Текст выступления:

Өйткені біздің шешендігіміз
1. Біздің шешендігіміз жөнінде: негізгі ұғымдар мен мазмұн

Қазақ шешендік өнерінің байлығын зерттей отырып, оның тапқырлық пен ақылдың керемет өрнегі екенін атап өту керек. Бұл өнеріміз сөздің күшін дәл жеткізіп, тыңдаушыны терең ойға жетелейді. Қазақтың шешендігі – бұл елдің төл мәдениеті, халықтық даналықтың көздеген биігі.

2. Қазақ ұлтының сөз өнері тарихы

Қазақ халқы әрдайым сөзге ерекше мән берген. Батырлар мен билердің шешендігі – елдің бірлігін ұйыстырып, татулық пен ынтымақты нығайтуға қызмет еткен. Осы шешендік өнер ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа аманат ретінде жеткізіліп, халқымыздың рухани қасиеті ретінде қалыптасты.

3. Шешендік сөз дегеніміз не?

Шешендік сөз – бұл нақтылы әрі ықшам ойды көркем жеткізу өнері. Ол халықтың терең тәжірибесі мен салт-дәстүріне негізделіп, тыңдаушының жүрегіне жетеді. Мысалы, бір суреттегі бала сияқты шешендік сөз қысқа әрі әсерлі болады, тыңдаушыларды таңғалдыруға қабілетті. Бұл өнердің басты ерекшелігі – қарапайымдылық пен терең мағынаның үйлесімі.

4. Қазақ шешендігінің ерекше қырлары

Қазақ шешендігі бірнеше қырынан ерекше көрініс табады. Оның ішінде, адамның жүрегіне әсер ететін үзіліссіз мәнерлеп сөйлеу, түрлі эпитеттер мен нақыл сөздерді қолдану – шешендің айту шеберлігі. Сондай-ақ, шешендер қиын мәселелерді сөз арқылы жұмсақ әрі аларшықтырмай шешу қасиетіне ие болды. Бұл олардың тек сөз шебері емес, халықтың сенімді кеңесшісі екенін көрсетеді.

5. Әйгілі үш би – қазақ елінің мақтанышы

Тарихта әйгілі үш би – Төле би, Әйтеке би және Қазыбек би қазақтың әділдік пен даналық символдары болды. Олар елдің саяси және әлеуметтік өмірінде үлкен роль атқарып, дау-дамайды шешуде сөздің күшін пайдаланды. Әрбірінің шешендік тәсілі ерекше болды, бірақ ортақ мақсаты – халықтың бірлігін сақтау еді. Мысалы, Төле бидің сөздері ынтымақ пен татулықтың негізін қалады.

6. Төле бидің асыл сөздері

Төле би «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген мағыналы сөз арқылы халыққа бірліктің артықшылығын түсіндірді. Ол дау-дамайды шешуде жұмсақ әрі дана сөздерді қолданды, әр сөзін ойлап сөйлеп, халықтың сеніміне ие болды. Төле бидің ұстанған ақыл-кеңестері бүгінде де қазақ рухын көтеріп, ұлтымыздың жүрегінде сақталып келеді.

7. Әйтеке бидің әділдігі

Әйтеке би халқымыздың әділ төресі болып, көпір мәселелерді шешуде ақылмен және әділдікпен танылды. Оның шешімдері әділетті әрі халық тағдыры үшін аса маңызды болды. Әйтеке бидің әйгілі »Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ« деген нақылы әділеттілік пен мейірімділікті қадірлеуді ұсынады. Бұл қағидалар оның сөзінде, ісінде бірдей көрініс тапты.

8. Қазыбек бидің тапқыр пайымы

Қазыбек би күрделі дауларды тапқырлықпен және батылдықпен шешіп, елдің сеніміне бөленді. Оның шешен сөзі халықты біріктіріп, сенімділік сезімін арттырды. Сонымен қатар, оның сөздері балаларға достық пен сыйластықтың мәнін түсіндіріп, өмірлік маңызды сабақ ретінде қызмет етті. Бұл оның сөзінің ұрпақтарға да елеулі болуын көрсетеді.

