Текст выступления:

Сайлау. Дауыс беру құқығының қағидаттары. «Құқықтық мемлекеттегі сайлау» ұғымы мен маңызы. Сайлау құқығы мен сайлау жүйесі туралы түсінік. Жалпыламалық мен сайлау заңнамасынан басқа да субъектілердің құқықтары мен міндеттері
1. Сайлау құқығы және құқықтық мемлекет: негізгі ұғымдар мен қазіргі мәні

Қазақстандағы сайлау процесінің құқықтық негіздерін және оның демократиядағы маңызын зерттей отырып, бүгінгі қоғамдағы сайлаудың рөліне, оның мемлекеттік басқарудағы функциясына шолу жасаймыз. Бұл тақырыптың мәні – сайлау құқықтары мен құқықтық мемлекеттің бір-бірімен тығыз байланысты екенін ұғындыруда.

2. Сайлау құбылысының тарихи және құқықтық-контекстік негіздері

Сайлаудың шығу тарихы ежелгі Афина мен Рим демократияларында бастау алғанымен, Қазақстан аумағында бұл институт патшалық дәуірден бүгінгі тәуелсіздік жылдарына дейін күрделі өрлеу жолынан өтті. Ел тарихындағы саяси құрылымдардың өзгеруі сайлау институтының құқықтық тұғыры мен маңыз-дәрежесін нығайтуға ықпал етті. Бұл – құқықтық мемлекетті қалыптастырудағы аса маңызды құрал.

3. Сайлау ұғымы және оның қоғамдағы орны

Сайлау – бұл халықтың өз өкілдерін мемлекеттік билік органдарында таңдау үшін заң жүзінде бекітілген процесс. Тікелей немесе жанама түрде жүзеге асуы мүмкін сайлау арқылы азаматтар өздерінің заң шығарушы және атқарушы билікке қатысу құқығын жүзеге асырады. Қоғамдық өмірде сайлау демократияның негізі ретінде азаматтық белсенділікті ынталандырады, саяси қатысуды арттыра отырып, құқықтардың іске асуына жағдай жасайды.

4. Дауыс беру құқығы: негізгі қағидаттар мен халықаралық стандарттар

Дауыс беру құқығы барлық заңды ересек азаматтарға кеңінен беріледі, бұл жалпылық қағидаты болып табылады. Сонымен бірге, теңдік қағидаты да басым: әр дауыс тең құқылы және ешқайсысы кемсітілмейді. Сайлаушылардың еркіндігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін төте дауыс беру пен дауыс құпиялығы принциптері сақталады. Бұл қағидаттар БҰҰ Адам құқықтары декларациясында және Қазақстан Конституциясының 33-бабында нақты бекітілген.

5. Қазақстандағы сайлау институтының қалыптасу кезеңдері

Қазақстанда сайлау институты қалыптасу барысында бірнеше маңызды кезеңдерден өтті. Әуелі патшалық билік жүйесінде жеке мүдделер басым болған, сондықтан сайлау еркіндігі шектеулі болды. Кеңес өкіметі кезінде аймақтық және республикалық деңгейде кең аумақта сайлау ұйымдары құрылды, бұл халықтың саяси белсенділігін арттыруға бағытталды. Тәуелсіздікті алғаннан кейінгі жылдары демократиялық принциптерге негізделген жаңа заңдар қабылданып, сайлаудың ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз ету көзделген реформалар жүзеге асты.

6. Құқықтық мемлекеттегі сайлау ерекшеліктері

1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы құқықтық мемлекетті қалыптастырудың іргетасы болды. Сонымен бірге, бұл құжат сайлау процесінің әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз ететін құқықтық негіздерді анықтады. Бұл тарихи оқиға саяси реформалардың бастамасы ретінде еліміздің саяси мәдениеті мен демократиясының дамуына жаңа жол ашты. Конституция сайлаудың негізгі қағидаттарын заңдық тұрғыдан бекіткенін атап өту маңызды.

