар, мемлекеттік бюджет заңсыз шығындарға ұшырап, әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға кері әсер етеді, бұл халықтың әл-ауқатын нашарлатады. Әлеуметтік тұрғыда азаматтар мемлекеттік органдарға сенімсіздік танытып, әділдік пен теңдік принциптерінің бұзылуына алаңдайды. Барлық осы факторлар қоғамның даму әлеуетін шектейді.

16. Қазақстандағы белгілі сыбайлас жемқорлық істері: мысалдар

Сыбайлас жемқорлық мәселесі – біздің мемлекеттің дамуына үлкен қауіп төндіріп отырған күрделі қордаланған құбылыс. Қазақстан тарихында бірнеше таңқаларлық ірі жемқорлық істері орын алды, олар қоғамда резонанс туғызды және мемлекеттік басқару реформаларына серпін берді. Мысалы, 2015 жылы елдегі белгілі қоғамдық қызметкердің пара алу фактісі анықталып, сот процесі бәрімізге әділдік пен заңдылықтың маңыздылығын көрсетті. Сонымен қатар, жиынтық мемлекеттік құрылымдардағы кейбір кейіпкерлердің жауапкершілік алдындағы үлгісіз әрекеттері ашылып, жемқорлыққа қарсы институционалдық шаралардың қажеттілігін дәлелдеді. Бұл оқиғалар қоғамның сыбайлас жемқорлыққа деген төзбеушілігін арттырып, антикоррупциялық заңнаманы күшейтуге түрткі болды.

17. Жастар арасындағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шаралары

Жастарды сыбайлас жемқорлықтан сақтандыру – мемлекеттің тұрақты дамуы үшін аса маңызды міндет. Осыған байланысты білім беру саласында арнайы бағдарламалар енгізілуде. Мектептер мен университеттерде сыбайлас жемқорлықтың зияны мен оның қоғамға тигізетін зардаптары туралы тағылымды дәрістер оқылады. Сонымен қатар, жастарды қоғамдық белсенділікке баулу, адалдық пен ережелерді құрметтеуге үйрету мақсатында интерактивті тренингтер мен дебаттар ұйымдастырылып жатыр. Бұлардың барлығы халқымыздың болашақ ұрпағының азаматтық ұстанымының қалыптасуына және парақорлыққа төзбеушіліктің нығаюына ықпал етеді.

18. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу тетіктері мен механизмдері

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді күрес үшін мемлекет тарапынан кешенді механизмдер іске қосылуда. Біріншіден, мемлекеттік қызметшілерді үздіксіз оқыту бағдарламалары жүзеге асырылып, олардың кәсіби және этикалық деңгейін арттыруға баса назар аударылады. Екіншіден, заңнамалық база үнемі жаңартылып, жемқорлыққа қарсы жаңа нормативтер енгізіледі, бұл құқықтық ортаны талғампаз әрі сенімді ете түседі. Үшіншіден, мемлекеттік органдарда сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің алдын алу мақсатында арнайы бағалау жүйелері құрылып, ықтимал қауіптер ерте кезеңде анықталады және қажет шаралар қабылданады. Төртіншіден, ашықтық пен есептілік қағидаларын нығайту үшін электрондық үкімет қызметтері, қоғамдық бақылау механизмдері және заманауи ақпараттық технологиялар кеңінен қолданылады.

19. Жеке жауапкершіліктің орны және азаматтық ұстаным маңыздылығы

Әрбір азаматтың белсенді ұстанымы қоғамдағы сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуге тікелей ықпал етедi. Пара беруден бас тарту және құқықтық мәдениетті сақтау – жемқорлықтың алдын алудағы негізгі элементтер. Адамдардың жеке адалдығы мен қоғамдық жауапкершілігі бірлесе отырып, адал қоғам құруда основу ұстаным болып табылады. Студенттер мен жастар арасында адалдық кодекстерінің қабылдануы, сондай-ақ азаматтық бақылау жобаларының жүзеге асырылуы ұрпақ арасында сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті қалыптастырады, бұл өз кезегінде мемлекеттің дамуына серпін береді.

20. Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі ұжымдық жауапкершілік

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес – қоғам мен мемлекеттің ортақ ісі. Заңнаманың жетілуі мен жеке адамның адалдығы қоғамдық сенімді арттырып, тұрақты даму негізін қалайды. Әділ әрі сенімді қоғам құру үшін әрбір адам ұжымдық жауапкершілікті сезініп, жемқорлыққа қарсы тұру жолында бірлесе әрекет етуі тиіс. Бұл жолда әркімнің атқаратын рөлі ерекше маңызды және барлық деңгейдегі ынтымақтастық пен ашықтық мемлекеттің болашағын айқындайтын негізгі фактор болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 2023 ж.

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының заңы, 2015 ж.

ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің 2023 жылғы есептері.

Transparency International, Global Corruption Report.

Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы Заңы. – Алматы: Жаршы, 2015.

Нұрмағанбетов, А. «Мемлекеттік қызметтегі этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес», Қазақстан Мемлекеттік басқару академиясының ғылыми журнал, 2019.

Жылдық есептер: Сыбайлас жемқорлықпен күрес агенттігінің қызметі, 2018-2023 жылдар.

Ыбыраев, М. «Жастар мен қоғамдағы коррупция», Қазақстандық философиялық журнал, 2021.