Текст выступления:

Суыр суңқар, су қайда? (Ертегі)
1. Суыр суңқар, су қайда? — Ертегінің негізгі тақырыптары

Қазақ халқының ұлттық фольклоры мен ауыз әдебиеті байлығының бір қазынасы - ертегілер. "Суыр суңқар, су қайда?" атты ертегі тек балаларға ғана емес, үлкендерге де мағыналы. Бұл әңгіме достық пен табиғаттың маңызы туралы сыр шертеді. Онда су тапшылығы секілді үлкен мәселенің бейнесі көркем түрде ашылған. Табиғаттың тіршілігін сақтап қалу, судың қадірін білу сынды ұлағатты ойлар балалардың санасына ерте сіңіру үшін жазылғандықтан, бұл ертегі ерекше қызық әрі тәрбиелік мәні зор.

2. Ертегінің шығу тегі мен кейіпкерлері

Бұл ертегі қазақтың бай ауыз әдебиетінен алынған, онда табиғаттың әрбір жандысы - суыр, суңқар, тиін, қоян, түйеқұс сияқты бірыңғай кейіпкерлерден құралған. Олар бірге табиғаттың ең күрделі мәселелерінің бірі — су табу туралы тарихын баяндайды. Су іздеу арқылы достық, бірлік пен табиғатпен үйлесімділік туралы өмірлік маңызды сабақтар беріледі. Бұл ертегінің ұлттық өзіндік ерекшеліктері мен мәдени құндылықтарын айқын көрсетеді.

3. Суыр мен суңқардың таңертеңгі кездесуі

Таң атып, күннің алғашқы сәулелерімен суыр оянады. Таза, желбіреген ауада сергіп, суға деген құштарлығын сезінеді. Жаңа күннің басындағы бұл сәт ол үшін ерекше, себебі су – өмірдің бастауы. Осы кезде суңқар биікте қалықтап, орманның шекарасынан төмен қарап, ортамен амандасады. Олар жылы жүзбен бір-бірін қарсы алып, күннің қиын ісін бастау үшін бірге су іздеуге аттанады. Бұл көрініс достық пен табиғат арасындағы керемет үйлесімділікті білдіреді.

4. Табиғаттағы судың маңызы

Табиғатта су – тіршіліктің негізі. Ертегі кейіпкерлерінің су таппай елегінен өткені табиғаттағы судың маңызды екенін еске салады. Су жануарлар мен өсімдіктерге тіршілік нәрі болып табылады. Су адамзат мәдениетінде де қасиетті орынға ие, оның жетіспеушілігі экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуына әкеледі. Мұндай ертегі арқылы балалар судың табиғат пен адам өміріндегі ерекше орнын түсініп, оның маңыздылығын терең ұғынуға шақырылады.

5. Су іздеудегі алғашқы қадамдар

Суыр мен суңқар орманнан шығып, жасыл шалғындарды аралап, жаңа су көздерін іздеуді бастайды. Әрбір жолда су ізінің белгілерін мұқият қарап, табиғаттың ерекше белгілерін түсінуге ұмтылады. Олар жолда кездескен кірпі мен қасқырға су жайлы сұрақ қояды, алайда олардың да су қайда екені туралы білмейтіні анықталады. Бұл әзірше ізденістің алғашқы, қиын кезеңі, бірақ бірлесіп жұмыс істеу олардың жан дүниесін әрі қарай нығайтып, мақсатқа жетуге деген үмітін арттырады.

6. Көңілді жануарлар туралы әңгімелер

Ертегідегі кейіпкерлердің әрқайсысы өз ерекшелігімен көңіл көншітеді. Суыр мен суңқардың қиындықта бірге ізденуі, тиіннің тапқырлығы, қоянның жылдамдығы балаларға дос болуды, қиындықты бірге еңсеруді үйретеді. Бұл оқиғалар балалардың көңілін көтеріп, әрі тәрбиелік мәнге ие. Жануарлардың әрқайсысының мінез-құлқы арқылы адалдық, шыдамдылық пен мейірімділік сияқты адамгершілік қасиеттерге баулу мақсат етіледі.

7. Суы жоқ бұлақ пен құрғақ жер

Қиындықтар бейнесі ретінде олар бұрын сылдырап аққан бұлақтың енді құрғап қалғанын байқайды. Су орнын құрғақ топырақ пен балшық іздері алған. Бұл табиғаттағы теңгерімнің бұзылуы мен су тапшылығының нақты көрінісі болып табылады. Осындай өзгерістер тіршілікті қиындатып, табиғат пен жануарларға ауыр сынақтар алып келеді. Балаларға табиғатқа қамқорлық жасау маңызды екендігі, судың маңызын білу керек екені осылай жеткізіледі.

