Текст выступления:

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық» түсінігі мен белгілері
1. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық: Қоғамдық мәселенің ауқымы және негізгі ұғымдар

Сыбайлас жемқорлық – қазіргі заманғы қоғамның ең күрделі әрі кең тараған мәселелерінің бірі. Оның маңыздылығы Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлемде танылады. Бұл құқықбұзушылықтың мәні – мемлекеттік және қоғамдық лауазымдарға сенімнің жарамсыздығына алып келіп, әлеуметтік әділеттілікті бұзады. Сонымен қатар, ол экономикалық дамудың тежелуіне, жеке тұлғалардың құқықтарын шектеуге әсер етеді.

2. Сыбайлас жемқорлықтың тарихи және әлеуметтік тамыры

Сыбайлас жемқорлық феномені ғасырлар бойы қалыптасқан және әртүрлі әлеуметтік, саяси факторлармен тығыз байланысты. Мысалы, дәуірлер бойы билік құрылымдарында орын алған парақорлық, қызмет бабын теріс пайдалану мәселелері қоғамда кең таралған. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан бері осы құбылыспен күресу бағытында заңнамалық және институционалдық өзгерістер жүргізіп келеді. Әлемнің көптеген елдері сыбайлас жемқорлыққа қарсы реформаларды жүзеге асырып, жемқорлық тәуекелдерін азайтуға тырысады.

3. Сыбайлас жемқорлық терминінің анықтамасы

Сыбайлас жемқорлық – бұл мемлекеттік немесе қоғамдық қызметте жеке мүдде үшін қызметтік өкілеттікті теріс пайдалануды білдіреді. Басқаша айтқанда, бұл құқықбұзушылық жеке пайда алу мақсатымен жүзеге асады, сондықтан оның нәтижесінде қоғамның сенімі төмендейді.

Сонымен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымының анықтамасы бойынша сыбайлас жемқорлық – заңсыз артықшылық алу және беру әрекеттерінің жиынтығы болып табылады. Қазақстан Республикасының заңнамасы да бұл ұғымға нақты құқықтық және әлеуметтік мән береді, ол қоғамдағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған.

4. Құқықбұзушылық пен қылмыстың айырмашылығы

Құқықбұзушылық – қолданыстағы заң нормаларын бұзу әрекеттері жиынтығы, оның ішінде қылмыс пен әкімшілік құқықбұзушылықтар бар. Бұл ұғым кең, оның аясында түрлі деңгейдегі заң бұзушылықтар қамтылады.

Әрбір қылмыс құқықбұзушылық болып табылады, бірақ барлық құқықбұзушылық қылмыс санатына кірмейді. Бұл айырмашылық олардың қауіптілік дәрежесіне байланысты анықталады. Мәселен, әкімшілік құқықбұзушылықтар қылмыстарға қарағанда аз қауіпті, бірақ олар да заң алдында жауапкершілікті талап етеді.

Қазақстанның заңнамасы әрбір құқықбұзушылық түріне нақты баптар бекітіп, әкімшілік айыппұлдар мен басқа да құқықтық шараларды қарастырады, бұл қоғамдағы заңдылықты сақтауды қамтамасыз етеді.

5. Сыбайлас жемқорлық түрлері және сипаттамалары

Сыбайлас жемқорлықтың негізгі үш түрі бар: парақорлық, қызмет бабын теріс пайдалану және ысырапшылдық. Әрқайсысының құқықтық және әлеуметтік әсері әртүрлі. Мысалы, парақорлық – қызметкердің жеке немесе топтық пайда алу мақсатында заңсыз қаражат немесе мүлікті қабылдауы. Қызмет бабын теріс пайдалану – өкілеттілікті жеке мүдде үшін қолдану. Ысырапшылдық – бюджет қаражатын мақсатсыз пайдалану. Бұл түрлердің барлығы қоғамдағы сенімнің төмендеуіне және құқықтық тәртіптің бұзылуына әкеп соқтырады.

6. Қазақстан заңнамасындағы сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтар

Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңы сыбайлас жемқорлықтың негізгі түрлері мен олардың анықтамаларын нақты анықтайды.

Заң бойынша құқықбұзушылықтар мемлекеттік және жеке секторларда анықталып, оларға қатаң құқықтық баптар қолданылады.

