Текст выступления:

Құқықбұзушылық. Заңдық жауапкершілік
1. Құқықбұзушылық және заңдық жауапкершілік: негізгі ұғымдар мен өзекті мәселелер

Бүгінгі лекциямыздың тақырыбы - құқықбұзушылық пен заңдық жауапкершілікке арналған, оның негіздерін және қоғамдағы өзекті мәселелерін жан-жақты қарастырамыз. Құқықбұзушылық ұғымы құқық саласында маңызды орын алады, себебі ол мемлекет пен қоғамның тұрақтылығы мен әділдігін қамтамасыз ететін заң талаптарының бұзылуын сипаттайды.

2. Құқықбұзушылықтың тарихи және әлеуметтік мәні

Құқық пен заң ұғымы ежелден бері қоғамның дамуына ықпал еткен. XVI ғасырдан бастап құқықтық нормалар жүйесі айқын қалыптаса бастады, бұл тарихи кезең құқықбұзушылықтың мазмұны мен оның құқықтық реттелуінің дамуына әсер етті. Қоғамның әлеуметтік құрылымы мен оның өзгерісі заңдарды қайта қарап, құқық бұзушылыққа қарсы күрестің бағыттарын анықтады. Заңдар адамдардың мінез-құлқын реттеуші маңызды құралға айналды.

3. Құқықбұзушылықтың негізгі белгілері

Құқықбұзушылыққа тән басты белгілер ретінде заң талаптарын бұзу, зиян келтірудің немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуы, жауапкершілікті туғызу, сондай-ақ заң арқылы қорғалатын қоғамдық қатынастарға нұқсан келтіру аталады. Мысалы, бір азаматтың мүлігін ұрлау - құқықбұзушылық, өйткені бұл әрекет заңды бұзады және басқа адамдардың құқықтарын шектейді. Сонымен қатар, құқықбұзушылықтың әрбір түрі қоғамның қауіпсіздігі мен оның дамуына түрлі деңгейде әсер етеді.

4. Құқықбұзушылықтың негізгі түрлері және ерекшеліктері

Құқықбұзушылықтың түрлері әртүрлі, олардың ішінде қылмыс ең ауыр және қауіпті саналады, себебі ол қоғамның жалпы қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Мұндай әрекеттерге бас бостандығынан айыру сияқты қатаң жазалар қолданылады. Әкімшілік құқықбұзушылықтар орташа деңгейде қауіпті болып, көбінесе айыппұл немесе ескерту түріндегі санкциялар тағайындалады. Тәртіптік құқықбұзушылықтар еңбек немесе оқу тәртібін бұзудан туындайды және сөгіс немесе жұмыстан шығару сияқты жазаларға ұласады. Азаматтық құқықбұзушылықтар мүліктік міндеттемелердің орындалмауымен байланысты, бұл құқықтық өтемнің талап етілуін қажет етеді.

5. Құқықбұзушылық түрлерінің салыстырмалы кестесі

Әр түрлі құқықбұзушылық түрлерінің қауіптілік деңгейі мен қолданылатын жазалау әдістері ерекшеленеді. Қылмыс ең жоғары қауіптілікке ие, ал әкімшілік құқықбұзушылықтар мен тәртіптік бұзушылықтар - орташа және төменгі деңгейде болып есептеледі. Мысалы, қылмыстық құқықбұзушылықтар үшін бас бостандығынан айыру жазалары қарастырылса, әкімшілік құқықбұзушылықтарда айыппұл немесе ескерту түрінде санкциялар қолданылады. Азаматтық құқықбұзушылықтар көбінесе мүліктік өтем талап ету болып табылады. Бұл салыстырмалы кесте құқық қорғау органдары мен соттардың шешім қабылдауына негіз бола алады.

6. Қылмыстық құқықбұзушылық: мағынасы мен мысалдары

Қылмыстық құқықбұзушылықтар – қоғам тәртібі мен қауіпсіздігіне аса қатер төндіретін әрекеттердің жиынтығы. Мысалдар ретінде ұрлық, алаяқтық, қарақшылық секілді қылмыс түрлерін келтіруге болады. Заңда бұл әрекеттердің құрамдық белгілері нақты көрсетілген. Қылмыстық заң бұзушыларға бас бостандығынан айыру, айыппұл салу немесе қоғамдық жұмыстарды орындау сияқты жазалар тағайындалады, бұл қоғамдағы тәртіп пен әділдікті қайта қалпына келтіруге бағытталған.