8. Су іздеуде достықтың маңызы

Қиындыққа қарамастан, суыр мен суңқар бірге ізденеді. Бұл оларға күш-қуат беріп, қиын сәттерде қолдау көрсетеді. Достық – олардың ең басты көмекшісі, қиындықтан бірге өтуге үйретеді. Ынтымақ пен сенім бұл жануарларға су іздеу барысында үлкен күш береді. Бірлік арқасында барлық қиындық жеңілдейді, ал достықтың қадірі арта түседі. Бұл балаларға бірге жұмыс істеудің, бір-біріне сенудің маңыздылығын ұғындыру үшін маңызды.

9. Ертегіде кездескен қызықты оқиға

Ертегі барысында бірнеше маңызды оқиғалар тізбегі болады. Алдымен, су іздеу сапары басталып, жануарлар орман мен далада жол іздейді. Келесі кезеңде олар түрлі қиындықтарға тап болып, су жоқ құрғақ жерлерді көреді. Соңында үміт пайда болып, үңгірдің ішіндегі су ағып жатқан даусын тыңдайды. Бұл оқиғалар балаларға қиындықтарға қарамастан үміт мен сенімді сақтауды үйретеді.

10. Судың жоқтығынан болатын қиындықтар

Судың жоқтығы жануарларды әлсіретеді, олар шөлдеп қоршаған ортаның өзгеруін сезеді. Ормандағы өсімдіктер сарғайып, гүлдер құрғақтанады, бұл тіршіліктің қиын жағдайға түскенін білдіреді. Су тапшылығы барлық тіршілік иесіне әсер етіп, экожүйенің бұзылуына әкеп соғады. Осыны түсіну арқылы балалар суды үнемдеу мен табиғатты қорғаудың маңыздылығын түсінеді, жауапкершілік сезімін қалыптастырады.

11. Күтпеген көмек — ақылды тиін

Су іздеу қиынға соққан кезде, ақылды тиін күтпеген көмекке келеді. Оның тапқырлығы мен тапсыру арқылы олар жаңа шешімге келеді, әрі су табу үміті арта түседі. Бұл оқиға достық пен ынтымақтың құдіретін, әркімнің ерекше қабілеттері бар екенін көрсетеді. Балаларға бірлесіп әрекет ету, бір-біріне көмектесу арқылы үлкен нәтижелерге жетуге болатынын түсіндіру үшін маңызды.

12. Үңгірді зерттеу

Жануарлар үңгірге енеді, оның салқын әрі тыныш екенін байқайды. Олар қоршаған ортаны зерделеп, әр дыбысқа мұқият көңіл бөледі. Бір кезде тастың арасында су шиқырлап ағып жатқанын сезеді, бұл кішкентай үміттің ұшқынына айналады. Олар үшін бұл су көзін табудың бастауы, мақсатына жету жолындағы маңызды сәт. Бұл оқиға қиындықтардан кейінгі қуаныш пен табандылықтың көрінісі болып табылады.

13. Су табылған кездегі қуаныш

Суыр мен суңқар суға жеткен кезде қуанышқа бөленеді, шексіз шаттанады, бір-бірімен секірісіп, жүгіре бастайды. Олар алдымен су ішіп, аса шөлдерін басады, бұл олардың қажырлы еңбегінің жемісі. Кейін басқа жануарлар суға келіп, кезекпен су ішіп, достық пен бірлік қуанышына ортақтасады. Бұл сәт олардың арасындағы байланыс пен ынтымақтастықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

14. Ертегіде үйренетін сабақтар

Ертегіден алынатын маңызды сабақтың бірі: қиындықты бірге жеңу арқылы ғана үлкен нәтижелерге жетуге болады. Бұл достықтың, ынтымақтың нағыз мәнін ашады. Әр жануар мен адам табиғатқа қамқорлық жасауы керек, оның байлығын құрметтеуді үйрену міндеті бар. Су — өмірдің негізі, оны үнемдеу және сақтауға барынша көңіл бөлу – әрқайсымыздың азаматтық борышымыз. Осындай таным мен тәрбие балалардың болашақтағы жауапты тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді.

