Текст выступления:

Қылмыстық құқықбұзушылық түрлері
1. Қылмыстық құқықбұзушылық түрлері: тақырыптық шолу және негізгі мәселелер

Қылмыстық құқықбұзушылықтар — қоғам өміріне айтарлықтай қауіп төндіретін, мемлекет тарапынан қатаң заңмен тыйым салынған әрекеттер. Бұл әрекеттердің барлығы арнайы заңдық нормалармен реттеліп, жауапкершілік қарастырылған. Қазіргі таңда қылмыстың әртүрлі түрлері мен олардың қоғамға әсері талданып, алдын алу шаралары жетілдірілу үстінде.

2. Қылмыстық құқықтың тарихи дамуы мен Қазақстандағы ахуал

Қылмыстық құқық хандық дәуірден бастап бүгінгі Қылмыстық кодекске дейінгі ұзақ тарихи жолды өтті. Ежелгі қазақ қоғамындағы дәстүрлі заң нормалары қазіргідей күрделі заңнамалық жүйеге айналды. 1997 жылы қабылданған Қылмыстық кодекс және 2014 жылғы реформалар құқықтық ортаға жаңа талаптар енгізіп, адам құқықтары мен заңдылықты нығайтты. Қазақстанда құқықтық мәдениеттің дамуы мен заң нормаларының қоғамдағы орны қазіргі заманның маңызды мәселелеріне айналды.

3. Қылмыстық құқықбұзушылық ұғымы мен негізгі заң белгілері

Қылмыстық құқықбұзушылық дегеніміз — қоғамның тыныштығына және қауіпсіздігіне қатер төндіретін, заңмен айқын тыйым салынған әрекеттер мен әрекетсіздіктердің жиынтығы. Бұл ұғымның негізінде кінә, құқыққа қайшылық жасау, қоғамдық қауіптілік және заңды жазаға тартылу сияқты белгілер жатыр. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі осы белгілерді нақты анықтап, құқықбұзған тұлғаларға қарсы қажетті құқықтық шараларды қолдануға мүмкіндік береді. Мұндай құқықбұзушылықтардың барлығы қоғамдағы тәртіп пен қауіпсіздікті сақтау мақсатында заң арқылы қатаң реттеледі.

4. Қылмыстық және әкімшілік құқықбұзушылықтардың айырмашылығы

Қылмыстық құқықбұзушылықтар — аса қауіпті, ауыр зардаптар әкелетін әрекеттер, мысалы аса ауыр қылмыстар, олар үшін бас бостандығынан айыру, ұзақ мерзімді сот жазалары қарастырылады. Бұл құқықбұзушылықтар қоғамның жалпы қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіреді. Ал әкімшілік құқықбұзушылықтар — қоғамға үлкен зиянсыз, бірақ әлі де тиімсіз әсер ететін, мысалы көлік қозғалысы ережелерін бұзу сияқты әрекеттер. Бұл жағдайда көбінесе айыппұл салу немесе ескерту түріндегі жеңіл жаза қолданылады. Олардың арасындағы айырмашылық жазаның ауырлығында және әрекеттің қоғамдық қауіптілігінде жатыр.

5. Қылмыстық құқықбұзушылықтардың жүйеленуі мен жіктелуі

Қылмыстық құқықбұзушылықтар объектілік белгілеріне сәйкес адамға, мүлікке, экономикаға және қоғамдық тәртіпке бағытталған түрде жіктеледі. Қоғамға тигізетін қауіптілігінің деңгейіне қарай олар аса ауыр, ауыр, орташа және ауыр емес деп бөлінеді. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде қылмыстар баптар мен тараулар арқылы нақты жүйеленіп, кластерлер бойынша топтастырылған. Бұл құрылым құқық қорғау органдарына құқықбұзушылықтарды түсінуді жеңілдетіп, тиімді түрде құқықтық санкцияларды қолдануға мүмкіндік береді.

6. 2023 жылғы қылмыстық құқықбұзушылықтар құрылымы бойынша диаграмма

2023 жылғы статистикалық мәліметтерге сәйкес, мүлікке қарсы қылмыстар көптеп тіркелді, бұл экономикалық тұрақсыздық пен азаматтардың материалдық қауіпсіздігіне қатысты мәселелердің бар екенін көрсетеді. Қылмыстың басым бөлігі күш қолдануды қажет етпейтін мүліктік құқықбұзушылықтарға жатады, мысалы ұрлықтар мен алаяқтық. Бұл жағдай құқық қорғау органдарының назарын экономикалық қылмыстарға арнауға қажеттілігін көрсетеді, өйткені экономикадағы құқықбұзушылықтар қоғамның жалпы әл-ауқатына әсер етеді. Бұл деректер ҚР ІІМ-нің 2023 жылғы ресми статистикасына негізделген.

