Текст выступления:

Заңдылық және құқықтық тәртіп
1. «Заңдылық және құқықтық тәртіп»: негізгі ұғымдар мен тақырыптық шолу

Қоғам өмірінің негізінде заңдылық пен құқықтық тәртіптің орны ерекше. Адамзат баласының дамуынан бастап, қоғамдық қатынастарды реттеудің ең маңызды құралдары ретінде заңдар қызмет етуде. Заңдылық пен құқықтық тәртіп – қоғамның әділеттілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін іргелі ұғымдар болып табылады. Бұл екі ұғым – бір-бірімен тығыз байланысқан және өзара толықтыратын ұғымдар. Алғашқы сәттерден бастап, адамдар арасындағы қарым-қатынасты, құқықты қорғау мен әділеттілікті қамтамасыз етудің негізгі кепілі ретінде заң мен тәртіп қарастырылды.

2. Заңдылық пен құқықтық тәртіптің тарихи-әлеуметтік негіздері

Құқық нормаларының тарихы ежелгі қауымдық қоғамдарға барып тіреледі. Қазақ хандығының дәуірінде билердің әділ шешімдері мен әдет-ғұрыптарды сақтау өзекті құқықтық нормалар ретінде қалыптасты. Бұның арқасында қоғамдық бейбітшілік пен ынтымақ қамтамасыз етілді. Тәуелсіз Қазақстанда мемлекеттік құқықтық жүйе халықаралық стандарттарға сай дамып, заңдылықты нығайту мақсатында БҰҰ, ЮНИСЕФ сияқты ұйымдармен ынтымақтастық орнатылды. Сонымен бірге, тарихи-әлеуметтік даму кезеңінде құқықтық тәртіп жеке тұлғалардың, қоғам мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың сапасын айқындады.

3. Заңдылықтың анықтамасы мен мәні

Заңдылық дегеніміз – бұл заңдардың барлық азаматтар мен мемлекеттік органдар тарапынан нақты орындауы. Бұл қағида қоғамның құқықтық негізін нығайтып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, заңдылық мемлекеттің демократия деңгейін арттырады, яғни азаматтардың заң алдында теңдігі мен әділдікке қол жеткізуіне жол ашады. Құқықтық тәртіпте заңдылықтың сақталуы арқылы қоғамда азаматтар қауіпсіз және сенімді өмір сүреді, бұл мемлекет тұрақтылығының аса маңызды факторына айналады.

4. Құқықтық тәртіптің ұғымы және ерекшеліктері

Құқықтық тәртіп – құқық нормаларының күнделікті өмірде тиімді орындалуы мен қоғамдағы ынтымақтастықтың кепілі. Ол адамдардың бір-бірімен, сондай-ақ билікпен заң шеңберінде құрметті қарым-қатынаста болуын қамтамасыз етеді. Бұл тәртіп арқылы құқық бұзушылықтардың алдын алу және азаматтық белсенділік пен құқықтық мәдениетті қалыптастыруға ықпал ету мүмкіндігі туады. Сонымен қатар, құқықтық тәртіп әрбір адамның заң алдында нақты жауапкершілігін белгілейді, бұл қоғамның іргетасын қалыптастырудағы маңызды элемент болып табылады.

5. Қазақстан Республикасының Конституциясындағы заңдылық принциптері

Қазақстан Конституциясына сәйкес, заңдылық – мемлекет қызметінің негізі. Конституцияның 1-бабында адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары қорғалатыны айтылған. Заңдылық принципі мемлекеттік биліктің жүзеге асырылуында басты рөл атқарады. Бұл принцип бойынша ел аумағында заң үстемдігі қамтамасыз етіліп, құқық қорғау органдарының құқықтық әрекеті азаматтардың мүддесіне қызмет етеді. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан бергі кезеңде Конституцияның заңдылықты ең басты бағыт ретінде ұстануы еліміздің тұрақтылығын әрі дамуын нығайтады.

