Текст выступления:

Құқықтық сана. Құқықтық мәдениет. Тұқыртық мінез-құлық
1. Құқықтық сана, құқықтық мәдениет, тұқырлық мінез-құлық: негізгі ұғымдар және сабақтың басты тақырыптары

Қазіргі таңда құқықтық сана мен мәдениет, тұқырлық мінез-құлықтың мәні мен маңызы терең зерттеуді талап етеді. Бұл үш ұғым – қоғамның құқықтық дамуының негізгі тірегі болып, азаматтардың құқықтық тәртіп пен мәдениетіне негіз болады. Осы сабақта құқықтық сверадағы маңызды аспектілер мен олардың өзара байланысы қарастырылады.

2. Қазақстан қоғамындағы құқықтық мәдениет пен сананың маңызы және дамуы

Құқықтық сана мен мәдениет – демократиялық қоғамның негізін құрайтын маңызды элементтер. Тәуелсіздігіміздің алғашқы он жылында, әсіресе 1995 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін, құқықтық үшін қолданыстағы нормативтік-құқықтық негіз қатайып, елдегі құқықтық мәдениетті қалыптастыруға тың серпіліс берілді. Қоғамдағы құқықтық мәдениеттің деңгейі тұрақтылық пен өркениеттіліктің өлшемі ретінде танылғаны анық. Бұл процесте азаматтардың құқықтық санасын жетілдіру маңызды рөл атқарады, себебі мемлекет пен қоғам арасындағы сенімділіктің артуы осымен тығыз байланысты.

3. Құқықтық сана ұғымы: анықтамасы мен деңгейлері

Құқықтық сана дегеніміз – жеке тұлға мен әлеуметтік топтардың құқық пен заңға қатысты білімдері мен көзқарастарының жүйелі жиынтығы. Бұл ұғым азаматтардың заңдарға деген сенімін және құндылықтық ұстанымдарын қамтиды. Құқықтық сананың деңгейлері үшке бөлінеді: жеке тұлғалық деңгейі – адамның өзіне тән құқықтық түсінігі; әлеуметтік топтық деңгейі – қоғамның белгілі бір тобының құқықтық көзқарастары; қоғамдық деңгей – жалпы қоғамдағы құқықтық қалыптасу. Әр деңгейдің ерекшеліктері құқыққа қатынас пен қабылдау тәсілдерінде айқын көрінеді. Бұл жүйенің дамуы тек жеке азаматтардың ғана емес, бүкіл қоғамның құқықтық мәдениетін көтеруге әкеледі.

4. Құқықтық сананың құрылымы және оның компоненттері

Құқықтық сананың құрылымы бірнеше құрамдас бөліктерден тұрады. Біріншіден, құқықтық білім – заңдардың мазмұны мен құқықтық терминдердің дұрыс және толық түсінігін білдіреді. Екіншіден, құқықтық сенім – заңның әділдігіне және тұрақтылығына деген сенім жүйесі, қоғам өміріндегі құқықтың орны мен құндылығын қамтиды. Үшіншіден, құқықтық сезім мен эмоциялар – құқық бұзушылыққа қарсы теріс көзқарасты қалыптастырады, бұл құқықтық тәртіпті сақтауын қамтамасыз етеді. Төртіншіден, құқықтық мінез-құлық – заңды орындау және азаматтық белсенділікті дұрыс жүзеге асыру үлгілері, бұл құрылымның ең көрінетін жағы ретінде қоғамда көрініс табады. Осылайша, құқықтық сана тұлғаның құқықтық әлемге қарым-қатынасының толық бейнесін жасайды.

5. Құқықтық мәдениет: ұғымы және оның қоғамдық маңызы

Құқықтық мәдениет – қоғамдағы құқыққа деген жалпы түсінік пен ұстанымдардың жиынтығы. Бұл ұғым азаматтардың құқықтық нормаларды қабылдауы мен орындау деңгейін, сондай-ақ қоғамдағы заңға адалдықты білдіреді. Құқықтық мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын элементтерге құқықтық тәрбие, заңдарға деген құрмет, әділдік пен құқық нормаларын сақтау кіреді. Мысалы, көптеген елдерде құқықтық мәдениетті ынталандыру үшін арнайы құқықтық білім беру бағдарламалары мен қоғамдық науқандар жүргізіледі. Қоғамда құқықтық мәдениеттің жоғары деңгейі мемлекет пен азаматтар арасындағы сенімді жақсартады, құқықтық тәртіптің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