7. Адамға қарсы қылмыстардың негізгі түрлері

Адам өміріне және денсаулығына қатысты қылмыстардың қатері өте жоғары. 2023 жылы Қазақстанда 1 300 кісі өлтіру оқиғасы тіркеліп, бұл қоғамдағы қылмыстың ең ауыр түрі ретінде саналады. Сонымен қатар, денсаулыққа қасақана зиян келтіру оқиғалары 4 200 рет болды, бұл адамның өмірі мен физикалық жағдайына елеулі қауіп төндіретін ауыр қоғамдық қылмыстар қатарына кіреді. Адам ұрлау және зорлау да қоғамда ерекше қатер тудырып, қоғамның сенімін төмендетеді және үрей туғызады. Осы қылмыстарға қарсы құқықтық шаралар күшейтілу қажет.

8. Мүлікке қарсы құқықбұзушылықтар және себептері

Қазақстанда мүлікке қарсы қылмыстар арасында ұрлық ең көп таралған — 21 000 іс тіркелген, бұл азаматтардың меншік құқығының қорғалуы мәселесінің өткір екенін білдіреді. Алаяқтық оқиғалары 6 300 рет тіркеліп, олар экономикалық тұрақтылыққа кері әсер етеді, азаматтардың бір-біріне деген сенімін азайтады. Тонау, яғни күш қолданумен және қорқытып алу арқылы мүлікті иемдену, 2 200 дерек бойынша тіркелді, бұл құқық қорғау органдарының осы бағыттағы қызметіне ерекше назар аударуды қажет етеді. Бұл құқықбұзушылықтар елдегі әлеуметтік-экономикалық мәселелердің айнасы іспетті.

9. Экономикалық құқықбұзушылықтар және олардың жұртшылыққа әсері

Жемқорлық — экономикалық құқықбұзушылықтардың ең кең тараған түрлерінің бірі, 2022 жылы 1 600 іс қозғалды. Бұл коррупция мемлекет дамуына кері әсер етіп, халықтың мемлекетке деген сенімін азайтады. Сондай-ақ, салықтан жалтару экономикалық жүйеге үлкен залал келтіріп, мемлекеттік бюджетке зиян келтіреді. Қаржылық алаяқтық елдің экономикалық тұрақтылығын бұзып, әлеуметтік мәселелердің өсуіне жол ашады. Мұндай құқықбұзушылықтар қоғамдағы теңсіздікті күшейтіп, экономикалық дамуды тежейді.

10. Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстардың маңызы

Терроризм мен экстремизм қазіргі заманның аса қауіпті қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстары болып табылады. 2021 жылы 40-тан астам террористік іс тіркеліп, бұл мемлекеттің тұрақтылығы мен азаматтардың бейбіт өміріне тікелей қауіп төндіретінін көрсетті. Сонымен қатар, заңсыз қаруды сақтау мен қолдану қоғамдық тәртіпті бұзады және құқық қорғау органдарының тиімді әрекеттерін талап етеді. Ұлттық қауіпсіздікті қорғауда бұл бағыттағы құқықтық және арнайы шаралардың маңызы зор.

11. Қылмыстық құқықбұзушылық құрылымындағы жас ерекшелігі

2023 жылы жасөспірімдер арасында 2 200 қылмыс тіркелді, бұл олардың мінез-құлық ерекшеліктері мен әлеуметтік жағдайының әсерін көрсетеді. Ал 18-29 жас аралығындағы азаматтар 14 000 құқықбұзушылыққа себепкер болған, бұл жас ересектердің құқықтық тәрбиесінің маңызды екенін аңғартады. Орта жас тобының құқықбұзушылық көрсеткіші 23 000 іс болды. Жас ерекшеліктеріне сәйкес құқықбұзушылық деңгейі әртүрлі болғандықтан, жастарды құқықтық сауаттандыру және тәрбиелеу қоғамдағы құқықтық мәдениетті көтеруде шешуші рөл атқарады. Отбасы мен мектептің дұрыс тәрбиесі бұл мәселеде негізгі міндеттерді атқарады.

12. Қазақстандағы қылмыстық құқықбұзушылық динамикасы (2020-2023)

Соңғы төрт жылда елде тіркелген қылмыстар саны айтарлықтай өзгермей, тұрақты деңгейде сақталды. Бұл тұрақтылық заңнаманың орындалуы мен құқық қорғау қызметтерінің тиімділігінің белгісі болуы мүмкін. Жылдық ауытқулар шамамен ±3 мың көлемінде болғанымен, жалпы құқықбұзушылық деңгейінің елеулі өсуі немесе төмендеуі байқалмады. Бұл деректер құқық қорғау жүйесін жетілдіруде жаңа тәсілдер қажет екенін көрсетеді және қоғамның құқықтық қауіпсіздігін нығайтуға бағытталған саясаттың жалғасуын талап етеді.