6. Заңдылықтың негізгі қағидаттары

Заңға бағыну қағидасы бойынша барлық азаматтар мен мемлекеттік органдар заң ережелерін бірдей және әділ орындауы тиіс. Бұл құқықтық тәртіптің негізін қалайды, себебі заңның бәріне ортақ болуын қамтамасыз етеді. Әділдік пен ашықтық қағидалары қоғамда заңның тең қолданылуын және заңсыздықтың алдын алуды қамтамасыз етіп, жалпы мемлекеттік сенімді нығайтады. Бұл қағидаттар құқықтық мәдениет пен даму үшін қажетті шарттар болып табылады.

7. Жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылық статистикасы (2022 ж.)

2022 жылы жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтардың басым бөлігі – ұсақ бұзушылықтар. Бұл әлеуметтік мәселенің өзекті екенін білдіреді және оны шешу үшін алдын алу шаралары қажет. Статистиканы талдау көрсеткендей, жасөспірімдердің құқық бұзушылық түрі мен деңгейі профилактикалық іс-шараларды және құқықтық тәрбиені нақты бағыттау қажеттігін айқындайды. Жасөспірімдер құқық бұзушылығы – қоғамдағы құқықтық тәртіптің сақталуына тікелей әсер ететін маңызды фактор.

8. Заңдылық пен құқықтық тәртіптің өзара байланысы

Заңдылық пен құқықтық тәртіп бір-біріне тығыз байланысты және қоғамдағы құқықтық жүйенің тұрақтылығы үшін негіз болып табылады. Заңдылық заңдардың бәрі үшін бірдей түрде орындалуын қамтамасыз етеді. Құқықтық тәртіп осы заңдылық негізінде күнделікті өмірде құқық нормаларының орындалу сапасын реттейді. Құқықтық мәдениет пен жауапкершілік осылайша азаматтардың құқықтық санасын қалыптастырып, қоғамдағы тыныштық пен әділеттілікті сақтайды.

9. Құқықтық жауапкершілік түрлерінің салыстырмасы

Әкімшілік, қылмыстық және тәртіптік жауапкершілік құқық бұзушылықтың түрі мен салмағына қарай әртүрлі санкцияларды қамтиды. Әкімшілік жауапкершілік жеңіл бұзушылықтарда, қылмыстық – ауыр құқық бұзушылықтарда қолданылады, ал тәртіптік жауапкершілік – қызметтік тәртіп бұзушылықтарында көрініс табады. Бұл жауапкершілік түрлері құқықтық тәртіпті нығайтып, қоғамдағы құқықтық нормалардың сақталуын қамтамасыз етеді. ҚР заңнамасы бойынша бұл түрлер құқық бұзушылықтың алдын алу мен жазалау функцияларын үйлестіреді.

10. Жасөспірімдердің құқықтық мәдениетінің рөлі

Жасөспірімдердің құқықтық мәдениеті – оларда заңды құрметтеу мен өз міндеттерін түсіну деңгейімен анықталады. Бұл қоғамның құқықтық тұрақтылығын сақтауда маңызды фактор. Мектептерде құқықтық мәдениетті қалыптастыру әділ мінез-құлық пен салауатты әлеуметтік ортаны құруға негіз болады. Осылайша жас ұрпақ құқықтық жүйенің жұмыс істеу тиімділігін арттыруға септігін тигізеді және қоғамдық тәртіпке жауапкершілікпен қарайды.

11. Мектепте құқықтық тәртіпті сақтау тәжірибесі

Мектептерде құқықтық тәртіпті сақтау – жас ұрпақтың құқықтық санасын қалыптастырудың тиімді әдісі. Оқу орындары құқықтық тәрбиеге ерекше көңіл бөліп, әділдік, құрмет пен жауапкершілік қағидаларын насихаттайды. Мұғалімдер мен құқық қорғау органдарының ынтымақтастығы құқық бұзушылықтар санының азаюына ықпал етеді. Бұл тәжірибе құқықтық тәртіпті сақтауда қоғамның барлық буындарының атсалысуының маңызын көрсетеді.