6. Құқықтық мәдениеттің негізгі элементтері

Құқықтық мәдениеттің құрамдас бөліктері бірнеше маңызды элементтерден тұрады. Біріншіден, құқықтық білім – халықтың заңдар мен құқықтық нормаларды білуі. Екіншіден, құқықтық тәрбие – тұлғаның құқықтық сана мен мәдениетін дамытуға бағытталған тәрбиелік процесс. Үшіншіден, құқықтық мінез-құлық – заң талаптарын орындау мен қоғамдағы құқықтық нормаларды сақтаудың практикасы. Төртіншіден, құқықтық сана – адам мен қоғамның құқыққа деген көзқарасы мен түсінігі. Бұлар бірге құқықтық мәдениеттің негізін құрайды және қоғамдағы құқықтық тәртіптің қамтамасыз етілуіне ықпал етеді.

7. Азаматтық-коммуникативтік құқықтық сана: қоғамдастық пен ақпараттың рөлі

Қоғамда құқықтық сананың нығаюы пікір алмасу мен тәжірибе бөлісу арқылы жүзеге асады. Ашықтық пен диалогты қамтамасыз ететін осындай байланыстар құқықтық мәдениеттің жетілуіне септігін тигізеді. Қоғамдық ұйымдар, жастар бірлестіктері және ақпарат құралдары (БАҚ) құқықтық білім мен сауаттылықты арттыруда шешуші роль атқарады. Сонымен қатар, ашық пікірталастар мен қоғамдық кездесулер азаматтардың құқықтық мәселелерді талқылауына мүмкіндік беріп, қоғамдағы құқықтық мәдениетті дамытудың маңызды тетіктерінің бірі болып табылады.

8. Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің айырмашылығы

Құқықтық сана мен құқықтық мәдениет ұғымдары тығыз байланысты, бірақ әртүрлі деңгейлерді білдіреді. Құқықтық сана – адамның ішкі құқықтық бейнесі, оның жеке тұлғалық заңға деген көзқарасы мен түсінігі. Ал құқықтық мәдениет – қоғамдағы құқықтық нормалардың сыртқы көрінісі, оның дәстүрлері, заңға деген құрметі мен қоғамдық деңгейдегі құқықтық тәртіп. Осы айырмашылықтарды түсіну қоғамдағы құқықтық деңгейді бағалауда маңызды, себебі құқықтық сана негіз болып, құқықтық мәдениеттің қалыптасуына әсер етеді.

9. Тұқырлық мінез-құлық ұғымы және негізгі белгілері

Тұқырлық мінез-құлық – қоғамдағы құқықтық нормалар мен заңдарды тұрақты түрде бұзу құбылысы. Оның негізгі белгілері – заңға қарсылық, қоғамдық тәртіпті бұзу және құқықтық жауапкершіліктен жалтару. Бұл мінез-құлықтың таралуы қоғамның құқықтық мәдениетін төмендетеді және құқықтық тәртіптің бұзылуына әкеледі. Мысалы, ұсақ құқық бұзушылықтардан бастап ауыр қылмыстарға дейінгі әрекеттер тұқырлық көрінісі болып саналады. Қоғамдағы құқықтық тәртіпті жақсарту үшін тұқырлық мінез-құлықтың себептері мен көріністерін зерттеу өте маңызды.

10. Тұқырлық мінез-құлықтың жіктелуі: түрлері мен ерекшеліктері

Тұқырлық мінез-құлық бірнеше түрге бөлінеді. Біріншісі – қылмыстық құқық бұзушылық, мұнда ауыр қылмыс түрлері қасақана жасалады. Екіншісі – әкімшілік құқық бұзушылық, көбінесе қоғамдық тәртіпті бұзатын ұсақ құқық бұзулар. Үшіншісі – азаматтық-құқықтық құқық бұзушылық, шарт талаптарын бұзу немесе мүлікті заңсыз иеленуді қамтиды. Төртіншісі – тәртіптік құқық бұзушылық, мектеп немесе жұмыс тәртібін бұзу сияқты ұйымішілік нормаларды бұзады. Бұл жіктеу тұқырлық мінез-құлықтың түрлі деңгейлерін анықтауға мүмкіндік береді.