7. Сайлау процесінің құқықтық негіздері

Қазақстандағы сайлау процесі құқықтық негізде нақты құрылымдалған және төмендегі принциптерге сүйенеді: бірінші, әр азаматтың сайлау құқығын қамтамасыз ету; екінші, сайлаудың ашықтығы мен әділдігін бақылау; үшінші, сайлау нәтижелерінің заңдылығын қамтамасыз ету; төртінші, дауыс берудің құпиялығын және еркіндігін сақтау. Бұл қағидаттар саяси тұрақтылық пен қоғамдағы сенімді нығайтады.

8. Әлем елдеріндегі негізгі сайлау жүйелерінің салыстырмалы сипаттамасы

Әлемдегі сайлау жүйелері негізінен үш негізгі типке бөлінеді: мажоритарлық, пропорционалдық және аралас жүйелер. Мажоритарлық жүйе кандидаттың көпшілік даусын талап етеді, ал пропорционалдық жүйеде партиялар ұсынылған дауыс үлесіне сай өкілдікті алады. Аралас жүйе екі жүйенің артықшылығын біріктіріп, кең өкілділікті қамтамыз етеді. Қазақстан қазіргі уақытта аралас модельді пайдаланып, оның артықшылығын тиімді қолдануда.

9. Қазақстандағы сайлау жүйесінің қазіргі моделі

Қазақстан Республикасында мәжіліс пен мәслихаттарға сайлауда аралас сайлау жүйесі қолданылады. Бұл жүйеде бір мандатты округтік сайлау және партиялық тізім арқылы өкілдерді таңдау үйлесімді жүргізіледі. 2021 жылдан бастап мәжіліс құрамының 70%-ы партиялық тізімнен, ал 30%-ы округтерден сайланады. Бұл тәсіл саяси плюрализмді қолдай отырып, азаматтардың сайлау процесіне кеңінен қатысуына мүмкіндік береді. Сайлау заңнамасы тең және әділ өкілдікті қамтамасыз етуде негіз болып табылады.

10. Дауыс беру белсенділігі: 1999–2023 жылдар аралығындағы деректер

1999 жылдан бастап бүгінгі күнге дейінгі сайлауларда дауыс беру белсенділігі әртүрлі деңгейде болды, кейбір жылдары қатысу деңгейі едәуір төмендеді. Алайда жалпы алғанда, сайлаушылардың қатысуы тұрақты болып қалады, бұл демократиялық елдердегі баламалы тенденцияларға сай. Қысқы және экономикалық қиыншылықтар сияқты факторлар кей уақыттарда белсенділікті төмендетсе де, Қазақстанда сайлау мәдениеті мен азаматтық сананы арттыру жұмыстары қызу жүргізілуде.

11. Дауыс беру процесіндегі негізгі қадамдар

Сайлау процесі алдымен сайлаушылар тізімінің мұқият дайындалуымен басталады, азаматтардың жеке куәліктерімен сайлау учаскелеріне келуі маңызды кезең. Бұл кезде сайлаушының құқығы мен сәйкестігі ресми түрде расталады. Учаскелік комиссия сайлаушыларға бюллетеньдерді таратады, дауыс беру арнайы кабиналарда құпия түрде өтеді. Қауіпсіздік мақсатында дауыс берілген бюллетеньдер арнайы сақталатын жәшіктерге салынады. Әр қадам сайлау процесінің ашықтығын қамтамасыз етеді.

12. Сайлау ұйымдастырудың кезеңдік сызбасы

Қазақстан Республикасының сайлау заңнамасына сәйкес сайлау ұйымдастырудың нақты кезеңдері бар. Бұл кезеңдер сайлаушыларды тіркеуден бастап, комиссияларды құру, үгіт-насихат жұмыстарын ұйымдастыру, дауыс беруді жүргізу және қорытынды нәтижелерді жариялау сияқты маңызды этаптарды қамтиды. Әр бір кезең сайлаудың заңдылығын, ашықтығын және әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған. Мұндай жүйелі тәсіл құқықтық мемлекеттің негізінде демократиялық сайлау институтын дамытуға септігін тигізеді.