13. Қылмыстық құқықбұзушылықтың негізгі себептері

Қылмыстың себебі ретінде кедейлік пен жұмыссыздық әлеуметтік-экономикалық қиындықтарды туындатып, адамдарды заңсыз іс-әрекеттерге итермелейді. Отбасылық тәрбиенің кемшіліктері мен қоғамдағы дағдарыстар балалар мен жасөспірімдер арасында құқықбұзушылықтың өсуіне ықпал етеді. Құқықтық сауатсыздық, яғни заң талаптарын толық түсінбеу, қылмыстың тағы бір маңызды себебі. Сонымен қатар, ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың теріс әсері, нашақорлық және психологиялық проблемалар да қылмыстың көбеюіне себеп болады. Бұл көпфакторлы себептер кешенін шешу — құқықтық және әлеуметтік саясаттың басты міндеттерінің бірі.

14. Қазақстандағы қылмыстық құқықбұзушылықтың алдын алудың негізгі бағыттары

Қылмысты алдын алу үшін қоғамның барлық деңгейінде кешенді шаралар қажет. Мысалы, құқықтық білім беру мен қоғамдық тәрбие жұмыстары жастар арасында құқық бұзушылықты азайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар, экономикалық жағдайды жақсарту және әлеуметтік теңсіздікті төмендету — қылмыстың экономикалық себептерін жоюдың маңызды жолдары. Құқық қорғау органдары мен азаматтық қоғамның бірлескен жұмысы құқықтық тәртіпті сақтауға және құқықбұзушылықтардың алдын алуға бағытталған.

15. Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесі мен түрмелер желісі

Қазақстанда 2023 жылы 34 қылмыстық орындаушы колония жұмыс істеп, онда бас бостандығынан айыру жазалары орындалады. Жаза түрлері шартты жаза, айыппұл және түзеу жұмыстары сияқты баламалы тәсілдерден тұрады, бұл сот шешімдерінің икемділігін көрсете отырып, құқықтық жүйеде әділдік пен гуманизм принциптерін сақтауға бағытталған. Жаза тағайындау барысында қоғам мүддесін қорғау мен құқық бұзушыларды қайта тәрбиелеу басты мақсат болып табылады. Бұл тәсіл әлеуметтік қайта бейімдеу мен құқықтық тәртіпті нығайтуға септігін тигізеді.

16. Татуластыру институты және медиацияның қоғамдағы маңызы

2022 жылы Қазақстанда 8 100 құқықбұзушылық ісі медиация әдісі арқылы сәтті шешілгені қоғамда медиацияның тиімділігі туралы нақты дәлел көрсетеді. Бұл әдіс құқықтық даулар мен жанжалдарды сотсыз, бейбіт жолмен реттеуге жағдай жасайды. Медиацияның басты артықшылығы болып, тараптар арасында ашық әрі сенімді диалог құру мүмкіндігі табылады, ол өз кезегінде жанжалдардың шиеленісуін және қақтығыстар санын азайтады. Татуласу институты қылмыстық құқықбұзушылықтан зардап шеккен жәбірленушімен айыпталушы арасындағы ара-қатынасты жақсартып, қылмыстың әлеуметтік салдарын төмендетуге ықпал етеді. Сонымен қатар, медиация құқық жүйесінің жалпы жүктемесін жеңілдетіп, сот әділдігін арттыруға және қоғамдық сенімді нығайтуға бағытталған маңызды құрал болып табылады. Барлық бұл факторлар еліміздің құқықтық мәдениетінің дамуына және қоғамдық тұрақтылықтың қолдауына септігін тигізеді.

17. Қылмыстық құқықбұзушылықты тергеу және сотқа дейінгі процесс құрылымы

Қылмыстық іс жүргізу процесі бірнеше кезеңнен тұрады және әрбір кезең уәкілетті құқыққорғау органдарының нақты рөлдерін атқарады. Бұл процесс заңдылық пен әділдік принциптеріне сүйене отырып, құқық бұзушылықтың толық және дәл тергелуін қамтамасыз етеді. Әдетте, бастапқы тергеу сатысында іс материалдары жинақталады, ол кейінгі соттағы процестердің негізін қояды. Сотқа дейінгі кезеңде күдіктінің, жәбірленушінің және олардың заңды өкілдерінің құқықтары қорғалады. Процессте түрлі органдар, оның ішінде полиция, прокуратура және сот органы тізбектеліп әрекет етеді. Әр кезең теңдестірілген шешім қабылдауға бағытталғанда, қоғамда әділдік орнайды әрі құқықтық тәртіп тұрақты болады. Бұл жүйеленген құрылым Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінде негізделген, ол құқықтық реттеудің сапасын арттыруға ықпал етеді.

