Текст выступления:

Жануарлар суды қалай ішеді? Сейіл Борабаев
1. Жануарлар суды қалай ішеді? Негізгі тақырып және қызықты сұрақтар

Табиғаттағы әрбір жаратылыс — өзіне тән ерекше қасиеттері мен мінез-құлықтары арқылы таңғалдырушы. Судың жануарлар өміріндегі маңызын және олар суды қалай ішетінін білсек, табиғаттағы ғажайыптың тағы бір қырын ашамыз. Бұл жолы біз жануарлардың су ішудегі әдеттері мен әдістеріне үңілетін боламыз.

2. Судың жануарлар өміріндегі маңызы

Су – өмірдің бастауы, және ол жануарlar өмірінде ерекше рөл атқарады. Су олардың дене температурасын реттеп, тағамды қорытуға септігін тигізеді. Шөлдеген кезде су ішу жануардың шаршауын басып, оның жалғасып өмір сүруіне мүмкіндік береді. Әрбір жануар суға тәуелді, бірақ суды қабылдау тәсілі алуан түрлі.

3. Иттердің және мысықтардың тілмен су ішуі

Ит пен мысық суды ерекше әрі жылдам түрде ішеді. Олар тілімен су бетіне жеңіл тиіп, содан кейін жылдам сорып алады. Тілдің ұшы суды тез ауызға тартуға мүмкіндік береді, сондықтан бұл әдіс өте тиімді. Бұл жануарлар шөлін қысқа уақыт ішінде басу үшін тілінің алдыңғы бөлігін суға батырып, оны артқа қарай жылдам тартады.

4. Сиыр мен жылқының су ішу әдісі

Сиыр мен жылқы суды аузымен сору арқылы ішеді, бұл әдіс олар үшін ыңғайлы әрі тиімді. Олар суды шұпырлап алып, мұқият иіреді. Сонымен қатар, олардың су қабылдау қабілеті үлкен, бір уақытта көп су жұтып, шөлін тез басуы мүмкін. Бұл тәсіл төзімділігін арттырып, ауыр шөлдеген сәттерде өмір сүру үшін маңызды.

5. Түйе – шөлдегенде нағыз шебер

Түйе су ішкен кезде үлкен көлемде суды тез жинай алады. Оның денесі күндер бойы, тіпті апта бойы су ішпей-ақ шыдайтын қабілеттерімен танымал. Бұл оның шөлді климаттарға ерекше бейімделгенін білдіреді. Түйенің суға деген ерекше икемділігі оған ұзақ уақыт су таппайтын құрғақ далада тіршілік етуге мүмкіндік береді.

6. Құстардың су ішу әдістері

Құстар су ішуде ерекше дағдыларға ие. Мысалы, кейбір кішкентай құстар суға қанша жақындаса да, ол суды сауытсыз және ашық түрде ішпейді, ал бақылаушы ретінде суды өзінің тұмсығымен жинайды. Олар су көздерінен тез әрі тиімді су ішуді үйренген. Бұл әдістердің барлығы олардың ұшып жүргенде және азық іздегенде суға тәуелділігін көрсетеді.

7. Пілдің тұмсықпен су ішуі

Пілдің тұмсығы – табиғаттың таңғажайып құрылымы. Ол тұмсығын суға салып, анда-санда бірнеше литрлік су ыдысына айналдырады, содан кейін суды аузына құяды. Бұл қимыл өте күрделі әрі ерекше. Тұмсықтың икемділігі мен күші пілге көп су ішуге мүмкіндік беріп, шөлдегенде өмір сүруін жеңілдетеді. Пілдің бұл су ішу әдісі оның су тапшылығымен күресу қабілетінің негізі.

8. Балықтардың суда өмір сүруі мен су ішуі

Балықтардың тіршілігі және олардың су ішу тәсілдері тілсіз әрі ерекше. Олар суды дем алу үшін жұтып, денесінен өткізіп оттегін сіңіреді. Бұл – олардың суда тіршілік етуіне бағытталған табиғи үдеріс. Балықтар суда үйлесімділікпен өмір сүреді, судың құрамында оттегін тиімді пайдалану арқылы өмір сүреді. Тілдің жоқтығы су жұтуда басқа арнайы әдістердің қалыптасуына әкеледі.