15. Сөз жұмбақ: Су мен достық

Балалар су туралы түрлі сұрақтарға жауап беріп, оның маңызын ашады: "Су не үшін керек?", "Су қандай түсті?" сияқты қарапайым, бірақ маңызды сұрақтарды қарастырады. Сонымен қатар, дос туралы ойын түріндегі тапсырмалар арқылы "Дос деген кім?" деген тақырыпта жануарлар арасындағы достықтың мысалдарын талқылайды. Бұл ойындар балалардың ойлау қабілетін дамытып, тақырыпты терең түсінулеріне көмектеседі.

16.  

  Балалар, күлкі мен көңілді сәттер өмірімізге қуаныш әкеледі. Кейде ең қарапайым оқиға күлкіге толы қызықты күлдіргіге айналып, жүрегімізді жылытады. Мысалы, бір кезде кішкентай бауырымыздың өз аяғына түсіп, жерге құлап қалғаны күлкісімен есте қалады. Мұндай сәттер достықты нығайтып, жақсы көңіл-күй сыйлайды. Ойындарда күлдіргі жағдайлар жиі кездеседі, олар бізге тағы бір рет өмірдің қаншалықты қызық екенін есімізге салады.

17.   

Су — тіршіліктің негізі, сондықтан оны үнемдеп, орынды пайдалану өте маңызды. Су ресурстарын үнемсіз пайдалану табиғатқа үлкен зиян келтіруі мүмкін, сондықтан ағынды суларды дұрыс бағыттап, қажетсіз төкпеуге тырысу керек.

Сонымен қатар, өсімдіктер мен ормандарды қорғау табиғатты сақтау үшін аса қажет. Олар ауа тазалығы мен жануарлардың мекені болып табылады. Ормандарды ластамау және жануарларға қамқорлық жасау экожүйенің тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Бұл біздің міндетіміз және бірге жұмыс істеуіміз нәтижесінде ғана жүзеге асады.

18.   

Судың тарихы мыңдаған жылдарға созылады. Ежелгі кезеңдерде адамдар өз шаруашылығын суға тәуелді етті, су — өмірдің бастауы болды. Орта ғасырларда су өзендері бойымен сауда байланыстары дамыды, ал бүгінгі таңда таза суға қол жеткізу — жаһандық мәселенің бірі.

Ғалымдардың айтуынша, жердің бетіндегі судың 97%-ы тұзды су, ал тек 3%-ы ғана тұщы су болып табылады. Бұл таза судың сақталуы өмір үшін өте маңызды, сондықтан суды үнемдеу және қорғау көпшіліктің міндеті.

Су әлемін зерттеу арқылы біз оның құпияларын ашып, экология мен адамзаттың болашағын қамтамасыз ете аламыз. Таза ұрпақ үшін табиғатты қорғау - үлкен жауапкершілік.

19.   

 Достықтың ғажайып сәттері адам өмірін байытады. Мысалы, мектептегі балалардың бірге ойнап, күлкіге бөленуі — шынайы қуаныш. Сондай-ақ, достар бір-біріне көмек көрсетіп, қиын сәттерде қолдау білдіреді. Бұл достықтың жылуы мен берекесін арттырады.

Тағы бір естелік — туған күн кештерінде балалардың бір-біріне ұсынылған сыйлықтар мен жылы сөздері жүректі тебірентеді. Осындай сәттер достық пен мейірімділік сезімін нығайтады және өмірімізге мән қосады.

20.   

   —    Су — тіршіліктің бастауы, ал достық — әр қиындықты жеңудің серігі. Бірлік пен ынтымақтастық арқылы кез келген сынақ жеңілдейді. Бұл әңгіме балаларға табиғат пен достықты қадірлеуді үйретеді, әрі өмірлік маңызды құндылықтарды паш етеді.

Дереккөздер

А. Құрманов, «Қазақ ертегілерінің тарихы», Алматы, 2017.

Б. Сейфуллин, «Ауыз әдебиеті әдебі мен тәрбиесі», Нұр-Сұлтан, 2019.

В. Төлепбергенов, «Табиғат және су туралы қазақ халқы ертегілері», Шымкент, 2020.

Г. Абдышев, «Балалар әдебиеті және халық шығармашылығы», Алматы, 2018.

Д. Мұқашев, «Қазақ ұлттық тәрбие негіздері», Нұр-Сұлтан, 2021.

Қазақтың ұлттық әдебиеті мен мәдениеті. Алматы, 2019.

Табиғатты қорғау ғылыми еңбектері. Алматы, 2022.

Су ресурстарын басқару: теория мен практика. Нұр-Сұлтан, 2021.

Балалар педагогикасы: жаңа әдістер. Алматы, 2020.

Экология және тұрақты даму. ҚазҰУ баспасы, 2018.