11. Тұқырлық мінез-құлықтың себептері және факторлары

Тұқырлық мінез-құлықтың себебі әлеуметтік теңсіздік пен тұрақсыздықта жатыр. Бұл жағдайлар адамдардың құқықтық нормаларға бағынбауына әкеледі, әлеуметтік шиеленістер пайда болады. Сонымен қатар, құқықтық сауатсыздық және тәрбиедегі кемшіліктер, әсіресе отбасы мен мектеп ортасында дұрыс құқықтық тәрбие болмаған жағдайда тұлғаның заң бұзушылыққа ұрынып қалу ықтималдығы артады. Қоршаған ортаның, соның ішінде достар мен мектеп ұжымының теріс ықпалы, экономикалық қиындықтар және құқықтық мәдениет деңгейінің төмен болуы да тұқырлық мінез-құлықтың дамуына себеп болады.

12. Қазақстандағы құқық бұзушылық статистикасы: соңғы 10 жыл мәліметтері

2013 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңдегі статистика көрсеткендей, әкімшілік құқық бұзушылықтар жалпы құқық бұзушылықтардың басым бөлігін құрап отыр. Бұл құқықтық тәртіптің әлсіздігін және кейбір азаматтардың заң талаптарын құрметтемеуін білдіреді. Сонымен қатар, қылмыстық және әкімшілік құқық бұзушылықтардың үлесі тұрақты, ал жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылық деңгейі төмендей түскені қуантады. Бұл деректер құқықтық тәртіпті нығайту және құқықтық мәдениетті дамыту саласындағы жұмысты жалғастыру қажеттілігін көрсетеді.

13. Жастар арасындағы құқықтық білім деңгейінің көрсеткіштері

Жастар арасында құқықтық білім деңгейін арттыру – еліміздің құқықтық мәдениетін дамытудағы басты міндеттердің бірі. Қазіргі уақытта құқықтық білім беру бағдарламалары жасөспірімдер арасында танымал болуда. Жастар құқықтық нормаларды түсіне отырып, жауапкершілік пен азаматтық белсенділікті танытады. Мысалы, мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық курстарды енгізу, құқықтық клубтар мен дебаттар ұйымдастыру арқылы құқықтық сауаттылықты арттыруға болады. Бұл шаралар жастардың құқықтық мәдениетін нығайтып, құқық бұзушылықтың алдын алуға көмектеседі.

14. Құқықтық мәдениетті қалыптастыру жолдары мен тетіктері

Құқықтық мәдениетті қалыптастыру үшін бірнеше маңызды жолдар мен тетіктер бар. Бірінші кезекте мектептерге құқықтық пәндерді енгізу арқылы жасөспірімдерге теориялық және практикалық құқықтық білім беру жүйесін жетілдіру қажет. Екіншіден, құқықтық тәрбиенің интеграциясы психологиялық және әлеуметтік аспектілерді қамтыған кешенді тәсілмен жүзеге асуы тиіс. Үшіншіден, бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет-ресурстар арқылы құқықтық сауаттылықты арттыру – жастардың құқықтық ақпаратқа еркін қолжетімділігін қамтамасыз етеді. Төртіншіден, жастардың құқықтық жобаларға, клубтар мен дебаттарға қатысуын ынталандыру азаматтық белсенділік пен құқықтық мәдениетті дамытуға жол ашады.

15. Құқықтық сана қалыптасу кезеңдері: отбасынан тәжірибелік ортаға дейін

Құқықтық сана қалыптасу – бірнеше кезеңнен тұратын процесс. Алғашқы кезең – отбасы, онда бала алғашқы құқықтық үлгілер мен нормаларды қабылдайды. Кейін мектеп және басқа да әлеуметтік қоршаған ортада тәжірибе алмасу арқылы құқықтық түсінігі кеңейеді. Бұл кезеңде балалардың құқықтық сауаттылығы артып, еңбек пен азаматтық жауапкершілікке тәрбиеленеді. Осылайша, құқықтық сана кезең-кезеңмен қалыптасып, тұлғаның құқықтық мәдениеті мен мінез-құлқына ықпал етеді.

16. Мектеп пен отбасының оқушылардың құқықтық санасына әсері

Қоғамның құқықтық негізін қалыптастыруда мектеп пен отбасының рөлі ерекше маңызды. Мектеп – құқықтық білім беру мен дағдыларды қалыптастыруға бағытталған негізгі орта ретінде танылған, онда арнайы сабақтар мен құқықтық тәрбие сағаттары ұйымдастырылады. Бұл сабақтар оқушыларға заңдылықты түсінуді, құқықтық нормаларды меңгеруді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, отбасы – құқықтық құндылықтардың алғашқы көзі, мұнда ата-ананың үлгісі, олардың қатынасы мен мінез-құлқы балада құқықтық сана қалыптасуына терең ықпал етеді. Тәрбие мен білімнің үйлесімділігі оң құқықтық мінез-құлықты қалыптастыруда шешуші мәнге ие, бұл бағыттағы оң орта құру – қоғамның құқықтық мәдениетін нығайтуға бағытталған маңызды процесс.