9. Билер төрелігі және шешендік сөздер

Билер төрелігі қазақ қоғамдық өмірінде шешендік сөздерді қолданудың маңызды дәуірі болды. Әр уақыт кезеңінде билер өздерінің ақылгөй сөзімен кикілжіңдерді шешіп, халық арасына татулық пен тыныштық орнатты. Бұл процесс ғасырлар бойы жалғасты, шешендік сөздер халықтың рухани өмірінің ажырамас бөлігіне айналды.

10. Шешендік сөздің түрлері

Шешендік сөздің бірнеше түрі бар. Олар әртүрлі мақсатта қолданылады. Біріншісі – шешендік арнау, мұнда жеке тұлғаға немесе топқа баталы тілек білдіріледі. Екіншісі – шешендік толғаулар, олар ойды терең ашып, мәселені жан-жақты талдауға арналған баяндама түрі. Үшіншісі – шешендік даулар, бұл күрделі мәселелерді шешуге арналған нақыл мен дәйекті сөздер болып табылады.

11. Мақал-мәтел – сөздің сәні

Қазақ мақал-мәтелі шешен сөздің сәнін, оның әсерлілігін арттырады. Мысалы, халық арасында кең тараған нақыл сөздер шешендік сөзге көркемдік береді, ойды нақты жеткізеді. Өмірлік тәлімді жеткізетін мақалдар мен мәтелдер тыңдаушыларды әрі ойландырады, әрі тәрбиелейді. Бұл сөздердің ұлттық әдебиетіміздегі орны ерекше.

12. Шешендік балаға не береді?

Шешендік қасиетін меңгерген бала сөз байлығын арттырып, өз ойын анық әрі сенімді жеткізе алады. Бұл оның мектепте және қоғамдық пікірталастарда белсенді болуына, біліктілігінің артуына септігін тигізеді. Сонымен бірге, шешендік баланың ашықтығы мен шынайылығын қалыптастырып, достарымен жақсы қарым-қатынас орнатуына ықпал етеді.

13. Шешен болуға қалай үйренеміз?
Өлең жаттау және мақал-мәтелдерді қайталау сөйлеу дағдыларын жетілдіреді, сөздік қорды кеңейтеді, есте сақтау қабілетін арттырады. 2. Еркін сөйлесу мен әңгімелесу тәжірибесі тіл байлығын дамытып, сөйлем құру қабілетін жақсартады.
Топтық ойындар мен міндеттер ойлау қабілетін дамытып, шешендік өнерге жол ашады. 2. Ана тілінде мәтіндерді талдау мен баяндау өз пікірін дәлелдеуге үйретіп, үнемі тәжірибе жасауды талап етеді.
14. Балаларға арналған ойындар

Балаларға арналған ойындар шешендік қабілеттерін дамытуда маңызды рөл атқарады. Мысалы, сөздік ойындар балалардың сөз қолдану шеберлігін арттырса, рөлдік ойындар өз ойын еркін әрі сенімді білдіруге көмектеседі. Сонымен қатар, топтық ойындар арқылы бірлесіп жұмыс істеу дағдылары қалыптасады, бұл коммуникацияны жақсартады.

15. Жақсы сөздің әсері

Жылы әрі мейірімді сөздер адам жүрегін жаулап, отбасыдағы қатынасты нығайтады. Жақсы сөздер жиі айтылған ортада өмір сүру жағымды әрі жайлы болады. Сонымен бірге, балаларға күнделікті жағымды сөз айту олардың өзін-өзі бағалауын арттырып, сенімділігін дамытуға ықпал етеді. Бұл олардың жан-жақты дамуы мен тұлға болып қалыптасуына әсер етеді.

16. Шешендік сөз кездесетін орындар

Шешендік өнер қазақ өмірінің әр қырында өзегіндей орналасқан. Мысалы, ауылдық жәрмеңкелер мен ауыл әкімдерінің жиналыстарында сөз шешендікпен өрілген, адамдар пікір алмасып, шешім қабылдағанда тіл ұшқырлығы аса қажет болған. Сонымен қатар, қонақжай дастархан басында әңгіме шертіп, терең ойлы сөздер айтылып, жастарға өнеге болған. Әсіресе, той-томалақтарда, яғни үлкен қуаныш пен мерекелік сәттерде аға буынның даналыққа толы сөздері жас ұрпақты тәрбиелеуге ерекше ықпал еткен.