7. Әкімшілік құқықбұзушылық: сипаттары мен мысалдары

Әкімшілік құқықбұзушылықтар – заң талаптарын бұзу, бірақ қылмыстық құқық бұзушылыққа жатпайтын әрекеттер. Мысалы, жол қозғалысы ережесін бұзу немесе рұқсатсыз сауда жасау сияқты жағдайлар осы салаға жатады. Бұндай құқықбұзушылықтарға айыппұл салу, ескерту немесе әкімшілік қамау түріндегі жазалар қолданылады. Олар қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікке әсер еткендіктен, мемлекет бұл шараларды қолданып отырады.

8. Тәртіптік және азаматтық құқықбұзушылықтардың ерекшеліктері

Тәртіптік құқықбұзушылықтар еңбек немесе оқу тәртібін бұзумен байланысты. Мұндай бұзушылықтар үшін сөгіс, жұмыстан шығару сияқты әкімшілік жазалар қолданылады. Азаматтық құқықбұзушылықтар жеке мүліктік міндеттемелерді орындамауды қамтиды және мүліктік дауларды шешуге бағытталған. Бұл құқықбұзушылықтар бойынша заңды өтем жасау міндеті бар, яғни залалды өтеу қажет болады. Осылайша, әртүрлі құқықбұзушылық түрлері қоғамның әртүрлі салаларын реттеуде өз орнын сақтайды.

9. Құқықбұзушылықтың негізгі себептері

Құқықбұзушылықтың түпкі себептері әлеуметтік, экономикалық және тәрбиелік факторлармен тығыз байланысты. Әлеуметтік теңсіздік пен кедейлік деңгейінің жоғары болуы құқық бұзушылық ықтималдығын арттырады, себебі халықтың өмір сапасы төмендейді. Сонымен қатар, құқықтық мәдениеттің төмендігі мен отбасы тәрбиесінің кемшіліктері жасөспірімдердің арасында заң бұзушылықтардың ұлғаюына септігін тигізеді. Кері әлеуметтік ықпалдар, топтық қысым және бос уақыттың дұрыс ұйымдастырылмауы да жастардың қате әрекеттеріне апарады. Жұмыссыздық пен құқықтық сауатсыздық мемлекеттік бақылаудың әлсіздігімен бірге құқықбұзушылықтың өсуін қолдайды.

10. Қазақстандағы құқықбұзушылық себептерінің үлестік пайызы (2023)

2023 жылы Қазақстанда әлеуметтік-экономикалық жағдай құқықбұзушылықтың негізгі себебі ретінде ерекшеленді. Ресми деректерге сәйкес, әлеуметтік және отбасылық факторлар құқықбұзушылық деңгейіне елеулі әсер етіп отыр. Бұл жағдай қоғам мен мемлекет тарапынан кешенді шаралар қабылдауды талап етеді, себебі құқықтық тәртіп тек заңды сақтаумен ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік әділдіктің орнатылуымен қамтамасыз етіледі.

11. Құқықбұзушылықтың салдарлары және олар қоғамға әсері

Құқықбұзушылық қоғамда қоғамдық тәртіптің бұзылуына әкеледі, соның нәтижесінде халық арасында сенімсіздік пен қорқыныш туады, әрі экономикалық шығындар өседі. Бұл жағдай қоғамдық қатынастарда шиеленістің өршуіне, жастар арасында тұрақсыздық пен құқықтық нигилизмнің күшеюіне себеп болады. Осындай мәселелер мемлекеттің әлеуметтік дамуын тежейді және шешімін талап етеді.

12. Жастар арасындағы құқықбұзушылықтың ерекшеліктері мен даму себептері

Жасөспірімдердің құқық бұзушылыққа ұшырауы көбіне импульсивті және эмоциялық басқарудың төмен деңгейінде көрінеді, бұл олардың дұрыс шешім қабылдауына кедергі болады. Топтық қысым мен әлеуметтік желілердің ықпалы оларды заңды бұзуға итермелеп, тәрбиелеуді қиындатады. Сонымен қатар, ата-ана мен мектеп тарапынан бақылаудың төмендігі және құқықтық білімнің жеткіліксіздігі жасөспірімдердің құқық бұзуға ұмтылуына себеп болады.