12. Халықаралық құқықтық стандарттар және Қазақстан

Қазақстан БҰҰ, ЮНИСЕФ сияқты халықаралық ұйымдардың балалар мен жасөспірімдерді қорғау нормаларын толық қабылдап, белсенді түрде жүзеге асыруда. 1989 жылғы Бала құқықтары туралы Конвенция елімізде негізгі құқықтық құжат ретінде пайдаланылады, баланың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғауға бағытталған. Заң бұзушылыққа қарсы күрес халықаралық тәжірибені ескеріп, заманауи әдістер мен нормаларды енгізу арқылы жетілдірілуде. Қазақстанның халықаралық құқықтық міндеттемелері ұлттық заңнаманы жақсартуға және құқықтық тәртіпті нығайтуға зор үлес қосады.

13. Қоғамдық ұйымдар мен БАҚ-тың құқықтық тәртіпті нығайтудағы рөлі

Қоғамдық ұйымдар қоғамдағы құқықтық мәдениетті қалыптастыруда, құқықтық тәртіпті нығайтуда белсенділік танытады. Олар заңдарды насихаттап, құқықтық сауатты арттыруға бағытталған жобаларды іске асырады. БАҚ арқылы құқықтық мәселелер ашық талқыланып, қоғамға маңызды ақпараттар жеткізіледі. Бұл екі институт қоғамның құқықтық санасын көтеруде, құқық бұзушылықтың алдын алу мен олардың зиянды салдарын азайтуда шешуші рөл атқарады.

14. Құқық бұзушылықтың негізгі себептері

Құқықтық сауатсыздық пен ақпараттың жетіспеушілігі жасөспірімдерді жауапкершіліктен қашуға итермелейді. Сонымен бірге, әлеуметтік-экономикалық қиыншылықтар мен отбасылық жағдайдың нашарлығы олардың құқық бұзушылыққа бейімділігін арттырады. Бос уақытты дұрыс ұйымдастырмау және жағымсыз әлеуметтік ортаның әсері де жасөспірімдердің құқық бұзушылығына себеп болады. Бұл факторларды ескеру құқықтық тәртіпті нығайту және алдын алу шараларын тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

15. Заң бұзған жағдайда әрекет ету алгоритмі

Құқық бұзушылық тіркелгенде алдымен оның сипаты мен ауырлығы анықталады. Егер бұзушылық әкімшілік сипатта болса, әкімшілік шара қолданады. Қылмыстық құқық бұзушылықтарда тергеу және сот процестері басталады. Азаматтар құқық бұзушылықты мойындаған жағдайда жазаны жеңілдету мүмкіндігі қарастырылады. Заң бұзушылықты анықтау мен оған жауапкершілікке тарту құқықтық рәсімдердің нақты кезеңдерін қамтиды. Бұл алгоритм құқықтық тәртіпті сақтауға және заңның тиімді жұмыс істеуіне негіз болады.

16. Қазақстандағы құқықтық тәртіпті нығайтуға бағытталған бағдарламалар

Қазақстанда құқықтық тәртіпті нығайту мақсатында бірнеше маңызды бағдарламалар жүзеге асырылуда. Бұлардың бірі — «Қауіпсіз мектеп» жобасы, ол мектептерде тәртіп пен құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған. Бұл жоба негізінде оқушылар арасындағы құқық бұзушылықтар саны азаюда, себебі мектеп ортаға құқықтық сауаттылық пен жауапкершілікті арттыру енгізілуде. Сонымен қатар, «Жастар – құқықтық мемлекет үшін» бағдарламасы жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін дамытуға арналған. Бұл бағдарлама жастарды конституциялық құқықтар мен міндеттерін түсінуге ынталандырады, құқықтық сауаттылық әдеттерін қалыптастырады. Мұндай жобалардың еліміздегі құқықтық тәртіпті жақсартып, болашақта қоғамдағы құқықтық нормалардың тұрақтылығын қамтамасыз ететініне сенім мол.