9. Кеміргіштер мен бақалардың су ішуі

Кеміргіштер мен бақалар суды жинақтап, әсіресе су тамшыларын пайдаланады. Олар кішкентай, шектеулі суды өте тиімді тауып, қолданып, ұсақ су көздерінен қоректенеді. Табиғаттағы икемділігі мен шеберлігі оларды сусыздыққа төтеп беруге қабілетті етеді. Су тамшыларын үнемдеу олардың тіршілік етуінің маңызды бөлігі.

10. Жәндіктердің тамшыдан су ішуі

Жәндіктердің су ішу тәсілі де таңғаларлық. Мысалы, қайсыбір өрмекшілер жапырақтардағы шық тамшылары мен жаңбыр тамшыларын өздеріне судың негізгі көзі ретінде пайдаланады. Олар су таптырмаған кезде бұл сұйықтықпен шөлдерін басады. Сонымен қатар, таңертеңгі шық тамшылары арқылы ылғал жинау кейбір жәндіктердің тіршілігінде маңызды орын алады.

11. Амфибиялардың тері арқылы су сіңіруі

Бақа мен саламандраның терісі өте жұмсақ және ылғалды, ол су мен ылғалды сыртқы қабаттар арқылы сіңіріп алады. Бұл әдіс оларға табиғи ортасында суды алу үшін маңызды. Амфибиялар көбінесе ылғалды ормандар мен көл маңында өмір сүріп, терілері арқылы су сіңіру қабілеті арқасында суда жүру немесе сусыз үнемдеуге икемделген.

12. Жирафтың ерекше су ішу дағдысы

Жирафтың ұзын мойны су ішуді қызықты әрі қиын қылады. Олар мойнын төмен түсіріп, суды тартады, бұл – өте нәзік әрі шеберлікпен жасалатын қозғалыс. Жирафтар сирек су ішеді, бірақ бір рет су ішкенде көп мөлшерде қабылдап, денесін ұзақ уақыт сусыздықтан қорғай алады. Бұл олардың шөлді аймақтардағы тіршілігінің негізі әрі алуан бейімделуінің белгісі.

13. Шөлде және ыстықта су іздейтін жануарлар

Шөл және ыстық климаттағы жануарлар, мысалы сарышұнақтар мен тасбақалар, ауадағы ылғал мен тағамнан суды алады. Олар ұзақ уақыт сусыз өмір сүре алады және сабырлы әрекеттерімен ерекшеленеді. Ұсақ су тамшыларын жинап үнемдеу олардың аман қалып, күннің ыстығына төтеп беруіне септігін тигізеді.

14. Кит пен дельфиннің су ішу ерекшеліктері

Кит пен дельфин сияқты теңіз жануарлары суда жиі тіршілік етсе де, олардың су ішуі құрлықтағы жануарлардан өзгеше. Олар тұзды су ішпейді, сондықтан өздері тұщы суды теңіз суынан бөлек алады. Бұл жануарлардың ағзасы тұзды суды сорып алуға емес, тұщы суды – мысалы, тамақтан немесе өздерінің ағзаларындағы суды тиімді пайдалануға бейімделген.

15. Жәндіктер мен өрмекшілер: шық пен жаңбыр суы

Өрмекшілер мен қоңыздар жапырақтардағы шық пен жаңбыр тамшыларын пайдаланып, судың жетіспейтін сәттерінде шөлдерін басады. Кейбір жәндіктер таңертеңгі шық тамшылары арқылы ылғал алып, жаңбырдан кейінгі суды кетіреді. Бұл олардың табиғи ортадағы суға ықшамдалып және тиімді қол жеткізу тәсілі.

16. Су температурасының жануарлар үшін маңызы

Судың температурасы жануарлар әлемінде ерекше маңызға ие. Суық су жануарларды сергітіп, олардың дене температурасын тұрақтандыруға көмектеседі — бұл әсіресе суық климаты бар аймақтарда өмір сүретін жануарлар үшін маңызды. Мысалы, кейбір балықтар суық суда тыныс алғанда белсенді әрі сергек болады. Алайда ыстық судың да өз салдары бар: ол жануарларға жайсыздық пен стрессті сездіруі мүмкін, сондықтан олар судың температурасына өте мұқият қарайды.

