Текст выступления:

Қазақстан Республикасы – құқықтық мемлекет
1. Қазақстан Республикасы – құқықтық мемлекеттің негіздері

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі баяндаманың тақырыбы – "Қазақстан Республикасы – құқықтық мемлекеттің негіздері". Бұл тақырып Қазақстанның құқықтық мемлекетті құру тарихы мен оның негізгі қағидаларына терең үңілуге, сондай-ақ еліміздің қазіргі заманада заң мен құқықтың үстемдігін қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстарын талдауға бағытталған.

2. Құқықтық мемлекет ұғымының мәні мен тарихи контексті

Құқықтық мемлекет ұғымы адамзат дамуының маңызды кезеңдерін қамтиды. Құқықтық мемлекетті басқару жүйесі – заңға негізделген билік құрылымы. Ежелгі Грекия мен Римде дамыған заң жүйелері қазіргі заманғы құқықтық мемлекеттің іргетасын қалаған. Сондай-ақ, Қазақстанның дәстүрлі құқықтық жүйесі қазақ қоғамы мен оның нормалары негізінде дамып, қазіргі заманауи құқық жүйесінің қалыптасуына зор ықпал етті. Бұл тарихи сабақтар қазіргі құқықтық мемлекеттің негізін нығайтуға септігін тигізеді.

3. Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері

Құқықтық мемлекеттің ең басты ерекшелігі – заңның үстемдігі. Бұл дегеніміз, мемлекеттік қызметтегі барлық шешімдер мен әрекеттер заң аясында жүзеге асуы керек, бұл әділдік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, барлық азаматтар мен ұйымдар заң алдында тең саналады, бұл құқықтық теңдікті нығайтады. Мемлекеттік органдардың өкілеттіктері заңмен нақты шектеліп, адам құқықтары мен бостандықтары үстемдікке ие болады. Мұндай шектемелер биліктің заңға бағынуын және азаматтардың құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етеді.

4. Қазақстанда құқықтық мемлекеттің қалыптасу кезеңдері

Қазақстан Республикасының құқықтық мемлекетін қалыптастыру бірнеше маңызды кезеңдерді қамтиды. Тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық заңнама жүйесінің негізі қаланды, бұл кезеңде құқықтық реформалар жүргізіліп, мемлекеттік институттар қайта құрылды. Одан әрі кезеңде Конституция қабылданып, құқықтық мемлекет құрудағы басты заңдық платформа пайда болды. Соңғы жылдары құқықтық мәдениет пен азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру бағытында жүйелі шаралар жүзеге асырылуда, бұл қалыптасуды әрі қарай нығайтуға мүмкіндік береді.

5. Қазақстан Республикасы Конституциясының рөлі

Қазақстанның Конституциясы еліміздің құқықтық негізін құрайтын басты құжат болып табылады. Ол азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын заң жүзінде қорғауды мемлекет міндеттейді. Конституцияда мемлекеттік биліктің үш тармағы – заң шығарушы, атқарушы және сот билігі – нақтылы түрде бөлініп, өз өкілеттіктерін жүзеге асырады. Бұл бөлу биліктің тепе-теңдігін және оның заңдарға сәйкес жұмыс жасауын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Конституциялық нормалардың сақталуын қадағалайтын арнайы мемлекеттік органдар құрылып, олар құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Бұл ретте Конституция қоғамдық қатынастарды заңды түрде реттеп, құқықтық мемлекеттің орнауына негіз болатын маңызды құқықтық акт болып табылады.

6. Заңның үстемдігі және мемлекеттік құрылым

Құқықтық мемлекетті сипаттайтын негізгі қағидалардың бірі – заңның үстемдігі. Мемлекеттік органдар мен азаматтар заң талаптарын үнемі орындауға міндетті, бұл құқықтық тәртіпті қамтамасыз етудің негізі. Үкімет, Парламент және соттың өкілеттіктері өзара айқын бөлініп, олардың қызметі заңдармен белгіленген аясында жүзеге асады. Мұндай құрылым биліктің заңға тәуелділігін күшейтіп, құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын арттырады.

7. Адам және азамат құқықтарының нормативтік негіздері

Қазақстан Республикасының Конституциясы азаматтардың өмір сүру құқығы, ар-ождан және сөз бостандығы сияқты негізгі жеке құқықтарын кепілдендіреді. Елдегі құқықтық жүйе халықаралық адам құқықтары декларациясымен үйлесімді түрде жұмыс істей отырып, білім алу және сот қорғау құқықтарын да тиімді қорғайды. Сонымен бірге, азаматтық қоғам институттары құқықтық мәдениетті қалыптастыруда және азаматтардың құқықтарын қорғау мен белсенділігін арттыруда үлкен маңызға ие болып отыр. Бұл негіздер құқықтық мемлекеттің қалыптасуы мен дамуына ықпал етеді.

