Текст выступления:

Қазақ биі. Шара Жиенқұлова
1. Қазақ биі мен Шара Жиенқұлова: Негізгі тақырыптар

Қазақ биі біздің мәдениетіміздің ерекше бір сазы іспетті. Ол – ұлттың рухын, салт-дәстүрін, тарихын, сезімін бейнелейтін өнер. Қандай би болса да, оның түп төркіні – халқымыздың арман-мұраты, күнделікті тұрмысы мен табиғатқа деген махаббаты мен терең мәні. Шара Жиенқұлова осы өнер әлемінде ерекше жарқыраған жарық жұлдыз. Оның еңбегі қазақ биін сақтап, дамытуда үлкен әсер етті. Осы күнгі сөзіміз осы ерекше тақырыптарға арналмақ.

2. Қазақ биі: өткеннен бүгінге

Қазақ биі — бұл ұлы даладағы жүрістің, тіршіліктің тілсіз құпиясын ашады. Ол ежелгі заманнан бері біздің ата-бабамыздың әдет-ғұрыптарын, ойларын, көкірегімен туған арманын би арқылы жеткізіп, туысқандық пен татулықты күшейтіп келеді. Өнердің бұл түрі ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, рухани байлығымызды ұрпақтарға жеткізуші алтын көпір іспетті. Жаңа заманға қадам басқан қазіргі қазақ биі сол ұлттың қаны мен жанының айғағы болып тұр.

3. Қазақ биінің түрлі ерекше түрлері

Қазақ биінің әр түрі – өзінің ерекше әсемдігі мен мағынасы бар. Мысалы, «Қосбасар» биі – еркін, сергек қимылдарымен ерекшеленіп, қыздың нәзік әрі күшті тұлғасын көрсетеді. "Тоқылдақ" биі – жеңіл әрі ырғақты, домбыраның үніне сай келетін қимылдардан тұрады. Сонымен бірге, «Көкейкесті» биі – еліміздің әр өңірінде салт-дәстүр мен тұрмыстың ерекшелігін білдіріп, табиғатпен үндеседі.

Бұл би түрлерінің әрқайсысы халық өмірінің түрлі қырларын, көңіл күйін, рухани байлығын жеткізеді.

4. Би қимылдарының маңызы

Қазақ биіндегі қол мен алақанның ұсақ, нәзік қозғалыстары киіз үйдің дәстүрлі құрылысын, тұрмыстың көрінісін көз алдымызға әкеледі. Бұл қимылдар арқылы әр оқиға шынайы сипатталып, суреттеледі. Сонымен қатар, иық пен аяқтың қозғалысы табиғаттың тыныс-тіршілігінде болып жатқан өзгерістерді бейнелейді. Би тілінде қимылдар — бұл тек әсемдік емес, сондай-ақ терең мағынасы бар сөзсіз тіл.

5. Ұлттық киім мен би үйлесімі

Би киімдерінің мәні Қазақтың дәстүрлі киімдері, әсіресе шапан мен сәукеле, би сахнасында қолданылып, әр қозғалыстың мағынасын ашады. Киім таңдау кезінде оның би қимылдарына әсері ескеріліп, ұлттық өнердің шынайы көрінісі сақталады.

Әсемдік пен салттық ерекшеліктер Киімнің ою-өрнектері, түс үйлесімі бидің көркемдігін ерекше арттырады. Бұл ұлттық рух пен мәдениетіміздің байлығын көрсетіп, бидің эстетикалық тартымдылығын ерекше күшейтеді.

6. Би музыкасы мен аспаптар

Домбыра мен қобыз – қазақ биі үшін маңызды аспаптар. Олардың терең әуендері мен ырғақтары би өнерінің мәнін толық ашады, халықтың үнін жеткізеді.

Дабыл мен сырнай бидің ырғақты құрылымын нығайтады, оның серпінін күшейтеді. Әр аспаптың өз орны бар, би мазмұнын бейнелейді.

7. Шара Жиенқұлова — қазақ биінің жарық жұлдызы

Шара Жиенқұлова қазақ биінің дамуына ерекше үлес қосқан тұлға. Ол өнер сахнасында ерекше даралықпен жарқырап, ұлттық билерді жаңа деңгейге жеткізді. Оның шығармашылығында дәстүр мен жаңалық үйлесіп, көрермендердің жүрегін баурады.

