Текст выступления:

Қылмыстық іс жүргізу құқығының түсінігі мен маңызы. Қылмыстық қудалаудың жалпы ережелері. Қылмыстық сот ісін жүргізудегі дәлелдемелер мен дәлелдеу
1. Қылмыстық іс жүргізу құқығы: негізгі ұғымдар, құрылымы және өзекті мәселелері

Қылмыстық іс жүргізу құқығы — қоғамдағы әділдік пен қауіпсіздіктің негізі. Бұл құқық саласы кез келген мемлекеттің құқықтық жүйесінің тірегі болып, заң шеңберінде қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеу мен сотта шешу механизмдерін реттейді. Әділ сот төрелігі мен қоғам тәртібін қамтамасыз ету мақсатында, қылмыстық іс жүргізу құқықтық процестердің тәртібі мен принциптерін айқындайды.

2. Қазақстандағы қылмыстық іс жүргізу құқығының өрбуі

Қазақстанның қылмыстық іс жүргізу құқығының дамуы Кеңестік кезеңнен бастап бастау алады. Тәуелсіздік алғаннан кейін, құқықтық сала реформаланып, 1997 жылғы Қылмыстық іс жүргізу кодексі қабылданды. Бұл кодекс әділ сот төрелігін және қоғамдық тәртіпті нығайтып, құқық қорғау органдарының және соттардың міндеттерін нақтылай отырып, азаматтардың құқықтарын қорғайтын жүйені қалыптастырды.

3. Қылмыстық іс жүргізу құқығының ғылыми түсінігі

Қылмыстық іс жүргізу құқығы — бұл құқықтық сала, ол қылмыстық істерді қозғаудан бастап тергеу және соттық шешім қабылдауға дейінгі барлық кезеңдерді реттейді. Ол құқық қорғау органдарының және соттардың әрекеттерін үйлестіріп, құқықтық негізде ұйымдастырады. Сонымен қатар, бұл сала әділеттілікті және заңдылықты сақтай отырып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз етеді.

4. Қылмыстық іс жүргізу құқығы құрылымы мен жүйесі

Қылмыстық іс жүргізу құқық саласы жалпы және ерекше бөлімдерден тұрады. Жалпы бөлім құқықтық рәсімдердің жалпы негіздерін анықтаса, ерекше бөлім нақты қылмыстар бойынша іс жүргізу ережелерін қамтиды. Процессуалдық принциптерге заңдылық, әділдік, кінәсіздік презумпциясы және адамның ар-намысын қорғау кіреді. Іске қатысушылар құрамында прокурор, адвокат, күдікті, жәбірленуші және сот қатысушылары бар. Процестің сатылары — қылмыстық істі қозғау, тергеу, айыптау, сот отырысы және үкім шығару кезеңдерін қамтиды.

5. Қылмыстық іс жүргізудің негізгі мақсаттары мен міндеттері

Қылмыстық іс жүргізудің басты мақсаты — кінәсіз адамдардың қорғаулығын қамтамасыз ете отырып, кінәлілердің әділ жазалануы. Осы мақсатты жүзеге асыруда қоғамда әділ сот төрелігін орнату 100% бағытталған. Бұл құқықтық жүйенің сенімділігі мен әділдігінің, сондай-ақ азаматтардың құқықтық қорғалуының ең негізгі кепілі болып табылады.

6. Қылмыстық қудалау ұғымы мен құқықтық маңызы

Қылмыстық қудалау — қылмыстық істі тергеу және сотқа дейінгі процесті іске асыруды білдіреді. Бұл ұғым құқық қорғау органдарының күдіктілер мен айыпталушыларды ұстау, айыптау және іс жүргізу барысындағы әрекеттерін қамтиды. Қудалау процесі заңға сәйкес жүргізілуі тиіс, себебі оның әділ ұйымдастырылуы қоғамдағы құқықтық тәртіп пен әділдіктің кепілі болып табылады.

7. Қылмыстық қудалаудағы субъектілер және олардың рөлі

Қылмыстық қудалауда негізгі субъектілерге прокурор, тергеуші, сот, адвокаттар мен күдіктілер жатады. Прокурор қылмыстық істің заңдылығын бақылап, айыптауды жүзеге асырады. Тергеуші іс материалдарын жинап, куәлармен жұмыс істейді. Сот әділ шешім қабылдауды қамтамасыз етеді. Адвокаттар мен күдіктілер өз құқықтарын қорғап, әділдікке жәрдемдеседі. Осы субъектілердің үйлесімді жұмысы қылмыстық процестің тиімділігін арттырады.

8. Қылмыстық қудалаудың басты қағидалары

Қылмыстық қудалауда заңдылық қағидасы бойынша барша іс-қимылдар заңға сәйкес орындалады, бұл әділ сот төрелігінің негізін құрайды. Кінәсіздік презумпциясы күдікті немесе айыпталушының кінәсіз екенін сот шешімімен дәлелденгенге дейін сақтайды. Сондай-ақ, тараптардың теңдігі мен бейтараптығы қамтамасыз етіледі, бұл процессуалдық қатысушылардың құқықтарының теңдігін және әділ шешім қабылдауды қамтамасыз етеді.