13. Сайлаушылардың құқықтары мен міндеттері

Әрбір сайлаушы өз пікірін еркін айтуға; кандидаттар туралы толық ақпарат алуға құқылы. Сонымен қатар, ол сайлауға қатысып, дауыс беру үдерісін бақылауға міндетті. Құқықтармен қатар, сайлаушы заңға бағыну және бір рет қана дауыс беру қағидатын сақтау керек. Сайлау учаскесінде тәртіпті қамтамасыз ету маңызды әрі кез келген бұзушылыққа жол бермеу – қоғамдық міндет. Үгіт-насихат кезінде арандатушылықтан аулақ болып, саяси мәдениетті нығайтуға үлес қосу қажет.

14. Кандидаттардың құқықтық мәртебесі мен міндеттері

Кандидаттар сайлау алдында үгіт жүргізуге және сенімді өкілдерді тағайындауға толық құқылы. Олар бұқаралық ақпарат құралдары арқылы бағдарламаларын насихаттап, сайлау түйісіндегі дебаттарға қатысады. Бұл кандидаттар ашық қаржылық есеп жүргізуге міндетті. Сонымен қатар дауыс сатып алу, қысым көрсету, және этикалық нормаларды бұзу сияқты әрекеттерге жол берілмейді. Бұл талаптар кандидатты әлеуметтік жауапкершілікке шақырып, сайлау процесінің тазалығын қамтамасыз етеді.

15. Сайлау комиссиялары: құрылымы, өкілеттігі және функциялары

Сайлау комиссиялары орталықтан бастап, аумақтық, облыстық, аудандық, қалалық және учаскелік деңгейлерде ұйымдастырылып, сайлау ісін үйлестіруді жүзеге асырады. Олар сайлау процесінің заңдылығын бақылап, дауыс беру мен санаудың дұрыстығын қамтамасыз етеді. Комиссиялар заң бұзушылықтарды анықтап, шешім қабылдайды және ақпараттық түсіндіру жұмыстарын жүргізеді. Сонымен қатар, сайлау нәтижелерін ресми түрде жариялау қызметін атқарады. Бұл ұйымдардың қызметі сайлаудың сенімділігін арттырудың іргетасын құрайды.

16. Сайлау процесіндегі халықаралық стандарттардың ықпалы

Сайлау процесінде халықаралық стандарттар маңызды рөл атқарады, себебі олар әділдік пен ашықтықты қамтамасыз етеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Еуропалық Кеңес сияқты халықаралық органдар саяси еркіндік және адам құқықтарының сақталуын қадағалайды. Мысалы, 1990 жылғы Женева декларациясы мен 1996 жылғы Халықаралық сайлау стандарттарының жиынтығы көптеген елдердің сайлау заңнамасына негіз болды. Бұл құжаттар сайлаудың тәуелсіз бақылау, дауыс беру құпиялығы және нәтижелерді әділ жариялау сияқты критерийлерін анықтайды. Сайлау процесіндегі халықаралық мониторинг саяси тұрақтылыққа ықпал етеді және үкіметтердің легитимділігін арттырады, сондай-ақ, азаматтардың сенімін нығайтады.

17. Электрондық дауыс беру және заманауи технологиялар

Электрондық дауыс беру жүйелері заманауи демократияға жаңа мүмкіндік береді. Мысалы, Эстония 2005 жылдан бастап электрондық дауыс беру жүйесін қолдануда және бұл тәжірибе көп елдерге үлгі болды. Бұл технологиялар дауыс беруді жылдамдатып, сайлауға қатысуды қолжетімді етеді, әсіресе шалғай өңірлерде тұратын азаматтар үшін. Бірақ технологиялық қауіпсіздік пен ақпараттық қорғау мәселелері басты сын-қатер болып қала береді. Криптографиялық жүйелер мен блокчейн технологиялары осы сын-қатерлерді шешуге бағытталған. Сонымен қатар, заманауи технологиялар азаматтар арасында құқықтық сауаттылықты арттыруға да мүмкіндік береді, өйткені ақпарат ашықтыққа негізделеді және сайлаушылардың құқықтары туралы кеңінен таратылады.