13. Жастар арасындағы құқықбұзушылыққа нақты мысалдар

Жастар арасында құқық бұзушылықтың бірнеше нақты жағдайлары тіркелген. Бір жағдайда, бірнеше жасөспірім қоғамдық орында ұрлық жасағаны анықталды, бұл олардың әлеуметтік қиындықтарына және бақылаудың жоқтығына байланысты. Басқа оқиғада, топтық қысым әсерінен жасөспірім силық ретсіз әрекеттерге барған. Бұндай оқиғалар құқықтық білім мен тәрбиенің маңызды екенін айқындайды және оларды алдын алу шараларының қажеттілігін көрсетеді.

14. Құқықбұзушылықтың алдын алу шараларының кезеңдік құрылымы

Құқықбұзушылықтың алдын алу жүйелі және сабақтасқан шараларды қажет етеді. Бұл шаралар алдын ала түсіндіру жұмыстарынан бастап, құқықтық тәрбиелеу, әлеуметтік қолдау және құқық қорғау органдарының белсенді әрекеттерін қамтиды. Әрбір кезең бір-біріне ықпалдасып, құқық бұзушылық деңгейін төмендетуге бағытталған кешенді стратегияны қалыптастырады. Мұндай құрылым қоғамның тұрақтылығын сақтауға және құқықтық мәдениетті нығайтуға мүмкіндік береді.

15. Қазақстандағы құқықбұзушылықтың деңгейі мен жылдық динамикасы

2023 жылы құқықбұзушылықтың жалпы саны 420 мыңнан асты, оның ішінде қылмыстың үлесі 15% құрады. Көпшілігі әкімшілік құқықбұзушылықтар болып табылады. Бұл деректер қоғамдағы құқықтық тәртіпті сақтау мәселелерінің өзектілігін айқындайды және құқық қорғау жүйесін жетілдіру қажет екенін көрсетеді.

16. Аймақтық бөліністегі құқықбұзушылық деңгейі (2023)

2023 жылы Қазақстанның аймақтық бөлінісіндегі құқықбұзушылық деңгейін қарастырсақ, ірі қалаларда құқықбұзушылық көрсеткіштері жоғары болып отыр. Бұл, әсіресе, тұрғындардың тығыз орналасуы, урбанизацияның қарқын алуы және экономикадағы белсенділікпен байланысты. Алайда, облыс орталықтарында құқықбұзушылық деңгейінің төмендеуі байқалады, бұл жерде қоғамдағы әлеуметтік бақылау мен құқық қорғау органдарының ықпалы күштірек болуы мүмкін. Бұл аймақтық айырмашылықтар ел ішіндегі әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың әркелкі дамуына тікелей байланысты. Мысалы, кейбір аймақтарда жұмыссыздық деңгейінің жоғары болуы немесе білім беру мен мәдени-өнер саласының дамымауы құқықбұзушылықтың көбеюіне себеп болып отыр. Осыған орай, құқықбұзушылықтың таралуы әлеуметтік-экономикалық факторлардың қатаң әсерінен өтеді, бұл заң шығарушылар мен құқық қорғау органдарына нақты аймақтық стратегияларды қалыптастыру қажеттігін көрсетеді.

17. Заңдық жауапкершілік: ұғымы және қағидаттары

Заңдық жауапкершілік дегеніміз – адамның құқық бұзған жағдайда оған заң жүзінде қолданылатын мәжбүрлеу шаралары. Бұл ұғымның негізін құрайтын басты қағидаттар: теңдік, әділеттілік, ашықтық және қайталамау болып табылады. Теңдік қағидаты бойынша заң бәріне ортақ әрі тең қолданылса, әділеттілік құқық бұзушылыққа сәйкес адекватты жауапкершілік қарым-қатынасын қамтамасыз етеді. Ашықтық принципі құқықтық нормалардың еліміздің барлық азаматтарына ашық әрі түсінікті болуының кепілі болса, қайталамау қағидаты құқықбұзушылықты қайталамауды көздейді. Мұндай қағидаттар қоғамдағы құқықтық тәртіп пен заңдылықты нығайтып, адамдар арасында сенімділік пен әділдікті орнатады. Оларсыз заң жүйесі әділдік пен тәртіпті қамтамасыз ете алмайды.