9. Қылмыстық іс жүргізу процесінің негізгі сатылары

Қылмыстық іс жүргізу процесі бірнеше кезеңнен тұрады. Істі қозғаудан бастап, тергеу жүргізіледі, содан кейін айыптау мен сот отырысы болады және соңында үкім шығарылады. Әр саты өз ерекшеліктеріне қарай заңда нақты белгіленген тәртіппен өтеді, бұл қылмыстық құқық негізінде әділдікті қамтамасыз етуге бағытталған және процеске қатысушылардың құқықтарын қорғауға қызмет етеді.

10. Дәлелдемелердің қылмыстық процестегі құқықтық мәні

Дәлелдемелер қылмыстық істің шынайы мән-жайларын анықтауға көмектеседі және сот шешімінің негізін құрайды. Бұл дәлелдерге куәгерлердің көрсетпелері, айғақ заттар, құжаттар және сараптамалық қорытындылар кіреді. Сотқа келген дәлелдемелердің заңдылығы мен сенімділігі мұқият тексеріліп, әділ сот төрелігін қамтамасыз етеді. Материалдық дәлелдер құқық бұзушылықтың нақтылығын растайтын физикалық объектілер ретінде ерекше маңызға ие.

11. Дәлелдемелердің негізгі түрлері және сипаттамалары

Айғақтар куәлар мен жәбірленушілердің мәлімдемелерін қамтиды, заттай дәлелдер құқық бұзушылықты растайтын нақты заттардан тұрады. Құжаттық дәлелдер ресми және жеке құжаттардан құралған, ал сараптамалық қорытындылар ғылыми әдістер арқылы алынған нәтижелерді ұсынады. Әрбір дәлелдің сотта іске қосқан объективтілігі әділ шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады.

12. Дәлелдемелерді заңды жинау, зерттеу және бағалау тәртібі

Дәлелдемелерді жинау кезінде барлық құқықтық және процессуалдық талаптар қатаң сақталуы қажет. Бұл рәсім заңдылық пен әділдікті қамтамасыз етіп, алынған мәліметтердің сенімді әрі заңды болуын қамтамасыз етеді. Зерттеу процесінде дәлелдер объективті түрде тексеріліп, ғылыми сараптамаларға жүгінеді. Бағалау кезеңінде олардың сенімділігі мен іске қатысы анықталып, заңды шешім қабылданады.

13. Дәлелдемелерге қойылатын негізгі талаптар

Дәлелдемелер заңға сәйкес әділ жолмен жинақталуы керек, яғни олардың алынып алынған жолы кәсіби этика мен заң талаптарын бұзбауы тиіс. Олар объективтілік пен нақтылыққа, сондай-ақ іске тікелей қатыстылыққа ие болуы шарт, бұл сот шешімінің әділдігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, дәлелдемелердің толықтығы мен жарамдылығы маңызды болып табылады; жарамсыз дәлелдер сотта қаралмайды және үкім шығару кезінде қолданылмайды.

14. Дәлелдемелердің үлестік арақатынасы (2023 жылғы сот істері бойынша)

2023 жылы сот өндірісінде дәлелдемелердің ішінде айғақтар ең жиі қолданылған және сот шешімдерінің сенімділігін арттырған. Бұл жағдай сот процестерінде жинақталған материалдардың сапасы мен толықтығын көрсетеді. Айғақтардың басым болуы дауыс пен көзбен куәландыру деректерінің маңызын арттыруда, қылмыстық істі ашуда шешуші рөл атқарады.

15. Дәлелдемелерді қолданудағы құқық бұзушылықтар және олардың салдары

Дәлелдемелерді заңсыз алу, әсіресе азаптау немесе психологиялық қысым арқылы алынған материалдарды сотта көрсетуге болмайды және бұл қылмыстық процестегі ауыр құқық бұзушылық болып табылады. Процестегі тәртіп бұзушылықтары дәлелдердің сенімділігіне нұқсан келтіріп, іс материалдарының жарамсыздығына әкелуі мүмкін, бұл әділетсіз сот шешімдеріне себеп болады. Егер қылмыстық процестің әділдігі бұзылса, азаматтардың құқықтары қорғалмай, қоғамдағы құқықтық сенім құлдырайды. Қазақстанда мұндай құқық бұзушылықтар анықталып, сот шешімдері жарамсыз деп танылған нақты жағдайлар бар.

