Текст выступления:

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтың түрлері
1. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтың түрлері және тақырыптың өзектілігі

Бүгінгі сөзіміздің негізгі тақырыбы — сыбайлас жемқорлық, ол қоғамның дамуына және әділдік қағидаларына қауіп төндіретін басты кедергілердің бірі. Әлеуметтік, экономикалық және құқықтық салаларда оның тереңдігі мен таралуы қоғамның болашағына айтарлықтай әсер етеді.

2. Сыбайлас жемқорлық: тарихи және әлеуметтік негіздері

Сыбайлас жемқорлық — адамзат тарихымен тамырлас құбылыс. Ол ежелгі қоғамдардан бергі билік пен ресурстарды жеке пайдалану түрінде көрініп келеді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін, мемлекеттік институттар мен құқықтық базаны жетілдіру арқылы жемқорлыққа қарсы ауқымды күрес жолына түсті. Қоғамдағы әдеп пен заң үстемдігін қалыптастыру үшін бұл жұмыс аса маңызды.

3. Сыбайлас жемқорлық түсінігі және белгілері

Сыбайлас жемқорлық дегеніміз — лауазымды тұлғаның өз өкілеттігі мен қызметін жеке немесе топтық пайда үшін заңсыз қолдану әрекеттері. Ол заңсыз сыйақы алу, мемлекеттік қызмет беделінің төмендеуі сияқты белгілерден көрінеді. Нәтижесінде, қоғамдағы әділеттік сезімі зардап шегіп, мемлекеттік биліктің сенімділігі мен тиімділігі азаяды.

4. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтардың жіктелуі

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтары бірнеше түрге бөлінеді. Әкімшілік құқықбұзушылықтар заңды тұлғалардың заңға қарсы жең ұшынан жалғасатын әрекеттерін қамтиды. Қылмыстық құқықбұзушылықтар — пара алу, лауазымды өкілеттікті теріс пайдалану сияқты салдары ауыр қылмыстар. Тәртіптік құқықбұзушылықтар — қызметтік этиканы бұзатын әрекеттер, көбіне қызметтен қысқарту түрінде жазаланады. Бұл әртүрлі санаттар жемқорлықтың қоғамға тигізетін зиянын жан-жақты көрсетеді.

5. Парақорлық: түрлері мен ерекшеліктері

Парақорлық түрлі формада кездеседі: аса ірі көлемдегі пара алу, қызмет көрсету барысында заңсыз сыйақы талап ету, немесе құжаттарды жылдам рәсімдеу үшін қосымша ақы сұрау сияқты. Әрбір жағдай жемқорлықтың қоғам ішіндегі терең тамырлары мен күрделілігін аңғартады. Мысалы, кейде пара алу қоғамдық қызметтердің сапасын төмендетіп, халықтың өмір сүру деңгейіне кері әсер етеді.

6. Қызмет бабын теріс пайдалану фактілері

Қызмет бабын теріс пайдалану көптеген формада көрініс табады: заңсыз тендерлер ұйымдастыру — ресми өкілеттікті жеке пайдаға пайдалану мысалы, таныстарының құжаттарын заңсыз рәсімдеп, мемлекеттік жүйелерге сенімсіздік тудыру, бюджет қаржысын жоспарсыз және тиімсіз жұмсау арқылы ресурстарды ысырап ету. Мұндай әрекеттер мемлекеттік құрылымдарға деген халық сенімін төмендетеді және сыбайлас жемқорлықтың өршуіне себеп болады.

7. Лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану

Лауазымды тұлғалардың кейде заңға қайшы шешім қабылдап, жеке мүддеге қызмет етуі жиі кездеседі. Мысалы, өз отбасына қызмет көрсету мақсатында мемлекеттік ресурстарды пайдалану — кең тараған жағдай. Сонымен қатар, бюджеттік ресурстарды тиімсіз жұмсау да осындай асырылымның бір түрі болып табылады, ол мемлекет қаржысының уақтылы әрі тиімді қолданылмауына әкеледі.

8. Сыбайлас жемқорлықтың таралуы: 2022 жылғы ресми деректер

2022 жылғы ресми мәліметтерге сәйкес, сыбайлас жемқорлықтың ең кең таралған түрі — мемлекеттік және әлеуметтік салалардағы парақорлық. Бұл деректердің маңыздылығы – қоғамдағы парақорлық деңгейін бағалауға мүмкіндік беру, оның алдын алу шараларын жетілдіру үшін негіз құру. Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттігі бұл деректерді жинақтап, талдау жұмыстарын жүргізуде.

9. Сыбайлас жемқорлықтың әкімшілік құқықбұзушылық түрлері

Әкімшілік құқықбұзушылықтарға пара беру мен құжаттарды заңсыз рәсімдеу үшін сыйақы беру жиі жатады. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметтегі этиканы бұзу, яғни міндеттерді орындамау немесе жағымпаздық жасау, жауапкершілікке тартылады. Кішігірім артықшылықтар алу да әкімшілік жазаның нысандары болып, айыппұл немесе қызметтен шеттету сияқты санкцияларға әкеледі.

