Текст выступления:

Алдын ала тергеу басталуының іс жүргізу тәртібі және жалпы шарттары. Тергеу әрекеттерінің ерекшеліктері
1. Алдын ала тергеу: мәні, түрлері және негізгі міндеттері

Алдын ала тергеу – қылмыстық құқық саласындағы ең маңызды және күрделі кезеңдердің бірі. Ол құқықтық процестің негізін қалыптастырады, өйткені бұл сатыда қылмыс фактілері анықталып, күдіктілердің құқықтары мен мүдделері қорғалады. Қылмыстық процесс барысында алдын ала тергеу заңға сәйкес дәлелдер жинау, жағдайды толық түсіну және сотқа дейінгі шешім қабылдау үшін кешенді арнайы іс-шараларды ұйымдастыруды қамтамасыз етеді. Сондықтан оның маңызы мен мақсаты жоғары әрі қоғамдағы әділдіктің негізі болып табылады.

2. Алдын ала тергеудің тарихи дамуы

Қазақстанда алдын ала тергеу институты тәуелсіз мемлекет қалыптасқан XX ғасырдың аяғында қарқынды дамыды. Өйткені бұл кезеңде құқықтық мемлекет құру шаралары үлкен мәнге ие болды. 1997 жылы қабылданған Қылмыстық іс жүргізу кодексі (ҚІЖК) алдын ала тергеу тәртібін заңнамалық тұрғыдан бекітті, оның негізгі құқықтық негізін анықтады. Заманауи кезеңде бұл құжат халықаралық құқықтық нормалар мен Конституцияның қағидаларын басшылыққа ала отырып, әділ және тиімді тергеп-тексеруді қамтамасыз етеді. Әлемдік тәжірибе мен Қазақстанның құқықтық жүйесінің интеграциясы тергеп-тексеру әдістерінің жетілдірілуіне ықпал етті.

3. Алдын ала тергеудің құқықтық негіздері

Алдын ала тергеу Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің негізінде жүргізіледі, бұл кодекс қылмыстық процестің барлық кезеңдерін реттейді және іс жүргізудің тәртіптілігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Конституция мемлекет саясатын және азаматтардың құқықтарын қорғаудың негізгі қағидаларын бекітіп, тергеудің құқықтық негізін нығайтады. Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары тергеу практикасындағы заңдылықтарды нақтылап, құқық қолданудағы тұжырымдарды береді, бұл процесс сапасын арттырады. Сонымен бірге Қазақстан ратификациялаған халықаралық құқықтық актілер әділ тергеуді қамтамасыз етуге маңызды әсер етеді, себебі олар адам құқықтарын қорғау және қылмыстық процестегі әділеттілікті қамтамасыз ету жөніндегі жаһандық стандарттарды белгілейді.

4. Сотқа дейінгі іс жүргізудің қағидалары

Сотқа дейінгі іс жүргізу барысында заңдылық принципі ең маңызды орын алады: барлық іс-қимылдар заң талабына сәйкес жүргізілуі тиіс, осылайша құқықтық тәртіп пен қамтамасыз етіледі. Объективтілік қағидасы да ерекше мәнге ие, өйткені барлық дәлелдер толық әрі жан-жақты жиналып, бұл әділ шешім қабылдауға негіз болады. Ашықтық пен жариялылық кейбір кезеңдерде сақталып, бұлтартпас дәлелдерді қорғауға және қоғамдық бақылауды сақтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, айыпталушының құқықтары толық қорғалуы тиіс, ол процеске тең құқылы қатысуды қамтамасыз етеді, бұл сотқа дейінгі іс жүргізудің әділ және теңгерімді өтуінің кепілі болып табылады.

5. Алдын ала тергеудің нормативтік-құқықтық реттелуі

Өкінішке орай, берілген слайдта нақты мақалалар туралы мәліметтер жоқ, сондықтан нормативтік-құқықтық реттеу туралы жан-жақты түсінік беруге болады. Қазақстанда алдын ала тергеу іс-қимылдарының тәртібі мен талаптары Қылмыстық іс жүргізу кодексімен, сондай-ақ түрлі нормативтік құжаттармен нақты анықталған. Бұлар тергеу барысының заңдылығын қамтамасыз етіп, құқықтар мен міндеттердің сақталуына кепілдік береді. Сонымен қатар, мемлекет басшылығының құқықтық саясатында тергеу іс-шараларының тиімділігін арттыру мен әділ сот төрелігін қамтамасыз ету бойынша тұрақты жұмыс жүргізіледі.