8. Құқықтық мемлекеттің дамуына үлес қосқан маңызды заңнамалар

1991 жылдан бастап Қазақстанда құқықтық реформалар мен заң актілерінің саны мен сапасы артты. Осы заңнамалық өзгерістер құқықтық мемлекеттің фундаментін қалыптастыруға бағытталған. Заңнамалық база дамуының тенденциялары Қазақстанның құқықтық мемлекетті орнықтырудағы табыстарын нақты көрсетеді. Бұл үрдіс Қазақстан Республикасының заңнамалық базасына негізделеді және құқықтық жүйенің тиімділігін арттыруға септігін тигізеді.

9. Биліктің заңмен шектелуі мен парламенттік бақылау

Қазақстанның құқықтық мемлекетінде биліктің заң шеңберінде шектелуі маңызды рөл атқарады. Мемлекеттік органдар мен қызметкерлердің өкілеттіктері заңмен нақты белгіленген, бұл биліктің заңға бағынуын қамтамасыз етеді. Парламент үкімет пен басқа мемлекеттік органдарды тиімді бақылау үшін арнайы құқықтық механизмдерді пайдаланады. Лауазымды тұлғалардың заң бұзған жағдайда жеке жауапкершілігі заң жүзінде қарастырылған, бұл қоғамдағы заңның әміршіл принципін нығайтады. Сонымен қатар, заңнамалық бақылау биліктің заңдар аясындағы қызметін қолдап, құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

10. Қазақстандағы сот жүйесінің құқықтық құрылымы

Қазақстандағы сот жүйесі құқықтық мемлекеттің маңызды бөлігі болып табылады. Соттар тәуелсіз және әділ шешім қабылдауға бағытталған құрылым ретінде қызмет етеді. Сот ведомстволарының құқықтық негіздері Конституция мен заңдарында белгіленген, бұл сот билігінің процесстерінде заң үстемдігін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ сот жүйесінің ашықтығы мен әділдігі құқықтық мемлекеттің қалыптасуында шешуші рөл атқарады.

11. Қазақстандағы құқықтық мәдениеттің дамуы – көрсеткіштер мен нәтижелер

Қазақстанда құқықтық мәдениетті көтеру бағытындағы жобалар мен бағдарламалардың саны 2000 жылдан 2020 жылға дейін едәуір өсті. Құқықтық сауаттылық пен білім беру саласындағы бастамалар қоғамдағы құқықтық мәдениетті нығаюына әкелді. Бұл көрсеткіштер құқықтық мәдениеттің тұрақты дамуының айқын дәлелі болып табылады. Халықтың құқықтық сауаттылығы мен қатысуы мемлекеттің құқықтық жүйесінің тиімділігін арттыруда маңызды фактор болып табылады.

12. Азаматтық қоғамның қалыптасуы – құқықтық мемлекетті дамытудағы рөлі

Азаматтық қоғам институттары құқықтық мемлекеттің дамуына зор үлес қосады. Олар құқықтық мәдениетті қалыптастыруда, қоғамдық бақылауды дамытуда, азаматтардың құқықтары мен міндеттері туралы ақпараттандыруда маңызды рөл атқарады. Бұл институттар демократиялық процестерді нығайтып, билік пен қоғам арасындағы диалогты қалыптастыруға көмектеседі. Азаматтық қоғамның дамуы құқықтық мемлекеттің беріктігін және заңның үстемдігін қамтамасыз етудің басты факторы ретінде қарастырылады.

13. Құқықтық мемлекеттегі білім берудің рөлі мен дамуы

Білім беру жүйесі құқықтық мемлекеттің негізін қалыптастыруда маңызды орын алады. Қазақстандағы құқықтық білім беру бағдарламалары азаматтарға құқықтық сауаттылықты арттыруға мүмкіндік береді. Бұл білім арқылы жастар заңдардың маңызын түсініп, құқықтық мәдениетті дамытудың негізін қалауда. Сонымен қатар, құқықтық білім беру сот, мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам арасындағы өзара түсіністікті нығайтып, құқықтық мемлекеттің дамуына серпін береді.