10. Сыбайлас жемқорлықтың қылмыстық құқықбұзушылық түрлері

Қылмыстық құқықбұзушылыққа пара алу мен беру жатады, бұл ауыр қылмыстарға жатады. Делдалдық — сыбайлас жемқорлық қатыстылар арасында мәмілелер ұйымдастыру, қылмыстың кең етек алуының бір себебі. Лауазымды өкілеттіктерді теріс пайдалану жеке немесе топтық пайдаға бағытталған бұзушылықтардан тұрады. Сондай-ақ, сеніп тапсырылған мүлікті жымқырту — қылмыстың аса ауыр түрлерінің бірі, заң бойынша қатаң жазалануы қажет.

11. Тәртіптік құқықбұзушылық мысалдары

Тәртіптік құқықбұзушылықтар қызметтік этиканы бұзуға бағытталады, оның ішінде қызмет міндеттерін дұрыс орындамау, лауазымдық абыройға нұқсан келтіру жиі кездеседі. Сонымен бірге, туыстарды жұмысқа орналастыру немесе қызметтік ақпаратты жеке мақсатта пайдалану тәртіптік жауапкершіліктің негізі болады. Мұндай оқиғалар көбінесе сөгіс, ескерту немесе жұмыстан босату түрінде жазаланады.

12. Құқықбұзушылық түрлері мен жауапкершілік шаралары

Құқықбұзушылықтың әр түрлі формаларына қатысты жауапкершілік пен санкциялар нақты заңнамалық актілермен белгіленген. Әкімшілік, қылмыстық және тәртіптік кодекстерде шаралар мен жазалар нақты бөлініп, сыбайлас жемқорлықпен күрес механизмдерін айқындайды. Бұл әділеттілік пен заң үстемдігін қамтамасыз етіп, жемқорлықты тиімді бақылауға бағытталған.

13. Сыбайлас жемқорлықтың себептері

Сыбайлас жемқорлыққа алып келетін басты себептердің бірі — әлеуметтік-экономикалық теңсіздік, ол адамдар арасында әділетсіздік сезімін күшейтеді. Мемлекеттік құрылымдардың ашық еместігі қоғамдық бақылаудың әлсіреуіне ықпал етеді, заңсыз әрекеттерге жол береді. Сондай-ақ, құқықтық жүйенің дұрыс жұмыс істемеуі адам құқықтарының қорғалуын төмендетіп, жемқорлықтың өршуіне жағдай жасайды. Білім деңгейінің төмендігі мен азаматтық бақылаудың жеткіліксіздігі де жемқорлыққа қарсы мәдениеттің қалыптасуына кедергі.

14. Әлеуметтік әділеттіліктің бұзылуы

Сыбайлас жемқорлық қоғамдағы әділдік қағидаларын бұзып, әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздік деңгейін арттырады. Нәтижесінде қоғамдағы сенім азайып, көңілсіздік туады. Бұл әсіресе жастарға кері әсер етеді, себебі мемлекеттік органдарға сенімнің төмендеуі және басқару тиімділігінің азаюы олардың кәсіби және қоғамдық дамуын тежейді, қоғамның тұрақтылығына қауіп төндіреді.

15. Қазақстанның халықаралық рейтингтегі орны

Қазақстанның халықаралық сыбайлас жемқорлық рейтингі көрші елдермен салыстырғанда төмендеу көрсеткішке ие, бұл шетелдік инвестиция тартуда қосымша кедергілер туындатады. Рейтингтің төмендігі елдегі сыбайлас жемқорлық деңгейінің жеткілікті жоғары екенін көрсетеді және бұл Қазақстанның имиджіне теріс әсер етеді. Transparency International ұйымының 2022 жылғы есебі осыған дәлел.

16. Жастар арсындағы сыбайлас жемқорлық мәселелері

Сыбайлас жемқорлық – бұл қоғам дамуына кедергі келтіретін үлкен қауіп. Ол әсіресе жастар арасында білімнің сапасын төмендетеді. Парақорлық жағдайлары білім алу процесіндегі адалдық пен әділдікті бұзады, себебі кейбір жасөспірімдер білім алу үшін шын қажетінен гөрі, пара қолданып, заңсыз жеңілдіктерге жүгіне бастайды. Бұл тек жекелеген адамдарға ғана емес, жалпы қоғамға және келешек ұрпаққа ауыр зиянды. Сондай-ақ, әділетсіздік пен жемқорлық жастардың қоғамға деген сенімін әлсіретеді. Егер жастар заң мен қоғамның әділдігіне сенбесе, онда олардың қоғамда белсенділік танытуы, азаматтық ұстанымдары құнсызданады. Бұл жағдай жастардың қоғамдық мәселелерге араласуына тосқауыл болады және әлеуметтік қатынастардың бұзылуына жол ашады. Осы орайда, жастар арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәрбие беру және мәдениетті қалыптастыру аса маңызды. Әділдік пен ашықтықтың қалыптасуы – бұл әр азаматтың борышы және жас ұрпақты тәрбиелеудің маңызды негізі. Қоғамдағы әділеттілік құндылықтарын насихаттау арқылы біз жастарды ерікті және саналы түрде сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұруға баули аламыз.