17. Қазақ ертегілеріндегі шешендік

Қазақ ертегілері – бала психологиясының қалыптасуында таптырмас құрал. Біріншіден, мұнда кейіпкерлердің ақылдылығы мен тапқырлығы көрініс табады, бұл балаларға шешендіктің мәнін түсінуге көмектеседі. Екіншіден, ертегілерде хан мен билердің әділдігі мен даналығы айтылатын шешендік сөздер жиі кездеседі, олар әділдік пен парасаттылықтың үлгісін береді. Үшіншіден, батырлық ертегілер батылдық пен ақылдылыққа тәрбиелеумен қатар, шешендік сөздің қоғамды біріктірудегі маңызды ролін көрсетеді. Ақырында, ертегілер балалардың сөздік және ойлау мәдениетін дамытып, оларды шебер сөйлесуге ынталандырады, осылайша қазақ шешендігінің негізіне айналады.

18. Әр бала – болашақ шешен

Әр баланың сөйлеу өнерін дамыту маңызды міндеттердің бірі. Бірінші кезекте балаларға өз ойын ашық білдіруге мүмкіндік беру – олардың сенімділігі мен шығармашылығын арттырады. Ана тіліндегі бай сөздік қорды меңгеру – шешендікке алғашқы басты қадам, ол баланың тіл байлығы мен ойлау шекарасын кеңейтеді. Сонымен қатар, шешендік – үздіксіз өсу жолы екенін түсіндіру керек. Бұл мақсатта балаларға көп кітап оқу, көркем шығармаларды талдау ұсынылады. Топтық талқылаулар балалардың коммуникациялық дағдыларын жетілдіреді және оларға болашақта көшбасшы болуға мүмкіндік береді.

19. Шешен болу – табысты болашаққа жол

Шешендік қасиет бала үшін болашақта табысты өмірдің кепілі болып табылады. Мысалы, қыз бала немесе ұл бала өз ойын дұрыс жеткізе алса, ол әрдайым өзгелердің құрметіне бөленеді. Көптеген тарихи тұлғалар шешендік арқылы қиын сәттерден өтіп, халық алдында беделге ие болған. Олардың сөздері бүгінге дейін ұрпақтарға өнеге болып келеді. Сондай-ақ, шешен болу балаларға мектепте де, достар арасында да әрқашан алға шығуға көмектеседі. Бұл қасиет – өмірдің әр саласында табыс пен құрметтің негізі.

20. Қорытынды: Шешендік – әр баланың асыл қазынасы

Шешендік өнер – бұл қазақ халқының мәдени мұрасының ең әсем бөлшегі. Балалар бұл өнерді игерген сайын тілдері байи түседі, олардың әлеуметтік қарым-қатынасы жақсарып, оқу жетістіктері артатындығы байқалады. Осыған орай, шешендікті мектептен бастау керек, себебі сөйлеу мәдениеті мен сөз айта білу – өмірлік табыстың кепілі. Әрбір балаға шешен болуға мүмкіндік беріп, оларды тілдік құдірет пен ақыл-парасатқа үйрету – болашаққа сенімді қадам.

Дереккөздер

Адамбаев Т. Сөз өнері: тарихи және қазіргі кезең. Алматы – 2018.

Нұрмағанбетов А. Қазақ шешендігі: мәдени мұра. Нұр-Сұлтан – 2020.

Сүлейменов Б. Тарихи тұлғалар мен шешендік сөз. Шымкент – 2019.

Жұмабаев С. Қазақ мақал-мәтелдерінің мәні мен ерекшеліктері. Қызылорда – 2017.

Бекмұхамедов Д. Ұлттық шешендік және оның даму жолдары. Алматы – 2021.

Ибраев, А. "Қазақтың шешендік өнері". Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2010.

Сағындықова, К. "Ертегілердегі даналық пен шешендік сөздің тәрбиелік мәні". Шығыс Қазақстан, 2015.

Нұрпейісова, Г. "Баланың сөйлеу мәдениетін дамыту әдістері". Астана: Қазақстан педагогика институты, 2018.

Тұрлыбаев, С. "Қазақ шешендігі: тарих пен дәстүр". Қарағанды: Оқу баспасы, 2012.

Құрманбеков, Е. "Тіл және ой - баланың болашағы". Алматы: Орда баспасы, 2016.