18. Қылмыстық құқықбұзушылықтың қоғамға әсері мен салдары

Қылмыс деңгейінің жоғарылауы азаматтардың қауіпсіздік сезімін айтарлықтай төмендетеді, олардың психологиялық ахуалына ауыр салмақ түсіреді және материалдық шығындарға әкеледі. Осындай ортада адамдардың қоғамдық өмірге деген сенімі азайып, қорқыныш пен әурешілік көбееді. Сонымен қатар, қылмыстың әлеуметтік салдары тек жеке тұлғаға ғана емес, тұтас қоғамға зиянын тигізеді. Қылмыстық құқықбұзушылық қоғамдағы сенім мен тұрақтылықтың құлдырауына алып келіп, экономикалық дамудың тежелуіне және әлеуметтік шиеленістердің өсуіне себеп болады. Осылайша, қылмыс қоғамның дамуына қарсы қауіп-қатер болып табылады және оның алдын алу саясаты маңызды стратегиялық міндет ретінде қарастырылады.

19. Халықаралық тәжірибе: қылмыстық құқықбұзушылықты төмендету әдістері

Әлемдік деңгейде қылмыстық құқықбұзушылықты азайтуда әртүрлі мемлекеттер өздерінің ерекше әдістерін қолдануда. Мысалы, Сингапур елінде құқықтық мәдениетті күшейту және қатаң тәртіп шараларының тиімділігі қоғамда қылмысты төмендетуге ықпал етті. Бұл жердегі тәжірибе тәртіптілік пен жауапкершілікті қалыптастыруға бағытталған мәдени-институттық жұмыстардың ауқымды болуын көрсетеді. Финляндияда, керісінше, әлеуметтік қолдау бағдарламалары мен білім беру іс-шаралары жастар арасындағы құқық бұзушылықтардың машақатын азайтты. Осылайша, алдын алу шараларының әлеуметтік-танымдық компоненті маңызды рөл атқарды. Жапония қоғамдық қатысу мен құқықтық тәрбиені жүйелі түрде енгізу арқылы қылмыстық статистиканы түбегейлі төмендетті, бұл елдегі азаматтық жауапкершілік пен заңға құрметтің жоғары деңгейін көрсетеді. Халықаралық тәжірибелер бұл бағытта кешенді тәсіл мен инновациялық әдістердің маңыздылығын растайды.

20. Қоғамдағы қауіпсіздікті сақтау бағытындағы маңызды шаралар

Қылмыстық құқықбұзушылықты тиімді төмендету үшін елімізде заңнаманы үздіксіз жетілдіру қажет, оған қоса жастарға бағытталған арнайы бағдарламаларды дамыту маңызды. Бұл шаралар арқылы құқықтық тәрбие мен әлеуметтік қолдау күшейтіледі. Сонымен қатар, халықаралық тәжірибені зерттеп, оны ұлттық жағдайға бейімдеп қолдану еліміздің тұрақтылығы мен азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шешуші роль атқарады. Осындай кешенді жұмыстар мемлекет пен қоғамның бірлескен күш-жігерін талап етеді және құқықтық мәдениетті нығайтуға, қоғамдағы сенімді арттыруға бағытталған.

Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 1997 ж., 2014 ж. түзетулерімен.
ҚР Ішкі істер министрлігі статистикасы, 2023 жыл.
ҚР Бас прокуратурасының жылдық есептері, 2020-2023 жж.
Заңдық статистика және құқықтық реформалар туралы зерттеулер, Астана, 2022.
Қылмыстық құқық және қоғам: халықаралық және ұлттық тәжірибе, Алматы, 2021.

Қылмыстық іс жүргізу кодексі, Қазақстан Республикасы, 2017.

Нұрмиқанов, Т. М. Медиация және конфликты урегулирование в Казахстане. Алматы: Қазақ университеті, 2020.

Жұмабаев, Ә. Қылмыстық құқықбұзушылықтың әлеуметтік салдары. Әлеуметтік зерттеулер журналы, 2021, №3.

Smith, J. Crime Prevention Strategies: A Global Perspective. New York: Routledge, 2019.

Tanaka, H. Community Participation and Crime Reduction in Japan. Asian Journal of Criminology, 2018.