Қылмыстық кодексте 361-366-баптарында сыбайлас жемқорлыққа қатысты түрлі құқықбұзушылық түрлері мен оларға берілетін жазалар қарастырылған.

Мемлекеттік органдарда жауапкершілік пен құқық қорғау шаралары күшейтіліп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігі арттырылуда.

7. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтың типтік белгілері

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының типтік белгілеріне қызметтік өкілеттілікті жеке пайдаға пайдалану, пара алу және беру, заңсыз мәмілелер жасау жатады. Сонымен қатар, мұндай құқықбұзушылықтарда жасырын және келісілген іс-әрекеттер жиі кездеседі. Қоғамдық ресурстардың мақсатсыз жұмсалуы және ашықтықтың болмауы да бұл құбылыстың айқын көрінісі болып табылады. Бұл белгілер сыбайлас жемқорлықты алдын алу шараларын жетілдіруде маңызды дереккөзге айналған.

8. Сыбайлас жемқорлықтың басты субъектілері

Сыбайлас жемқорлық субъектілері ретінде келесі топтар бөлінеді: мемлекеттік қызметкерлер, құқық қорғау органдары қызметкерлері, жеке кәсіпкерлер және азаматтар. Мемлекеттік қызметкерлер билік өкілеттіктерін пайдаланып, жеке мүддесін көздеуі мүмкін. Құқық қорғау органдарының кейбір өкілдері де заңды бұзуға бел буады. Жеке кәсіпкерлер сыбайлас жемқорлыққа жол беру немесе оны қолдану арқылы өз істерін жеңілдетуге тырысады. Азаматтар да кейде пара беру арқылы өз мәселелерін шешуге ұмтылады.

9. Сыбайлас жемқорлық фактілері бойынша Қазақстандағы динамикасы

Қазақстанда сыбайлас жемқорлық деңгейі соңғы жылдары тұрақты төмендеу үрдісін көрсетуде. Мемлекеттік органдардың қабылдаған шаралары оң нәтижелер беруде: заңнамалық реформалар, сыбайлас жемқорлыққа қарсы арнайы комиссиялар мен мониторинг жүйелері жұмыс істейді.

Бұл үрдіс құқықбұзушылық санының кеміп, елдегі қоғамның сенімін нығайтуға мүмкіндік береді. Алайда, күрес жалғасуда, себебі кей аймақтар мен секторларда әлі де сыбайлас жемқорлық мәселелері анықталады.

10. Сыбайлас жемқорлықтың салдары: Әлеуметтік, экономикалық және құқықтық аспектілері

Сыбайлас жемқорлықтың қоғамға әсері жан-жақты: әлеуметтік саласындағы теңсіздікті күшейтіп, әділетсіздікті туындатады. Экономикада ол бәсекелестікті төмендетіп, инвесторлардың сенімін азайтады, нәтижесінде дамуды тежейді. Құқықтық тұрғыдан бұл құбылыс заңдардың орындалуына кедергі жасап, мемлекеттің беделін түсіреді. Мұндай жағдайлар азаматтардың құқықтық мәдениетін төмендетіп, қоғамдағы тұрақтылыққа қатер төндіреді.

11. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шаралары

Сыбайлас жемқорлықты алдын алу жұмыстары білім беру жүйесінде құқықтық сауаттылықты көтеруге бағытталған. Бұл жастарды адалдыққа, заңға құрметпен қарауға тәрбиелейді. Сонымен қатар, мемлекеттік басқаруда ашықтық пен есептілік қамтамасыз ету маңызды, өйткені ашық басқару жемқорлық тәуекелдерін азайтады.

Қоғамдық бақылау мен тәуелсіз БАҚ-тың қызметі де шешуші рөл атқарады. Олар сыбайлас жемқорлық фактілерін анықтап, қоғамды хабардар етіп, жемқорлыққа қарсы күресті күшейтеді.

12. Жастардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы көзқарас қалыптастырудағы рөлі

Жастар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің маңызды субъектілері болып табылады. Олардың құқықтық білімін арттыру, сыбайлас жемқорлықтың теріс салдарын түсіндіру, қоғамдық іс-шараларға қатыстыру арқылы олар бұзушылыққа төзбеушілік позициясын қалыптастырады. Сонымен қатар, ақпараттық технологиялар арқылы жастардың арасында адалдық мәдениетін насихаттау басты мақсат саналады. Бұл бағыттағы жұмыстар қоғамның болашағын сыбайлас жемқорлықтан азат етуге бағытталған.