18. Заңдық жауапкершілік түрлері және олардың ерекшеліктері

Заңдық жауапкершіліктің бірнеше түрі бар, олардың арасында ең ауыр жүктеме қылмыстық жауапкершілікке беріледі. Қылмыстық жауапкершілік қоғамдағы аса ауыр құқықбұзушылықтарды қамтиды және оған қатаң жазалар қарастырылады: қамауға алу, бас бостандығынан айыру сияқты. Осы түрдің қаталдығы қоғамның негізгі қауіпсіздік тәртібін сақтау үшін қажет. Сонымен қатар, әкімшілік жауапкершілік орташа деңгейде болып, көбінесе айыппұл салу немесе ескерту сияқты жазалармен жүзеге асады. Бұл құқық бұзушылықтар көбінесе жеңіл және қоғамдық тәртіпке келтірілген зияндары үшін қолданылады. Азаматтық жауапкершілік негізінен мүліктік өтемақыларды талап етеді және азаматтық-құқықтық қатынастарды реттеуде маңызды. Бұл түр өзара келісімшарттар мен меншік құқығын қорғауда қолданылады. Тәртіптік жауапкершілік еңбек қатынастарына бағытталған, онда қызметкерлерге, оқушыларға қатысты сөгіс, жұмыстан шығару сияқты шаралар қабылдануы мүмкін. Әрбір түрдің ерекшелігі олардың заң негіздері мен қолдану аясына байланысты анықталады.

19. Құқықтық мәдениетті арттыру – құқықбұзушылықтың алдын алудың стратегиялық тетігі

Құқықтық мәдениет – бұл қоғам мүшелерінің заңдарды түсінуі, оларды құрметтеуі және құқықтық нормаларды ұстануы. Бұл элемент құқық бұзушылықты азайтуда шешуші рөл атқарады, себебі жақсы дамыған құқықтық мәдениет қоғамның заңдылыққа сенімін арттырады және тұрақтылықты қолдайды. Қоғамдағы заңдылықты сақтау – қауіпсіздік пен әлеуметтік тәртіптің негізі. Сонымен бірге, құқықтық сауаттылықты арттыруға ағартушылық қызметі зор маңызға ие. Мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық білім беру бағдарламалары енгізіліп, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы құқықтық түсінік тарату қолға алынуда. Бұл әдістер арқылы азаматтар заң мен құқық жүйесінің мәнісін жақсырақ түсініп, оған сәйкес әрекет етуге үйренеді. Құқықтық білімнің кеңінен таралуы қоғамдық бірлік пен бейбітшіліктің кепілі болып табылады.

20. Құқықбұзушылықты түсіне отырып, келешекке көзқарас қалыптастыру

Құрметті тыңдаушылар, құқықбұзушылық күрделілігін түсіну – оның алдын алу мен шешімін табудағы маңызды қадам. Қылмыстар мен құқыққа қайшы әрекеттер тек заң арқылы ғана емес, кешенді шараларды жүзеге асыру арқылы тиімді түрде төмендетілуі тиіс. Құқықтық білімді арттыру, әлеуметтік жағдайды жақсарту және қоғамдық тәртіпті қатаң сақтау мемлекет пен қоғамның негізгі міндеті. Заңды түсіну және оны құрметтеу – әділетті, тұрақты және дамыған қоғамның басты тірегі. Осы жолда әрқайсымыздың үлесіміз маңызды және қажетті болып табылады. Бұл бағытта табандылық пен ұқыптылық заңның күші мен қоғамның тыныштығына кепілдік береді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Астана: ҚР Әділет министрлігі, 2020.

Ішкі істер министрлігінің 2023 жылғы ресми статистикалық мәліметтері, Астана, 2024.

Кожахметова, А.М. Құқықбұзушылық және оның алдын алу мәселелері. – Алматы: Құқық журналы, 2022.

Сейфуллин, М.Е. Құқық мәдениеті және жастар. – Алматы: Білім, 2021.

Құқықтық тәртіпке кіріспе. – Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2019.

ҚР Бас прокуратурасының қылмыстық статистикасы, 2023 жыл.

Әділет министрлігі. Қазақстан Республикасының Заңдық жауапкершілік негіздері. Алматы, 2022.

Нұркенова Қ.С. Құқықтық мәдениет және құқықтық сана. Астана, 2021.

Тұрсынбаев Ә.Т. Заң және қоғам: құқықтық теория және практика. Қостанай, 2019.

Серікбаев М.Қ. Құқықтық білім беру және құқықтық ағарту мәселелері. Шымкент, 2020.