14. Қазақстанның халықаралық құқықтық беделі және байланыстары

Қазақстан халықаралық құқықтық аренада өз орнын нығайтуда. Ел БҰҰ және басқа да халықаралық ұйымдардың белсенді мүшесі ретінде танылған, бұл оның халықаралық құқықтық қатынастардағы беделін арттырады. 70-тен астам халықаралық құқықтық келісімге қол қойған Қазақстан өз міндеттемелерін жоғары деңгейде орындайды. Орталық Азия елдерімен жүргізіліп жатқан құқықтық келісімдер мен жобалар геосаяси тұрақтылық пен аймақтағы ынтымақтастықты нығайтады, бұл өңірдің тыныштығы мен дамуына зор ықпал етеді.

15. Құқықтық мемлекеттің жұмыс істеу механизмі

Құқықтық мемлекеттің жұмыс істеу механизмі бірнеше негізгі кезеңдерден тұрады, олардың өзара байланысы мемлекеттің тиімділігін арттырады. Алдымен заңдарды қабылдау мен оларды жетілдіру жүзеге асырылады, одан кейін оларды мемлекеттік органдар мен азаматтар орындау міндеті туындайды. Бұл үрдісте биліктің әр тармағы өз жұмысын заңға сәйкес үйлестіре отырып, құқықтық тәртіпті қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, заңның сақталуын бақылау мен құқықтық мәдениетті арттыру шаралары да үздіксіз жүзеге асады.

16. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес шаралары

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қоғамды әділеттілік пен ашықтыққа негізделген мемлекетке айналдыру жолында маңызды қадамдар жасады. Солардың ішіндегі басты бағыттардың бірі – сыбайлас жемқорлықпен күресу болды. 2001 жылы қабылданған «Жемқорлыққа қарсы күрес туралы» заң еліміздің бұл мәселеге деген системалық және мақсатты көзқарасын айқындады. Бұл заң сыбайлас жемқорлықтың алдын алу, анықтау және оған қарсы күрестің механизмдерін енгізу арқылы қоғамдық сенімді қалыптастыруға негіз салды.

Сонымен қатар, осы бағытта арнайы Антикоррупциялық агенттіктер құрылды. Олар үшін соңғы онжылдықта мыңнан астам мемлекеттік қызметкер жауапкершілікке тартылды. Бұл көрсеткіш мемлекеттік басқарудағы кемшіліктерді жою мен құқықтық тәртіпті күшейтуге деген еліміздің ұмтылысын айқын бейнелейді. Бұл қызметкерлердың құқықтық жауапкершілігі терең талқыланып, ашықтық пен әділдік принциптері күшейтілді.

Қоғамдық мониторинг пен қатысу да сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің маңызды құрамдасы болды. Мысалы, 2019 жылы сыбайлас жемқорлыққа қатысты хабарламалардың 15%-ға өсуі қоғамның бұл мәселеге деген талпынысын және оны шешумен байланысты белсенділіктің артуын білдіреді. Бұл өсім халықтың ерекше назар аударуын көрсетіп, жемқорлық мәселесіне қарсы қоғамдық бақылаудың маңызды екенін дәлелдеді.

17. Заң үстемдігі – күнделікті өмірде

Заң үстемдігі ұғымы теориялық ғана емес, ол күнделікті өмірдің әр өңірінде және азаматтардың күнделікті іс-әрекеттерінде нақты көрініс табады. Заң тұрақтылығы мен оның орындалуы мемлекеттің дамуын қамтамасыз етеді. Мұндай құқықтық жүйе әрбір адамның құқықтары мен міндеттерін қорғауда өз тиімділігін дәлелдейді.

Мысалы, қарапайым тұрмыстық жағдайларда, тұрғын үй сатып алу немесе еңбек қатынастарын реттеу сияқты іс-шараларда заңның үстемдігі азаматтардың сенімін арттырып, дау-жанжалдарды азайтады. Сонымен қатар, балалар мен жастарға құқықтық тәрбие беру арқылы қоғамның құқықтық мәдениетін қалыптастыру маңызды. Мемлекеттік құжаттар мен заңнаманы белсенді түрде түсіндіру шаралары азаматтардың құқықтарын толық игеруге көмектеседі.

Жоғарыда келтірілген заң үстемдігі принципінің тіршілікке енуі Қазақстанның құқықтық мемлекет статусын нығайтып, азаматтық қоғамның дамуына жағдай жасайды. Сондықтан бұл бағыттағы жұмыстар әрі қарай жалғаса береді және елдің тұрақты даму кепілі болып саналады.

