Текст выступления:

Қоғамдық тәртіпке және адамгершілікке қол сұғатын әкімшілік құқықбұзушылық
1. Қоғамдық тәртіп пен адамгершілікке қарсы әкімшілік құқықбұзушылықтар: негізгі тақырыптар

Бүгінгі баяндамамыздың басты мақсаты – қоғамдық тәртіп пен адамгершілікке қарсы құқықбұзушылықтардың құқықтық негіздері мен түрлерін жан-жақты талқылау. Бұл тақырып еліміздің әлеуметтік тұрақтылығы мен дамуы үшін аса маңызды, себебі құқықбұзушылықтар қоғамның тыныштығы мен адамгершілік құндылықтарына тікелей әсер етеді. Әрбір азаматтың қоғамдық өмірдегі орны мен жауапкершілігі туралы терең түсінік қалыптастыруға ниеттенеміз.

2. Әкімшілік құқықбұзушылықтардың маңызы мен заңдық негізі

Қоғамдық тәртіп пен адамгершілік құндылықтарды сақтау – еліміздің дамуының негізгі тірегі. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқықбұзушылық туралы Кодексі мен оның нормалары осы бағыттағы құқықтық базаны қамтамасыз етеді. Жылдан жылға жастар арасында құқықбұзушылықтардың өсуі назар аударуды қажет ететін өзекті мәселе болып отыр. Бұл жағдайда заңнамалық шараларды ықпалдастыра отырып, тәрбие мен құқықтық білім беруді күшейту қоғамдағы тәртіп пен адамгершілікті сақтауда шешуші рөл атқарады.

3. Қоғамдық тәртіп ұғымы және оның маңызы

Қоғамдық тәртіп – бұл азаматтардың қоғамдық орындарда қауіпсіздік пен тыныштықта болуын қамтамасыз ететін құқықтық-әлеуметтік жүйе. Бұл жүйе мәртебелі және заңды тәртіптің сақталуына бағытталған, әрбір адамның еркін және жауапты әрекетін қолдайды. Мемлекеттің тұрақтылығы қоғамдық тәртіп арқылы нығаяды, өйткені сенімділік пен құқықтық мәдениет сол арқылы зор дәрежеде дамиды. Тәртіпсіздік болса, әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа нұқсан келтіріп, елдің дамуына кедергілер туғызады. Сондықтан қоғамның әрбір мүшесі тәртіпті сақтаудың маңыздылығын түсініп, оған жауапты болуға тиіс.

4. Адамгершілік ұғымы және оның қоғамдағы рөлі

Адамгершілік – бұл жеке адамның мінез-құлқына бағыт беретін моральдық қағидалар мен құндылықтар кешені. Әділдік, адалдық, жауапкершілік сияқты қағидалар біздің өмірімізде маңызды орын алады және қоғамдағы сенім мен сыйластық негізін қалыптастыруға ықпал етеді. Адамгершілік принциптері тұлғааралық қатынастарды дұрыс бағыттап, әлеуметтік ынтымақтастықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, адамгершілік құқықтық сана қалыптастыруға да ықпал етіп, қоғамдық тәртіптің сақталуына маңызды қосымша болып табылады. Осы құндылықтар арқылы қоғамның бірлігі мен тұрақтылығы нығая түседі.

5. Қоғамдық тәртіпке қол сұғатын әрекеттердің түрлері

Қоғамдық тәртіпке қарсы әрекеттер әртүрлі формада көрініс табады және бұл құқықбұзушылықтар елдің әлеуметтік ахуалын нашарлатып жатады. Мысалы, қоғамдық орындарда маскүнемдік, шу-шу шығару немесе әдепсіз әрекеттер қоғамның тыныштығын бұзады. Кейбір құқықбұзушылар қоғамдық мүлікті бұзып, заңға қайшы әрекеттер жасайды. Бұл фактілер елдің құқықтық мәдениетін арттыру қажеттігін шегелеуде және құқық қорғау органдарының жұмысына назар аударуды талап етеді.

6. Әкімшілік құқықбұзушылықтар және жазалау шаралары

Әрбір әкімшілік құқықбұзушылықтың жазасы заңда нақты белгіленген, оның ішінде айыппұлдар, қоғамдық жұмыстар және әкімшілік қамау түрлері бар. Айыппұл мөлшері құқықбұзушылықтың сипаты мен ауырлығына сай анықталады. Қосымша жазалау шаралары қоғамдық тәртіпті сақтауда тиімді рөл атқарады. Мысалы, қоғамдық орындардағы бұзақылықтарға қарсы жазалау шаралары қоғамның құқықтық мәдениетін көтеруге көмектеседі. Бұл нормалар құқық бұзушыларға өз әрекеттерінің салдарын түсіндіру және қайталама құқықбұзушылықтардың алдын алу мақсатында құрылды.