17. Резонанстық сыбайлас жемқорлық істері

Қазақстанда соңғы жылдары сыбайлас жемқорлыққа қатысты бірқатар ауқымды істер орын алды, олар қоғам назарын аударды. Мысалы, кейбір мемлекеттік қызметкерлер мен кәсіпкерлердің арасында орын алған парақорлық және ресурс бөлуде заңсыз ықпал ету жағдайлары ел ішінде үлкен шу тудырды. Бұл істер мемлекеттік басқару жүйесіне сенімді қайта қарастыру және құқық қорғау органдарының жұмысын күшейту қажеттігін көрсетті. Осы оқиғалар қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті нығайту, сондай-ақ ашықтық пен ақпараттық қолжетімділікті арттыру мәселелеріне көңіл аударуды талап етеді. Ең бастысы, жастардың қатысуымен өтетін қоғамдық пікірталастар арқылы әділеттілікті қорғау мәдениетін қалыптастыру қажет. Бұл жағдайлар әділетті қоғамды құрудағы сыбайлас жемқорлықпен күресудің маңыздылығын айқындап, болашақ ұрпаққа дұрыс үлгі болуға тиіс.

18. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама

Қазақстан сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте заңнамалық базаны қатайтуға ерекше мән береді. 2015 жылы қабылданған «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң – бұл елдегі жемқорлыққа мүмкіндік бермеу және алдын алу үшін маңызды құжат. Сонымен қатар, ҚР Қылмыстық кодексінің 366-380-баптары сыбайлас жемқорлық фактілеріне нақты және қатал жауапкершілікті қарастырады. Осы баптар бойынша пара алу, пара беру, лауазымды тұлғалардың артықшылықтарын пайдалану сияқты құқықбұзушылықтарға қарсы санкциялар бар. Қазақстан заңнамасын халықаралық стандарттарға сәйкес жетілдіру жұмыстары да жүргізілуде. Бұл тұрғыда бірқатар халықаралық ұйымдармен, оның ішінде БҰҰ мен Трансформациялық индустриялар ұйымымен ынтымақтастық орнату жемқорлыққа қарсы бастамаларды күшейтеді. Заңдардың дұрыс орындалуын бақылау және құқық қорғау органдарының тиімділігін арттыру сыбайлас жемқорлықты азайтуға бағытталған тұрақты шаралар болып табылады.

19. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтың анықталу кезеңдері

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтардың анықталуы бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы кезеңінде құқық қорғау және қоғамдық бақылау органдары хабарламалар мен сигналдарды жинақтайды. Кейінгі сатыда жеткілікті деректер негізінде тергеу жүргізіледі, ол заң бұзушылықтың нақтылығын қарастырады. Алынған мәліметтер сараптамадан өтіп, сыбайлас жемқорлықтың нақты фактілері айқындалады. Одан әрі дәлелдемелер жинақталып, соталды органдарға бағытталады. Соңғы кезеңде құқықтық процедуралар жүзеге асырылып, кінәлі тұлғаларға қатысты заңды шешімдер қабылданады. Бұл процесс сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттыруда маңызды, себебі әрбір кезеңде құқықтық бақылау мен қоғамдық қатысу жүзеге асады. Қоғамдық бақылаудың маңызы әсіресе баса айтылуы тиіс, себебі ашықтық пен жауапкершілік бұзушылықтарды ертерек анықтауға көмектеседі.

20. Жастар арқылы әділ қоғам құрылысы

Адилетті және ашық қоғамды құру – еліміздің тұрақты дамуының негізі. Бұл бағытта жастардың рөлі ерекше маңызды. Заңдылық пен ашықтық қағидаларын нығайтып, жастар арасында адалдық пен құқықтық мәдениетті қалыптастыру арқылы әділ қоғамның беріктігін қамтамасыз етуге болады. Сондай-ақ, білім беру жүйесінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәрбиенің дамуы жастардың құқықтық танымын арттырады, оларды қоғамдық өмірге белсенді қатысуға ынталандырады. Әділдіктің орнығуы – бұл әрбір азаматтың жауапкершілігі, сондықтан да жастар арасындағы саналы ұстаным мен құқықтық мәдениетті дамыту мемлекетіміздің келешек жетістіктерінің кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттігі. 2022 жылғы ресми есеп.

Қазақстан Республикасының Әкімшілік, Қылмыстық және Тәртіптік кодекстері.

Transparency International. Corruption Perceptions Index 2022.

Нурмухамбетова Г.Б. «Сыбайлас жемқорлықтың құқықтық және әлеуметтік аспектілері», Астана, 2021.

Смирнов В.И. «Государственное управление и коррупция», Москва, 2020.

Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы, 2015 жыл.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 2014 жыл өзгерістерімен.

БҰҰ Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы, 2003 жыл.

А.Исабеков, Қоғамдағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу тәсілдері, Алматы, 2020.

Нұр-Сұлтан қалалық құқық қорғау органдарының ресми есептері, 2022 жыл.