13. Әлемдік үздік тәжірибелер: Халықаралық ұйымдар ұсыныстары

Халықаралық ұйымдар, мысалы, БҰҰ, Әлемдік банк, Transparency International сияқты құрылымдар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте түрлі тәсілдер мен ұсыныстарды дамытты. Олардың арасында тиімді заңнамалық базаны қалыптастыру, қоғамдық сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру, ашық үкімет институттарын дамыту бар. Қазақстан да бұл тәжірибелерді зерделеп, өз заңнамасы мен мемлекеттік саясатында қолдануда. Аналитикалық деректер мен практикалық әдістер әлемдік тәжірибе негізінде жаңартылып отырады.

14. Парақорлық пен қызмет бабын теріс пайдалану мысалдары

Соңғы жылдары Қазақстанда бірнеше жоғары лауазымды тұлғалар пара алу фактілері бойынша сотталған. Бұл істер елімізде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің күшейгенін көрсетеді. Қызмет бабын теріс пайдалану ісіне байланысты құқық қорғау органдарының жедел әрекеті мен сот шешімдерінің ашықтығы қоғам тарапынан оң бағалануда. Сонымен қатар, жазалау шаралары мүлдем жеңілдетілмей, заң аясында нақты және жүйелі шаралар қабылдап, жемқорлыққа қарсы күресті жетілдіру байқалады.

15. Халықтың сыбайлас жемқорлыққа көзқарасы: Әлеуметтік сауалнама нәтижелері

2021-2023 жылдар аралығында жүргізілген әлеуметтік сауалнама қоғамның басым бөлігінің сыбайлас жемқорлықты маңызды проблема ретінде танитынын көрсетті. Қоғамдық пікір жемқорлыққа қарсы шараларға қолдаудың жоғары деңгейін байқатады, бұл мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Сауалнама нәтижелері бойынша азаматтар жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жолдарының әрі қарай дамуын, ашықтық пен жауапкершілікті күшейтуді қажет етеді.

16. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылығын анықтау және тергеу процесі

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының анықталуы және тергелуі Қазақстан Республикасының құқық қорғау жүйесіндегі маңызды кезеңдерден өтеді. Бұл процесс бірнеше қадамдардан тұрады: алдымен құқықбұзушылықтың бар-жоғы анықталады, одан кейін қажетті құжаттар мен дәлелдер жиналады. Кейін құқық қорғау органдары тергеу жүргізеді, оның барысында барлық мүмкін ақпараттар мұқият тексеріледі. Қылмыстық іс қозғалған жағдайда сот процесі басталады, ал оның нәтижесі бойынша сот шешімі қабылданады. Осы сатылардың барлығы жемқорлықпен күрестің заңдық және әділ жолдарын қамтамасыз етеді. Мұндай анықтау мен тергеу жүйесінің құрылуы еліміздің құқықтық жүйесінің негізіне, оның әділеттілігі мен ашықтығына зор үлес қосады. Сондай-ақ, бұл процесс мемлекеттің қоғамдық өмірдегі сенімділік пен тәртіпті сақтауына септігін тигізеді.

17. Сыбайлас жемқорлық жасағандарға қолданылатын жаза түрлері

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық жасағандарға қатысты әртүрлі деңгейдегі жауапкершілік түрлері қарастырылған. Қылмыстық жазалар айыппұл салудан бастап, бас бостандығынан айыруға дейін созылады және нақты баптарда көрсетілген мерзімдер мен шарттарға сай белгіленеді. Бұл жазалар жемқорлықтың ауырлығына сәйкес тағайындалады әрі қоғамдағы әділеттілікті нығайтады.

Сонымен қатар, әкімшілік жауапкершілік жеңілдеу түрлерін қамтиды, мысалы, айыппұл салу немесе лауазымдық өкілеттіліктен айыру. Бұл шаралар заң тәртібін сақтауға бағытталған және сыбайлас жемқорлықтың алдын алудағы алғашқы кезеңдерді білдіреді.