17. Құқықтық ақпараттың қолжетімділігі және ресурстар

Құқықтық ақпаратқа қолжетімділікті қамтамасыз ету – құқықтық мәдениеттің дамуының негізі болып табылады. Қазіргі заманда ақпараттық технологиялардың дамуы арқасында құқықтық мәліметтер кең аудиторияға тез және анық түрде жетеді. Бұл өз кезегінде азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін жақсы түсінуіне, құқықтарды қорғау және құқықтық мәселелерді шешу мүмкіндіктерін арттыруға ықпал етеді. Сондай-ақ, түрлі құқықтық ресурстар – онлайн-ресурстар, кітапханалар, құқықтық кеңес беру қызметтері – құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған құралдар болып табылады.

18. Құқықтық мәдениеттің қоғам тұрақтылығы үшін маңызы

Заң үстемдігі мен әділеттілік қоғамда сенім мен өзара құрметтің негізін құрайды, бұл тұрақты дамудың басты шарты болып табылады. Қоғамдағы құқықтық мәдениеттің жоғары деңгейі азаматтардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді және әлеуметтік тұрақтылыққа өз ықпалын тигізеді. Демократиялық реформалар мен әлеуметтік әділеттілік құқықтық мәдениеттің жетілуімен тікелей байланысты, себебі құқықтық мәдениеттің деңгейі елдің өркендеуі мен тұрақтылығын айқындайды. Құқықтық мәдениетті дамыту – бұл бейбітшілік пен әділетті қоғамның кепілі.

19. Тұқырлық мінез-құлықтың алдын алу шаралары

Тұқырлық мінез-құлықтың алдын алуға бағытталған шаралар мектеп пен отбасының бірлескен күш-жігерін талап етеді. Мысалы, мектептерде конфликтті шешу дағдыларын үйрету, тәртіпті нығайту, оқушылар арасындағы сенімділік пен өзара түсіністікті арттыру үшін арнайы бағдарламалар енгізу маңызды. Отбасыда балаларға эмоционалды қолдау көрсету, дұрыс үлгі көрсету арқылы мінез-құлықтың теріс формаларын азайтуға болады. Бұдан басқа, қоғамдағы құқықтық тәрбиені күшейту, құқықтық білім беру іс-шараларын кеңейту де тұқырлықтың алдын алу бағытындағы қажетті қадамдар болып табылады.

20. Құқықтық сана мен мәдениетті дамытудағы басым бағыттар

Құқықтық білім мен мәдениетті көтеру мақсатында оның қолжетімділігін арттыру, құқықтық ағартуды тұрақты түрде жүргізу, сондай-ақ жастардың құқықтық белсенділігін дамыту маңызды. Бұл бағыттар құқықтық сананың қалыптасуына, азаматтардың құқықтарын сақтауға және құқықтық мәдениеттің нығаюына ықпал етеді. Қоғамдағы әділеттілік пен заңдылықты нығайту үшін осы басым бағыттарды жүйелі түрде жүзеге асыру қажет.

Дереккөздер

Қылмыстық және әкімшілік құқық: оқулық / Бас редактор: Ж. С. Базарбаев. – Алматы, 2020.

Қазақстан Республикасы Конституциясы. – Нұр-сұлтан, 1995.

Құқықтық мәдениет және құқықтық сана негіздері: оқу құралы / Т. Қ. Сұлтанов. – Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының ресми статистикасы. – 2023.

Қазақстан мектеп оқулықтары: құқықтық білім беру бағдарламалары, 2019.

Назарбаев Д.А. Қазақстандағы құқықтық тәрбиенің дамуы: теория және тәжірибе. Алматы, 2019.

Розенблюм В.И. Правовое воспитание молодежи и роль семьи. Москва, 2017.

Абдуллин Р.З. Социальная устойчивость и правовая культура общества. Журнал «Социальная психология», 2020.

Кузнецова Е.П. Методы профилактики девиантного поведения среди подростков. Санкт-Петербург, 2018.

Иванов А.С. Правовое просвещение и формирование гражданской активности. Москва, 2021.