18. Сайлау процесіндегі қосымша субъектілердің құқықтары

Сайлау процесі тек үміткерлер мен сайлаушылар ғана емес, сонымен қатар бақылаушылар, бұқаралық ақпарат құралдары және үкіметтік емес ұйымдардың қатысуымен толыққанды орындалады. Ішкі және халықаралық бақылаушылар сайлау барысын бақылап, заң бұзушылықтарды тіркеп, оларға қатысты актілерді рәсімдеуге құқылы. Бұқаралық ақпарат құралдары сайлау туралы объективті, шынайы ақпарат таратып, қоғамның хабардарлығын қамтамасыз етеді. Үкіметтік емес ұйымдар сайлау мәдениетін көтеруге күш салып, азаматтарға құқықтық кеңес беріп, тәуелсіз мониторинг жүргізуге мүмкіндік алады. Осы субъектілердің қатысуы сайлау процесінің ашықтығын арттырып, заңдылық пен әділдіктің сақталуына кепілдік береді, бұл демократияның тұғыры ретінде бағаланады.

19. Сайлау жүйесінің негізгі қатерлері және оларды шешу жолдары

Сайлау жүйесінде бірнеше негізгі қатерлер бар, және оларды шешу үшін жүйелі шаралар қажет. Біріншіден, әкімшілік ресурстарды теріс пайдалану сайлау әділдігіне қауіп төндіреді. Бұл мәселе қоғамдық бақылау мен тәуелсіз мониторинг арқылы азайтылады, себебі жан-жақты қарау жүйені тұрақтандырады. Екіншіден, бюллетеньдерді бұрмалау және заңсыз үгіт сайлау сенімділігін төмендетеді, сондықтан құқықтық жауапкершілікті күшейту қажет. Үшіншіден, сайлаушылар тізіміндегі қателіктер де қиындықтар туғызады. Осы мәселелерді шешу үшін, заманауи ақпараттық технологияларды енгізу және құқықтық сауаттылықты арттыру аса маңызды, бұл сайлау процесіне қоғамдық сенімді нығайтады.

20. Сайлау жүйесі: құқықтық мемлекеттің негізі және дамуға бағыт

Сайлау жүйесі Қазақстанда құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын және демократиялық даму жолындағы маңызды құрал болып табылады. Бұл механизм азаматтардың саяси белсенділігін арттырып, қоғам мен үкімет арасындағы сенім мости ретінде қызмет етеді. Сайлауды жетілдіру, ашықтық пен әділдікті қамтамасыз ету – заңның үстемдігін нығайтып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға негізделген. Сонымен қатар, сайлау жүйесінің тиімділігі елдің жалпы экономикалық және саяси дамуына ықпал етеді, бұл қазіргі замандағы демократияның маңызды көрсеткіші болып келеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы, 1995.

Адам құқықтары бойынша БҰҰ декларациясы. — Нью-Йорк, 1948.

Орталық сайлау комиссиясының ресми мәліметтері. — Қазақстан, 1999–2023.

Сайт құқықтық мемлекет және сайлау процесі: теория және практика. — А. Ә., 2020.

Халықаралық сайлау тәжірибелері: салыстырмалы талдау. — В. И., 2018.

Ковалёв В. И. Международные стандарты в избирательном праве. — М., 2018.

Нұрғали М. Заманауи технологиялар және сайлау жүйесі: тәуекелдер мен мүмкіндіктер. — Алматы, 2020.

Амангелді А. Сайлау қауіпсіздігі және құқықтық қамтамасыз ету. Қазақстан құқықтық журналы, 2021.

Елшібаев Т. Сайлау процестерінде үкіметтік емес ұйымдардың рөлі. — Нұр-Сұлтан, 2019.

World Bank. Electoral Systems and Technologies: Global Experiences and Best Practices, 2022.