16. Қылмыстық процестегі тұлға құқықтарын қорғау кепілдіктері

Қылмыстық процесте тұлға құқықтарын қорғау кепілдіктері аса маңызды мәнге ие. Біріншіден, күдікті мен айыпталушының адвокаттық кәсіби көмегін алу құқығы бар болуы олардың әділ қорғалуын қамтамасыз етеді. Бұл құқық олардың заңды мүдделері мен беделін сақтап, сот процесінде тең құқықты күрес жүргізуге мүмкіндік береді. Екіншіден, тергеу және сот барысында азаптауға, зорлық-зомбылыққа және адамгершілікке жат амалдарға мүлде тыйым салынуы адам құқықтарын қорғаудың өзекті кепілі болып табылады. Тарихтан белгілі, мұндай тиымдардың бұзылуы әділетсіз шешімдерге алып келеді және қоғамдық сенімге нұқсан келтіреді. Үшіншіден, апелляциялық және кассациялық шағымдар беру мүмкіндігі бар — бұл құқығы процесстің кемшіліктерін түзетіп, адамның құқықтарын қорғауда қосымша қауіпсіздік шарасы ретінде қарастырылады. Осы кепілдіктердің бәрі бірге Қазақстанның құқықтық жүйесінің әділ, ашық және тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

17. Қылмыстық іс жүргізуде заңдылық және әділдік қағидаты

Қылмыстық іс жүргізудің негізі заңдылық пен әділдік қағидатында жатыр. Барлық процессуалдық әрекеттер міндетті түрде заңға сәйкес, дәлелді және әділ болуы шарт. Егер сотта ұсынылған дәлел немесе шығарылған шешім заңға қайшы келсе, олар күшін жойып, процестің әділ өтуі қамтамасыз етіледі. Бұл қағида сот төрелігінің сенімділігін арттырып, азаматтардың құқықтарының қорғалуына негіз болады. Сонымен қатар, соттың тиімді жұмыс істеу қағидасы адам құқықтарын басымдыққа қояды. Яғни, құқықтық нормалар мен адамгершілік принциптері қатаң сақталуы керек. Бұл адам мен қоғам арасындағы теңгерімді қамтамасыз етіп, әділет сот төрелігін қамтамасыз етеді. Қазақстанның құқықтық жүйесінде бұл қағидаттар басты орында тұрып, сот жүйесінің ашықтығын арттыруға бағытталған.

18. Қазақстанда қылмыстық іс жүргізудің тәжірибелік мысалы

2022 жылы аса ірі ұрлық бойынша сот ісі өте маңызды тәжірибе болды. Бұл іс барысында видео жазбалар, куәгерлердің сенімді айғақтары және сараптамалық қорытындылары шешуші рөл атқарды. Әділетті сот төрелігін қамтамасыз ету үшін дәлелдер заңға сәйкес жан-жақты қаралды. Бұл іс заң жүйесінің сапасын және әділдігін нығайтуға үлгі болып табылады. Осындай нақты және дәлелді сот процесінің арқасында қоғамда қылмыстық процестің ашықтығы мен сенімділігі артты.

19. Қылмыстық іс жүргізудегі заманауи реформалар және инновациялар

Қазіргі таңда Қазақстанда қылмыстық іс жүргізудің сапасын арттыруға бағытталған бірқатар заманауи реформалар енгізілуде. Ең маңызды бастамалардың бірі — сот процестерін электронды форматқа көшіру (e-сот жобасы). Бұл шара іс жүргізуді едәуір жылдамдатып, ашықтықты және қолжетімділікті арттырады. Сонымен қатар, қашықтан сот отырыстарын ұйымдастыру тәжірибесі енгізіліп, бұл сотқа қатысуды жеңілдетіп, кезекті қысқартты. Процестік мерзімдердің қысқаруы әділеттің уақытылы орындалуына мүмкіндік береді және сот жүйесіне деген сенімді нығайтады. Адвокаттардың қолжетімділігін арттыру арқылы барлық тараптардың құқықтары тиімді қорғалып, сот процесінің әділдігі одан әрі күшейеді. Осы реформалар құқықтық реформалардың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

20. Қылмыстық іс жүргізу құқығы — құқықтық мемлекеттің іргетасы

Қылмыстық іс жүргізу құқығы — бұл әділ сот төрелігін қамтамасыз ететін және құқықтық мемлекеттің негізін құрайтын басты институт. Әділ сот төрелігі қоғамдағы теңдік пен тәртіптің кепілі ретінде танылып, мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы құқықтық байланысты нығайтады. Қазақстанда үздіксіз жүргізіліп отырған реформалар адам құқықтары мен бостандықтарының қорғалуын жетілдіруге бағытталған, бұл қоғамның дамуындағы маңызды тұтас аспект. Сондықтан қылмыстық процестің ашықтығы мен әділдігін сақтау мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуы үшін шешуші маңызға ие.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 1997 жыл.

Қазақстан Республикасының Құқық қорғау органдары туралы Заңы, 1999 жыл.

Құқықтану: оқулық / Қ.Қ. Молдабаев, Т.Б. Әбдірасулова. — Алматы: «Қаржы», 2018.

Қазақстан Республикасының Сот жүйесі және дауларды қарау тәртібі туралы кодексі, 2020 жыл.

Қазақстан Республикасының Жоғарғы соты есебі, 2023 жыл.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 2017.

Қазақстан Республикасының Сот жүйесі туралы ресми мәліметтер. – 2023.

Думанбекұлы С.Қ., Қылмыстық процессуалды құқық негіздері. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Нұркенов Е.Т. Қазақстандағы сот реформалары: тарихы мен қазіргі жағдайы // Заң және қоғам. – 2022. – №4.

Мырзахметова А.А., Адам құқықтары және қылмыстық іс жүргізу. – Алматы, 2020.