6. Тергеуді бастау шарттары мен талаптары

Алдын ала тергеу іс-әрекеттерін бастау үшін нақты және сенімді фактілердің болуы міндетті. Бұл – қылмыстық құқық бұзушылық туралы ақпараттардың негізділігі мен дәлелділігі. Тергеуге негіз болатын оқиға заң талаптарына сай тіркеліп, оның құқықтық сипаты анықталуы тиіс. Бұл – іс жүргізудің заңдылығын және процессуалдық тәртіпті қамтамасыз етудің алғышарты. Сонымен қатар, күдіктінің немесе субъектінің толықтай анықталуы және қажетті құжаттардың болуы тергеу әрекеттерінің заңділігін және олардың нәтижелілігін қамтамасыз етеді.

7. Сотқа дейінгі тергеудің басталу кезеңдері

Сотқа дейінгі тергеу бірнеше ретпен өтеді, олардың әрқайсысы заңнамалық түрде нақты белгіленген. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне сай, тергеудің басталуы оқиғаның тіркелуінен басталады. Бұл кезеңде қылмыстық құқық бұзушылық туралы ақпарат қабылданып, оқиға толық тіркеледі. Одан кейін оқиғаның мән-мағынасы зерттеліп, тергеуді жүргізуге негіз бар-жоғы анықталады. Егер негіз болса, тергеуші іс жүргізуді бастау туралы шешім қабылдайды. Осыдан кейін процессуалдық іс-әрекеттер атқарыла бастайды және бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз үйлесімді және қатаң реттелген.

8. Қылмыстық істің қозғалу және ресімделу негіздері

Қылмыстық істің қозғалу негізі ретінде азаматтардың немесе заңды тұлғалардың арыздары, сондай-ақ құқық қорғау органдарының хабарламалары мен БАҚ-тағы жарияланымдар қарастырылады. Барлық хабарламалар міндетті түрде қызметтік журналға тіркеліп, ресми бақылауға алынады. Бұл қылмыстық процестің заңдылығы мен айқындығын қамтамасыз етудің алғашқы сатысы болып табылады. Істің ресімделуі туралы шешім тиісті құжаттармен рәсімделеді, бұл әрі қарайғы жетілдірулер мен айқындауларға негіз болады. Осы рәсімдер толық жүргізілген кезде ғана іс сотқа дейінгі тергеудің әрі қарайғы кезеңдеріне өтеді.

9. Қылмыстық істі тіркеу және мерзімдер

Берілген слайдта нақты хронологиялық кезеңдер көрсетілмеген, бірақ қылмыстық істің тіркелуі мен мерзімдері - процессуалдық тәртіптің маңызды бөлігі. Жаңадан алынған ақпараттар негізінде іс тіркеліп, заң талаптарына сай процессуалдық қадамдар уақытылы орындалады. Тіркеу мерзімдері заңда белгіленген және бұл мерзімдердің сақталуы әділ тергеудің кепілі болып саналады. Сонымен қатар, уақытылы әрекет ету дәлелдемелердің бүтіндігін сақтауға, әрі кейінгі құқықтық шешімдердің негізді болуына ықпал етеді.

10. Тергеу әрекеттерінің түрлері мен мерзімі

Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексі тергеу іс-әрекеттерінің әртүрлі түрлері мен олардың уақытына қатысты нақты талаптарын белгілейді. Мысалы, іс жүргізу барысында куәгерлерден жауап алу, сараптама тағайындау немесе айыпталушының қамалуы сияқты әрекеттердің әрқайсысының заңда көзделген мерзімі бар. Бұл мерзімдер тергеу сапасын арттыруға және құқықтық нормалардың сақталуына септігін тигізеді. Әр әрекеттің заңды түрде белгіленген уақыты процессуалдық тәртіпті тұрақты сақтай отырып, әділ және дұрысты тергеудің негізін құрайды.

11. Бастапқы тергеу әрекеттерінің маңызы мен мазмұны

Оқиға орнын мұқият қарау дәл және толық мәліметтер жинауға негіз болады, бұл қылмыстың мән-жайын жан-жақты түсінуге көмектеседі. Дәлелдемелерді жинау барысында объективтілік сақталуы тиіс, яғни процесс заң талаптарына сәйкес әділ жүргізіледі, бұл кейінгі сот шешімінің негізі болып табылады. Алғашқы жауап алу кезеңі күдікті мен куәгерлердің пікірлерін нақтылау арқылы іс барысын толықтырып, тергеудің нәтижелілігін арттырады. Сонымен қатар, бастапқы тергеудің уақтылы әрі толық өткізілуі дәлелдемелердің жоғалыңқылығын болдырмай, сотқа дейінгі процестің сенімділігін қамтамасыз етеді.