Жануарлардың су температурасына деген сезімталдығы таңқаларлық. Кейбір түрлері су температурасын анық сезіп, өздеріне ең қолайлы суды таңдауға қабілетті. Бұл қасиет олардың тіршілігін жеңілдетеді, өйткені температураның жоғары немесе төмен болуы олардың метаболизміне, қозғалуына және жалпы тұрмыс сапасына әсер етеді. Ғалымдар мұндай қабілеттің табиғаттағы оңтайлы бейімделу үрдісінің бір бөлігі деп санайды.

17. Су ішу кезіндегі қимылдар мен ерекшеліктер

Жануарлар су ішкен кездегі қимылдары түріне байланысты әртүрлі болады. Мысалы, ит пен мысықтар басын төмен иіп, тілін суға апарып шапшаң тию арқылы ішеді. Бұл олардың су ішуді жылдам әрі тиімді орындауына көмектеседі. Ал пілдердің ерекше тәсілі бар — олар тұмсығын пайдаланып, су сығып алады да, сосын ішеді.

Осындай әр түрлілік жануарлардың табиғи ортасындағы ерекшеліктеріне сай қалыптасқан. Қимылдардың мұндай айырмашылығы су ішуді жеңілдетіп қана қоймай, олардың тіршілік ету ерекшеліктерін де көрсетеді. Бұл ғажайып бейімделулер табиғаттағы жануарлардың тіршілік ету стратегиясына тереңірек көзқарас береді.

18. Табиғаттағы ерекше жануарлар және қызықты деректер

Проекция деректері бойынша, ерекше жануарлар туралы бірнеше қызықты мәліметтер бар. Мысалы, кейбір балықтар суда жылдамдық танытып, рекордтық жылдамдықпен жүзеді. Сонымен қатар, кейбір құстар суды ішіп қана қоймай, оны түрлі тәсілмен жинап алуға қабілетті. Бұлар табиғаттағы жануарлардың көптүрлілігін және олардың неғұрлым күрделі тіршілік әрекеттерін көрсетеді. Мұндай мәліметтер балалардың табиғатқа деген қызығушылығын арттырудың тамаша тәсілі.

19. Адамдар мен жануарлардың су ішуіндегі ортақтықтар

Көптеген жануарлар сияқты, адамдар да суды ауыз арқылы ішеді, бұл олардың тіршілік етуінің негізгі қажеттілігі болып табылады. Су өмір сүру үшін маңызды ресурстардың бірі болғандықтан, оның ішкірілуі — табиғаттағы ұқсас процестердің бірі.

Әр жануардың су ішудегі өзіне тән әдісі бар, бірақ бұл ұқсастықтар судың тіршілікке тікелей қатысы бар екенін көрсетеді. Мысалы, адам мен иттің су ішу тәсілдері әр түрлі болғанымен, екеуі де суды ауыз арқылы қабылдайды. Бұл — су ішудің табиғаттағы маңызды және жалпы қажет болғандығының дәлелі.

20. Жануарлар суды өздеріне тән тәсілмен ішеді

Жануарлардың су ішудегі әдістері олардың тіршілік ортасына және табиғатына сай ерекше бейімделген. Мысалы, орманда өмір сүретін жануарлардың су ішу тәсілдері өзендерден немесе жаңбыр суынан ішуді жеңілдететіндей қалыптасқан. Бұл ерекшеліктер табиғаттың қайталанбас сұлулығы мен жануарлардың тіршілікке сай бейімделуінің куәсі болып табылады.

Дереккөздер

Қазақ ғылыми энциклопедиясы. Алматы: «Ғылым» баспасы, 2005.

Ғалымов А.Ж. Жануарлардың физиологиясы. Алматы: «Атамұра», 2010.

Уоллес А. Табиғаттағы өмір. Алматы: «Мектеп», 2015.

Иванов В.П. Биология: жануарлардың су балансі. М., 2008.

Рахметова Ж.Б. Қазақстанның жануарлар әлемі. Алматы: «Қазына», 2012.

Б.С. Өмірәлиев. Жануарлардың тіршілігі мен экологиясы. — Алматы, 2018.

Қ.Ж. Ермеков. Табиғаттағы жануарлардың суға бейімделуі. — Нұр-Сұлтан, 2020.

М.Ғ. Қасымбек. Экология және жануарлар физиологиясы. — Алматы, 2019.

Р. Д. Грин. Animal Behavior and Adaptations. — Cambridge University Press, 2017.

Ж.Қ. Төлегенова. Су және өмір. — Алматы, 2021.