7. Адамгершілікке қарсы әкімшілік құқықбұзушылықтар мысалдары

Адамгершілікке қарсы құқықбұзушылықтар көріністеріне балағат сөздер айту, басқалардың қадір-қасиетін төмендету және қоғамдық орындарда әдепсіз мінез көрсету жатады. Мысалы, көшеде, мектепте және қоғамдық көліктерде орын алатын мұндай фактілер қоғамдағы моральдық ахуалды бұзады. Бұл әрекеттер қоғамдағы сенім мен ынтымақтастықты төмендетеді және жеке тұлғаның құқықтық мәдениетіне кері әсер етеді. Сондықтан бұл мәселені шешуде құқықтық тәрбиеге ерекше көңіл бөлу қажет.

8. Адамгершілікке қарсы әрекеттердің нақты көріністері

Балағат сөз айту мәселесі мектеп пен қоғамдық орындарда жиі кездеседі, бұл оқушылардың психологиялық және моральдық дамуына кері ықпал етеді. Әлеуметтік желілердегі кибербуллинг те оқушылар арасында адамгершілікке қарсы әрекеттердің кең тараған түрі болып отыр. Сонымен қатар, көшеде қоқыс тастау және өзгелерге құрметсіздік көрсету сияқты әрекеттер қоғамның жалпы адамгершілік деңгейін төмендетеді. Бұл құбылыстар әлеуметтік жауапкершілікті жоғарылатуға және тәрбиелік жұмыстарды күшейтуге шақырады.

9. 2023 жылғы әкімшілік құқықбұзушылықтардың үлестік құрылымы

2023 жылғы статистикаға сүйенсек, ең көп тараған құқықбұзушылықтар – қоғамдық тәртіпті бұзу болып табылады. Бұл қазіргі заңнамалық шараларды жетілдіру және олардың тиімділігін арттыру қажеттігін көрсетеді. Сонымен қатар, адамгершілікке қарсы әрекеттердің де үлесі айтарлықтай жоғары. Бұл деректер құқық сақтау мен тәрбие мәселелеріне ерекше көңіл бөлуді талап етеді, себебі қоғамдық және моральдық тәртіп елдің жалпы тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

10. Құқықбұзушылықтардың негізгі себептері

Құқықбұзушылықтардың басты түпкі себептері арасында отбасындағы тәрбиенің жеткіліксіздігі, бақылау жүйесінің әлсіздігі және мектеп пен қоғам тарапынан назардың төмен болуы жатыр. Сонымен қатар, әлеуметтік қиындықтар, атап айтқанда жұмыссыздық пен тұрмыстық мәселелер жастардың құқық бұзушылыққа баруына септігін тигізеді. Білім деңгейінің төмендігі және құқықтық сауатсыздық заң талаптарын түсінбеуге әкеледі. Интернеттегі теріс ақпарат пен бейәдеп контенттің мол болуы теріс мінез-құлық пен құқықбұзушылықтың көбейуіне жол ашады.

11. Мектеп ортасындағы әкімшілік құқықбұзушылықтардың мысалдары

Мектептерде құқықбұзушылықтың нақты түрлері арасында сынып ішіндегі тәртіпсіздік, мұғалімдерге және оқушыларға қатысты агрессия бар. Мысалы, кейбір оқушылардың сабақты тыңдамауы, басқа оқушыларға тіл тигізу және физикалық жанжалдарға баруы білім беру процесіне кері әсер етеді. Мұндай жағдайлар оқушылардың құқықтық және адамгершілік тәрбиесін одан әрі жетілдіру қажеттігін көрсетеді. Мектеп пен ата-ананың бірігіп жұмысы құқықбұзушылықтың алдын алуда шешуші рөл атқарады.

12. Қоғамдық орындардағы бұзақылық үшін айыппұл сомалары

Айыппұл мөлшерлері бұзушылық түріне байланысты айқын анықталған. 2024 жылы айлық есептік көрсеткіш 3450 теңгені құрайды, бұл негізінде бақыланатын қаржылық жаза ретінде қолданылады. Ең жоғары айыппұл балағат сөз айтуға салынатын жауапкершілікті көрсетеді, бұл әрекеттің қоғамдағы адамгершілікке қарсы ауыр кесірінен хабар береді. Мұндай заңнамалық шаралар бұзушылықтардың алдын алуға және қоғамдық тәртіпті сақтауға бағытталған.