12. Дәлелдемелер жинаудың негізгі жолдары

Мәтінде нақты мақалалар жоқ болғанымен, дәлелдемелерді жинаудың негізгі тәсілдері қылмыстық процестің сәтті өтуіне негіз болады. Мысалы, оқиға орнын тексеру, куәгерлерден жауап алу, сараптамалар жүргізу және материалдық дәлелдерді жинау секілді әдістер кеңінен қолданылады. Әрбір әдіс нақты мақсатты көздейді және заң талаптарына сәйкес жүзеге асырылады. Бұл тәсілдердің комплексі тергеудің жан-жақты әрі объективті болуын қамтамасыз етеді.

13. Алдын ала тергеу мерзімдерінің статистикасы

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының 2023 жылғы есебіне сәйкес, алдын ала тергеудің орташа ұзақтығы шамамен 2 айды құрайды. Күрделі қылмыстық істерде тергеу мерзімі заңда белгіленген шектерде ұзартылуы мүмкін. Бұл ұзақ мерзім тергеудің сапасын арттыруға және барлық қажетті дәлелдерді жинауға мүмкіндік береді. Соңғы жылдардағы статистика тергеу мерзімдерінің салыстырмалы тұрақтылығын көрсетеді, бұл қылмыстық процестің тұрақтылығын және реформалардың тиімділігін бейнелейді.

14. Тергеу субъектілері және олардың құқықтық рөлі

Тергеудің тиімділігі бірнеше субъектінің үйлесімді жұмысына байланысты. Тергеп-тексеру органдары дәлелдемелерді жинап, іс жүргізеді. Құқық қорғау мекемелері ақпараттық қолдау көрсетеді. Сот пен прокурорлар тергеу нәтижелерін бақылайды және қолданыстағы заңнаманы сақтауын қамтамасыз етеді. Айыпталушылар мен куәгерлердің құқықтары сақталуы тиіс, олар заңды түрде қорғалуы және қоғам алдындағы жауапкершілігі анықталуы қажет. Бұл субъектілердің өзара байланысы және құқықтық қызметі әділ сот төрелігінің негізі болып табылады.

15. Іс жүргізуге қатысушылардың құқықтары мен міндеттері

Қылмыстық процестің барлық қатысушылары, оның ішінде күдікті, жәбірленуші және куәгерлер өз құқықтарын пайдалану мүмкіндігіне ие. Олар айғақ беруден бас тарту құқығын, сондай-ақ заңдық көмек сұрау құқығын қолдана алады. Сонымен қатар, олардың міндеті – тергеу процесіне кедергі келтірмеу және сұрақтарға шындыққа сай жауап беру арқылы әділ істе үлес қосу. Бұл теңгерімді құқықтар мен міндеттер қоғамдық тәртіп пен әділдікті қорғауға бағытталған және сотқа дейінгі істі сапалы жүргізудің кепілі болып табылады.

16. Алдын ала тергеудің құпиялығы мен жариялылық шектеулері

Алдын ала тергеу кезеңінде ақпараттың көпшілікке ашылмауы арнайы заңдық негізде реттеледі және оның басты мақсаты — тергеу материалдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Бұл шара дәлелдемелердің өзгеріссіз сақталуына және олардың сотқа дейінгі кезеңде әділ қаралуына мүмкіндік береді. Мысалы, ақпараттың ашықтығының тым ерте берілуі қылмыстық процестің әділдігі мен объектілігіне нұқсан келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, құпиялылықтың бұзылуы заңнамада қатаң түрде тыйым салынады. Мұны адвокаттар мен тергеу қатысушылары да сақтауға міндетті, себебі олардың тарапынан ақпаратты тарату процестің бұзылуына апарып соғуы ықтимал. Бұл талаптар әділ тергеудің қамтамасыз етілуіне және кінәлілердің әділ анықталуына бағытталған маңызды қауіпсіздік шараларының бірі болып табылады.