17. Қазақстандағы құқық бұзушылық түрлері: 2020-2022 жылдардың салыстырмасы

Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының деректері бойынша, 2020 мен 2022 жылдар аралығында құқық бұзушылықтар түрлерінде белгілі бір динамика байқалады. Ұсақ құқық бұзушылықтар 7%-ға өскені байқалды, бұл құқықтық тәрбие мен қоғамдық бақылауды күшейту қажеттігін көрсетсе, ауыр қылмыстардың 3%-ға төмендеуі қоғамдағы қауіпсіздік шараларының тиімділігін айқындайды. Бұл үрдістер жастардың құқықтық мінез-құлқын зерттеп, оны қалыптастырудың жаңа әдістерін енгізудің маңыздылығын көрсетеді. Құқық бұзушылықтардың осындай өзгерісі мемлекеттің құқықтық саясатына, соның ішінде профилактикалық бағдарламаларға назар аударудың қажеттігін айқындайды.

18. Шетелдік тәжірибе: құқықтық тәртіпті нығайту үлгілері

Құқықтық тәртіпті нығайтуда әлемнің әртүрлі елдері қызықты тәжірибелер ұсынады. Мысалы, Финляндия мен Жапонияда мектептерде оқушыларға ерте жастан құқықтық мәдениет пен азаматтық жауапкершілік сабақтары енгізілген. Германияда жаппай құқықтық ақпарат кампаниялары мен құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған арнайы курстар өткізіледі. Бұндай стратегиялық шаралар құқықтық тәртіпті нығайтып, құқық бұзушылықтарды азайтуға мүмкіндік береді. Осындай халықаралық тәжірибені ескере отырып, елімізде құқықтық тәрбиенің жаңа, тиімді әдістерін енгізу маңызды.

19. Жасөспірімдерге құқықтық тәрбие берудің заманауи әдістері

Жасөспірімдерге құқықтық тәрбие беру заман талабына сай әртүрлі инновациялық әдістерді қажет етеді. Бірінші мақалада виртуалды симуляциялар мен интерактивті ойындар арқылы құқықтық мәселелерді талдау тәсілі қарастырылады. Бұл әдіс оқушыларға теориялық білімді практикамен ұштастырып, құқықтық түсініктерін нығайтады. Екінші мақалада жасөспірімдер арасында құқықтық сауаттылықты арттыру мақсатында әлеуметтік желілер мен цифрлық платформаларды пайдалану жолдары туралы айтылады. Бұл тәсіл жастардың қызығушылығын арттырып, олардың құқықтық мәдениетін дамытуда тиімділігін көрсетті. Осылайша, құқықтық тәрбие беру әдістері заманауи технологиялармен үйлесіп, жастардың құқықтық сана-сезімін дамытады.

20. Заңдылық пен құқықтық тәртіп – өркениетті қоғамның негізі

Заңдылық пен құқықтық тәртіп біздің қоғамымыздың тұрақтылығы мен әділеттілігінің басты негізі болып табылады. Жастарға құқықтық тәрбие беру оларды әділетті қоғам құруға белсене атсалысуға мүмкіндік жасайды. Құқыққа құрмет — тек жеке азаматтың ғана емес, сонымен бірге мемлекеттіліктің тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды фактор. Сондықтан құқықтық мәдениетті қалыптастыру мемлекеттің басты міндеттерінің бірі саналуы керек. Осы арқылы біз біртұтас, берік және өркениетті қоғам қалыптастырамыз.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл.

ҚР Ішкі істер министрлігінің статистикасы, 2022 жыл.

Бала құқықтары туралы Конвенция, 1989 жыл.

Тұрғанбаева, А. Құқықтық тәртіп және қоғамның тұрақтылығы, 2020.

Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері жинағы, 2023.

Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының ресми баяндамалары, 2023

Тереңбаева Ж.Н. Құқықтық тәртіп және қоғам: теориялық аспектілер. - Алматы, 2021

Smith, J. Legal Education and Youth Engagement: Comparative Perspectives. – Oxford University Press, 2020

Құқықтық тәрбие беру және жастар: Қазақстанда жүзеге асу тәжірибесі. - Астана, 2022

Қазақстандағы құқықтық мәдениетті арттыру жолдары, ҚР Білім министрлігінің баяндамасы, 2023