13. Қазақстандағы негізгі заңнамалық актілер

2014 жылы қабылданған ҚР Әкімшілік құқықбұзушылықтар туралы Кодексі еліміздегі әкімшілік жауапкершіліктің негізгі заңдық негізін құрайды. Сонымен қатар, «Қоғамдық тәртіпті сақтау туралы» заң қоғамдағы тыныштықты қамтамасыз етудің маңызды нормативтік актісі болып саналады. Құқық қорғау органдарының бекіткен нормативтік актілері осы заңнамаларды толықтырып, әкімшілік құқықбұзушылықтардың алдын алып, жазалауды тиімді жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл заңдық негіздер еліміздің құқықтық жүйесін нығайтуға бағытталған.

14. Әкімшілік жаза түрлері мен жауапкершілік шаралары

Ескерту – жеңіл құқықбұзушылықтарда алғаш рет жауапкершілікке тартылғандарға қолданылады, ол тәрбиелік мәні зор. Әкімшілік айыппұл қаржылай өндіріліп алынатын жаза ретінде бұзушылықтың түріне қарай мөлшерленеді. Қоғамдық тәртіпті бұзған жағдайда, әкімшілік қамауға алу 10 тәулікке дейін тағайындалуы мүмкін. Сондай-ақ, қоғамдық жұмыстар тәртіп бұзушыларға қоғам пайдасына еңбек ету міндетін жүктейді, бұл да оңалтушылық сипатқа ие. Осы шаралар құқұбылықтардың алдын алуда тиімді механизмдердің бірі болып табылады.

15. Жастар арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алу және тәрбиелік жұмыстар

Құқықтық сауаттылық пен адамгершілік құндылықтарды дәріптеу мектептерде жүйелі түрде жүзеге асырылуда. Бұл сабақтар жастардың құқықтық мәдениетін арттыруға бағытталған. Сонымен бірге, жастар ұйымдары мен құқық қорғау органдары бірлесіп профилактикалық іс-шаралар ұйымдастырады. Мұндай акциялар жастар арасында құқықбұзушылықтың алдын алу және дұрыс тәрбие беру ісінде маңызды рөл атқарады. Тәрбиелік жұмыстар мен құқықтық білім беру елдің әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызы зор.

16. Ата-аналар мен мұғалімдердің құқықтық жауапкершілігі

Қоғам тұрақтылығы мен өмір сүру сапасын арттыруда ата-аналар мен мұғалімдердің рөлі әсіресе маңызды. Ата-аналар балаларының мінез-құлқына толықтай жауапты болып табылады, ҚР ӘҚБтК 442-444 баптары бұл жауапкершілікті заңды түрде бекітеді. Бұл баптар балалардың құқық бұзуы мен әдепсіз әрекеттерінің алдын алу мақсатында ата-аналардың бақылау және тәрбиелеу міндеттерін айқындайды. Сонымен қатар, мұғалімдер оқушылар тәртібін жүйелі түрде қадағалап, оларға құқықтық білім мен тәрбиені жан-жақты беруі тиіс. Мұғалімдердің міндеті – оқу процесінде құқықтық мәдениетті қалыптастыру, осылайша болашақ азаматтарды заңға құрметпен қарауға тәрбиелеу. Сонымен қатар, педагогтар құқық бұзушылықтардың алдын алу үшін профилактикалық жұмыстарды жүргізу, яғни оқушыларға дұрыс бағыт беру және олардың моральдық-этикалық дамуын қамтамасыз етуге бағытталған іс-шараларды іске асырады. Бұл жауапкершіліктің маңызы орта білім орнында құқықтық тәртіп пен қоғамдық тәртіпті сақтауда өте жоғары. Мұндай кешенді тәсіл – құқықтық мәдениеттің нығаюы мен құқық бұзушылықтардың азаюы үшін негіз болады.