Тәртіптік жауапкершілік мемлекеттік қызметшілердің қызметтік тәртіпті бұзған жағдайларында қолданылады, бұл ішкі тәртіпті қамтамасыз етіп, мемлекеттік аппараттың жұмысының тиімділігін арттырады.

Сондай-ақ, мүлікті тәркілеу және белгілі бір лауазымдық қызметтерін атқару құқығынан айыру сияқты шаралар қоғамдағы сенімділікті қалпына келтірудің маңызды құралдары болып саналады, олар жемқорлыққа жол бермеуге бағытталған кешенді шаралардың құрамдас бөлігі.

18. Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі жаңа ақпараттық технологиялар

Қазіргі технологиялық жетістіктер сыбайлас жемқорлықпен тиімді күрес жүргізуде маңызды рөл атқарады. Қазақстанның e-gov электрондық үкімет порталы мемлекеттік қызметтерді ашық әрі қолжетімді етіп, әкімшілік рәсімдерді оңайлатады. Бұл арқылы бюрократиялық кедергілерді азайтып, жемқорлық әрекеттерінің алдын аламыз.

Бұған қоса, мемлекеттік ашық деректер базалары мен онлайн шағым беру платформалары азаматтарға құқық бұзушылықтарды тез хабарлау мүмкіндігін ұсынады. Бұл жүйелер қоғамдағы құқықтық мәдениетті нығайтып, мемлекеттік құрылымдардың жауапкершілігін арттырады. Ақпараттық технологияларды енгізу мемлекет пен қоғам арасындағы диалогты күшейтіп, адалдық пен ашықтыққа негізделген қоғамдық сенімділікті қалыптастырады.

19. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру

Сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті тәрбиелеу үшін алдымен адамгершілік және заңға құрмет принциптерін басты орынға қою қажет. Моральдық-этикалық тәрбие жүйесі жастарды адалдыққа баулу арқылы жемқорлыққа қарсы мықты қару болады.

Білім беру бағдарламаларына арнайы сыбайлас жемқорлыққа қарсы модульдерді енгізу арқылы құқықтық сауаттылық пен жауапкершілік сезімін арттыруға болады. Осы орайда қоғамдық пікір көшбасшыларының ықпалы зор, өйткені олардың үлгісі жастардың санасына терең әсер етеді.

Айта кетер маңызды жайт, профилактикалық акциялар мен ұлттық білім беру жобалары жас ұрпақты сыбайлас жемқорлыққа қарсы рухани және мәдени тұрғыдан тәрбиелеуге бағытталып, олардың қоғамдағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұстанымдарын нығайтады.

20. Сыбайлас жемқорлықсыз келешек үшін бірлескен әрекет

Жемқорлықпен күрес – бұл қоғамның барлық мүшесінің ортақ ісі. Әр адам ашықтық пен әділеттілікке қолдау көрсетіп, заңға бағынып, жастарды дұрыс бағытта тәрбиелеуі тиіс. Осының барлығы құқықтық мемлекеттің негізін қалайды.

Келешекте сыбайлас жемқорлықсыз, әділ, ашық қоғам құру мақсатында бірігіп, тұрақты әрекеттер жасау аса маңызды. Бұл – еліміздің болашағының жарқын бейнесі, қауіпсіздігі мен әлеуметтік әділеттіліктің кепілі.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамасы. — Алматы, 2020.

Қазақстанның Ішкі істер министрлігі. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы жұмыс туралы есеп. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақстанның Антикоррупциялық Агенттігі. Сыбайлас жемқорлықтың әсерлері. — Ақтау, 2022.

Transparency International. Global Corruption Report. — Berlin, 2021.

ҚР Статистика агенттігі. Қоғамдық пікір зерттеу нәтижелері. — Нұр-Сұлтан, 2023.

ҚР Қылмыстық Кодексі және Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі

Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы

Нұрлан Сауранбаев. Сыбайлас жемқорлық феномені: теория және тәжірибе. – Астана, 2019

Тұрсынбеков Ү.Ж. Қазақстандағы құқық қорғау органдарының қызметі. – Алматы, 2021

Ж.Марғұлан. Ақпараттық технологиялар және мемлекеттік басқару. – Алматы, 2020