17. Тергеу кезінде туындайтын құқықтық мәселелер мен қайшылықтар

Тергеу барысында құқықтық мәселелер мен қайшылықтар жиі кездеседі, сондықтан бұл кезеңде заңның дәлдігі мен талаптарының сақталуы аса маңызды. Біріншіден, дәлелдемелердің заңды түрде жиналуы — сотқа дейінгі процестің сапасының негізгі факторларының бірі. Қылмыстық іс-әрекеттердің дәлелділігі дәл осы заңдылықпен нақтыланады. Екіншіден, белгілі мерзімдер мен процессуалдық талаптардың бұзылуы нәтижесінде тергеу заңсыз деп танылуы мүмкін, бұл іс қаралуын тежейді. Сондай-ақ, тараптардың құқықтарын шектеу немесе сақтамау тергеудің нәтижесіне әсер етіп, шағымдарға және процестің тоқтауына түрткі болады. Ақырында, кейбір тергеу әрекеттері тек сот немесе прокурор санкциясымен ғана жүзеге асырылуы тиіс, бұл құқықтық нормаларды сақтау мен тергеу әділдігін қамтамасыз етудің маңызды механизмі болып табылады.

18. Практикалық мысал: Қазақстандағы ұрлық қылмысы бойынша тергеу

2022 жылы Алматы қаласында орын алған ұрлық қылмысы бойынша тергеу ісі заң тұрғысынан айқын мысал ретінде қарастырылады. Қылмыс жасалған екі күн ішінде оқиға орны мұқият зерттеліп, қажетті дәлелдемелер жиналды, бұл процестің оперативтілігі мен кәсібилігін көрсетеді. Сараптама нәтижелеріне сүйене отырып, күдікті анықталып, сотқа дейінгі материалдар толық әрі дәл рәсімделді. Мұндай нақты және сапалы материалдар сотта әділ шешім қабылдауға негіз болады. Сол сияқты, жәбірленуші құқықтарының қорғалуына ерекше көңіл бөлініп, іс әділ тексеріле отырып, сот төрелігінің әділдігі қамтамасыз етілді. Бұл тәжірибе құқықтық жүйенің тиімділігін және тергеу процесінің заңдылығын дәлелдейді.

19. Сотқа жеткен істер және тергеу нәтижелерінің көрсеткіштері (2023 ж.)

2023 жылы қылмыстық істердің басым көпшілігі сотқа жеткізілген, бұл құқық қорғау жүйесінің жұмыс істеу тиімділігін айқын көрсетеді. Бұл деректер ресми статистикалық мәліметтерге сүйеніп, тергеу ұйымдарының сапалы жұмыс істеп жатқанын дәлелдейді. Сонымен қатар, сатылы тергеу нәтижелері қылмыстық процестің сапасын жақсартуға бағытталған іс-шаралардың жемісті екенін көрсетеді. Сондай-ақ, дұрыс ұйымдастырылған тергеу әдістері сот алдында дәлелдердің сенімділігін арттырып, құқықтық әділдікті нығайтады. Конституциялық құқықтар мен заңдық нормалардың сақталуы бұл процестің негізгі кепілі болып табылады.

20. Алдын ала тергеудің құқықтық мәні мен маңыздылығы

Алдын ала тергеу — бұл сот төрелігінің әділдігін қамтамасыз ететін маңызды кезеңдердің бірі. Оның сапасы мен нәтижелілігі құқықтық жүйеге халықтың сенімін арттырады. Бұл процесс кезінде барлық заңдық нормалар мен процедуралар қатаң сақталады, сондықтан тергеудің әділдігі мен объективтілігі қамтамасыз етіледі. Алдын ала тергеудің дұрыс жүргізілуі ғана емес, сонымен қатар оның жүрісінің ашықтығы мен заңдылығы қоғамда құқықтың үстемдігін нығайтып, қылмыстық процестің дұрыстығын қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – Алматы, 1997.

Қазақстан Республикасы Конституциясы. – Астана, 1995.

Бас прокуратураның 2023 жылғы есебі. – Астана, 2023.

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары жинағы. – Алматы, 2020.

Халықаралық құқықтық актілер жинағы. – Нью-Йорк, 2015.

Закон Республики Казахстан от 10.01.2012 № 234-IV «Об уголовно-процессуальном кодексе Республики Казахстан»

Малахова О.А. Уголовное право Республики Казахстан: Учебное пособие. - Алматы: Қазақстан, 2020.

Статистика преступности и правосудия в Казахстане: отчет Бас прокуратуры Республики Казахстан, 2023.

Садырбаев К.Т. Қылмыстық процестің теориясы және практикасы. - Нұр-Сұлтан: Әділет, 2021.