17. 2018-2023 жылдардағы құқықбұзушылық динамикасы

2018 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде құқықбұзушылықтар санының өзгерісі қоғамдағы құқықтық тәртіптің деңгейін көрсетуі мүмкін. Қоғамдық тәртіпке қарсы құқықбұзушылықтардың айтарлықтай төмендеуіне нақты профилактикалық жұмыстар мен қоғамдық бақылау әсер етуде. Бұл көрсеткіштер құқық қорғау органдарының тиімділігі мен азаматтардың құқықтық мәдениетінің өсуін көрсетеді. Алайда, адамгершілікке қарсы құқық бұзушылықтар тұрақты деңгейде қалып отыр, бұл мәселе ерекше назар аударуды талап етеді. Себебі моральдық құндылықтарды бұзу қоғамдағы сенім мен адамгершіліктің түбірлі кемелденуіне қауіп төндіреді. Осы деректер ҚР Бас прокуратурасының 2023 жылғы есебіне негізделген және құқық бұзушылықтардың белгілі бір түрлерінің төмендеуіне профилактикалық жұмыс ықпал еткенін көрсетеді. Бұл деректер қоғамда құқықтық тәртіпке деген сенімді бекіту мақсатындағы кешенді шаралардың маңызын айқын түсіндіреді.

18. Әкімшілік құқықбұзушылықтардың салдары

Әкімшілік құқықбұзушылықтардың кең таралуы қоғамда түрлі теріс әлеуметтік құбылыстардың туындауына себеп болады. Алғашында, қоғамдық қорқыныш пен сенімсіздік күшейеді, бұл әлеуметтік қатынастардың бұзылуына алып келеді және қоғамның тұтастығына нұқсан келтіреді. Сонымен қатар, заңның үстемдігіне деген сенімнің төмендеуі нәтижесінде құқықтық тәртіп әлсірейді, бұл өз кезегінде қоғамдық тепе-теңдікті сақтау проблемаларын тудырады. Ең сорақысы, бұл құбылыстар жастар арасында құқыққа немқұрайлылық пен жауапсыздықты оятады, олар қоғамның моральдық деңгейінің төмендеуіне әсер етеді. Бұл үрдістер ұзақ мерзімді перспективада қоғамның дамуы мен тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін, себебі құқықтық мәдениеттің әлсіреуі қоғамның әрбір мүшесінің мінез-құлқына әсер етеді.

19. Тиімді алдын алу шараларының тәжірибелік мысалдары

Биылғы жылдары құқықбұзушылықтардың алдын алуда бірқатар жемісті тәжірибелер байқалды. Мысалы, қоғамдық кеңестер мен мектептер арасында құқықтық тәрбие бойынша бірлескен жобалар іске асырылуда. Бұл жобалар балалар мен жастарды құқықтық ақпаратпен жабдықтау, олардың қоғамдағы жауапкершілігін арттыру және жағымсыз мінез-құлықтың алдын алу үшін арналған. Сонымен қатар, құқық қорғау органдарының жастар арасында жүргізген профилактикалық әңгімелері мен тренингтері оң нәтиже беруде. Мұндай білім беру мен ақпараттандырудың арқасында құқықбұзушылық деңгейі айтарлықтай төмендеді. Осы әрекеттер нақты кейстер мен оқиғалар арқылы қоғамда құқықтық мәдениетті күшейтуге және жастардың құқықтық сауаттылығын арттыруға үлкен үлес қосуда.

20. Қорытынды және болашақ бағыттар

Қоғамдық тәртіп пен адамгершілік құндылықтарды қорғауда құқықтық білімнің рөлі тәуір аса маңызды. Құқық бұзушылықтардың алдын алу үшін азаматтардың заңдарға деген білгірлігі мен түсінігі арттырылуы қажет. Заңды біліп, оны құрметтеу арқылы әрбір адам қоғам тұрақтылығы мен дамуына өз үлесін қосады. Алдағы уақытта құқықтық тәрбие жүйесін жетілдіру әрі тиімді профилактикалық бағдарламаларды іске асыру арқылы құқық бұзушылықтар деңгейін одан әрі төмендету міндеті тұр. Бұл жолды жалғастыру елдің тұрақты дамуы мен әлеуметтік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге негіз болады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқықбұзушылықтар туралы Кодексі, 2014.

Қазақстан Республикасы «Қоғамдық тәртіпті сақтау туралы» Заңы, 2013.

ҚР ІІМ статистикасы, 2023 жыл.

Тұрғындардың құқықтық мәдениетін дамыту мәселелері, Қазақстан Республикасы БҒМ, 2022.

Әкімшілік құқықбұзушылық және қоғам тәртібі, Қ.Қ. Еркебаев, Алматы, 2021.

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі, 2022 жыл.

ҚР Бас прокуратурасының құқық бұзушылық статистикасы, 2018-2023 жылдар.

Тәжірибелік құқықтық тәрбие әдістемесі, Қазақстанның Білім және ғылым министрлігі, 2021 жыл.

Әкімшілік құқықбұзушылықтардың әлеуметтік әсері туралы ғылыми мақалалар жинағы, 2020 жыл.