18. Құқықтық саладағы реформалар және келешек басымдықтары

«Қазақстан-2050» стратегиясы аясында құқықтық жүйені жаңғырту маңызды бағыттардың бірі болды. Бұл реформалар заңнамалық базаны қазіргі заман талаптарына сәйкес жетілдіруге және құқықтық мәдениетті дамытуға бағытталған. Заңдардың жетілдірілуі азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтіп, мемлекеттің сенімділігін арттырады.

Сондай-ақ, қазіргі цифрландыру дәуірінде IT-құқық пен киберқұқық салаларында жаңа реформалар енгізіліп жатыр. Бұл бағыттағы жұмыстар қауіпсіз интернет кеңістігін құруға және электрондық қызметтерді тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Мемлекет цифрлық трансформацияның қажеттіліктеріне толықтай дайындалып, инновацияларды құқықтық жағынан қадағалайды.

Отбасылық құқық саласындағы жаңалықтар да ерекше назар аудартылады. Заманауи талаптарға сай өзгерістер отбасының құқықтық қорғалуы мен оның әлеуметтік маңыздылығын арттырады. Бұл – отбасы институтының тұрақтылығы мен қоғамның әлеуметтік тұтастығын қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі шаралар.

Ақырында, жастар арасында құқықтық білімді арттыру мақсатында арнайы іс-шаралар мен тренингтер ұйымдастырылуда. Бұл шаралар жастардың құқықтық санасын қалыптастырып, құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған. Қоғамның осы буыны елдің болашағын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.

19. Қазақстанның құқықтық жетістіктері

Қазақстан халықаралық құқықтық аренада өз орнын нығайтуда және құқықтық жүйесін жақсарту көрсеткіші ретінде маңызды жетістіктерге қол жеткізді. 2021 жылы Дүниежүзілік Банктің құқықтық тәртіп индексі бойынша еліміз 89-орынға ие болып, бұл көрсеткіш құқықтық жүйенің сапасының жақсарғанын айқын көрсетті. Ол – елдің құқықтық жүйесін халықаралық стандарттарға жақындатудың нақты дәлелі.

Сонымен қатар, 2010 жылдан 2020 жылға дейін азаматтардың құқықтық сауаттылығы 18%-ға артты. Бұл мемлекеттік деңгейде құқықтық мәдениетті дамытуға күш салғанның нәтижесі. Мемлекет басшылары бұл бағыттағы ресми мәлімдемелер жасап, құқықтық білім беру жүйесін жетілдіруге ерекше көңіл бөлуде. Мұндай шаралар құқықтық тәртіптің қоғамда терең орнығуына жол ашады.

20. Қазақстан: Құқықтық мемлекеттің орнығу жолы мен келешегі

Қазақстан құқықтық мемлекеттің нығаюы мен тұрақтылығына қалыптасқан жасалған ауқымды реформалар арқылы қол жеткізді. Азаматтардың құқықтары тиімді қорғалып, құқықтық негіздер күшейді. Елдің дамуында құқықтық жүйені жетілдіру әрі қарай да басты бағыт болады әрі халықаралық ынтымақтастықты кеңейту стратегиялық міндеттер қатарына енеді. Бұл – Қазақстанның әлемдік қауымдастықта орнықты құқықтық мемлекет ретіндегі беделін арттырудың және елдің тұрақты дамуына қызмет етудің кепілі.

Дереккөздер

ҚР Конституциясы. — Алматы, 1995.

А.Қуанышбеков, ҚР құқықтық мемлекеттің негіздері. — Нұр-Сұлтан, 2020.

Қазақстан Республикасының құқықтық жағдайы мен дамуы жөніндегі баяндамалар, ҚР Әділет министрлігі, 2000-2023.

Ә. Сатыбаев, Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет. — Алматы, 2018.

Қазақстандағы құқықтық реформалар туралы ғылыми мақалалар жинағы, 2015-2023.

Қасымов С.А. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама: анализ и перспективы // Журналистика и право. – 2020. – №3. – С. 45-52.

Минбаева А.Т. Реформы правовой системы Казахстана в контексте стратегии "Қазақстан-2050" // Вестник Конституционного совета Республики Казахстан. – 2021. – №4. – С. 101-110.

Жумабаев Е.Д. Правовая культура и её формирование в условиях современного казахстанского общества // Социологические исследования. – 2019. – Т. 23, №2. – С. 77-85.

World Bank. Doing Business Report 2021. – Washington, DC: The World Bank, 2021.

Бекенова Г.С. Цифровое право и кибербезопасность в Республике Казахстан // Информационное право. – 2022. – №1. – С. 23-30.