Оның тұлғасы мен еңбегі қазақ биінің тарихында мәңгі есте қалады, әр ұрпаққа рух беретін мәнге ие.

8. Шара Жиенқұлованың балалық шағы

Шара 1912 жылы Алматы қаласында дүниеге келді. Балалық жасынан-ақ би өнеріне ерекше қызығушылық танытып, өзгелердің қимыл-қозғалыстарын назаркестікпен бақылады. Мектепте оқып жүріп-ақ оның таланты байқалды.

Оқуын аяқтап, арнайы би мектебіне түскен Шара, көп еңбектеніп, кәсіби биші ретінде қалыптасты. Бұл оның өміріндегі маңызды кезең болды.

9. Шараның алғашқы жетістіктері

Мектеп сахнасындағы жарқын өнер Шараның би өнеріндегі таланты мектеп сахнасында бірден көрініп, ерекшеленді. Оның биі көрермендерді тәнті ететін ерекше әсерлі болды.

Мәскеудегі халықаралық танысу 1936 жылы Мәскеуде өткен концертте Шара Қазақстаннен шыққан алғашқы белгілі биші ретінде зор табысқа жетті. Бұл оның халықаралық аренада танылуына алып келді.

10. Шара орындаған атақты билер

Шара Жиенқұлова қазақ биінің классикасына айналған бірнеше атақты биді орындады. Мысалы, «Қара жорға» мен «Қазақ қыздары» биі оның орындауында жаңа мән мен өмірге ие болды. Әр билеуде ол ұлттық рухты терең жеткізіп, көрермен жүрегін толқыта білді.

Оның биіндегі нәзік сезім мен тың қимылдар қазақ өнерінің тамаша үлгісін көрсетті.

11. Шараның ұстаздық қызметі

Шара Жиенқұлова көп жылдар бойы би мектебінде шәкірттерін тәрбиелеп, қазақ биінің қыр-сырын үйретті. Оның педагогикалық жұмысы ұлттың рухани қазынасын сақтап, дамуына зор үлес қосты.

Оның тәрбиеленушілері қазіргі таңда Қазақстанда және халықаралық сахналарда қазақ биінің мұрасын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келеді. Ұстаз ретінде ол би өнерінде жоғары беделге ие.

12. Шара — халықаралық сахнада

Қалааралық гастрольдері Шара Жиенқұлова Париж, Мәскеу, Ташкент сияқты мәдени орталықтарда қазақ биін сәтті көрсеткен. Оның өнері әр елдің көрермендерін баурап, ұлттық биімізге үлкен қызығушылық оятты.

Әлемдік өнер аренасы Халықаралық фестивальдерге қатысып, Шара қазақ биінің танылуына зор үлес қосты. Бұл оның қазақ өнерін әлемдік деңгейде насихаттауға қосқан айрықша еңбегі болды.

13. Шараның жаңа стиль енгізуі

Шара би өнеріне ерекше қимылдар мен ойын енгізіп, бидің көркемділігін арттырды. Оның көңілді әрі әдемі мимикасы жастардың шабытын оятты және жаңа стильге жол ашты.

Ол «Би — сөзсіз өнер» деген қағиданы ұстана отырып, қазақ биінің рухын сақтап, оны заманауи көріністермен толтырды. Бұл жаңалық қазақ биін одан әрі дамытудың негізі болды.

14. Қазақ биі — балалардың сүйікті өнері

Балалар арасында қазақ биі әсіресе танымал. Олар билегенде ұлттық дәстүрлерді түсініп, рухани дүниелеріне байлайды. Қазақтың әртүрлі өңірлерінен келген балалар би арқылы бір-бірімен тілдесіп, достық құрған.

Би балаларға өз-өзіне сенімділік береді, дене қимылдарын дамытып, шығармашылық қабілетін жетілдіреді. Сондықтан қазақ биі жас буын үшін маңызды мәдени құндылық.

15. Шара атындағы байқаулар

Қазақстанның әр аймағында Шара Жиенқұлова атындағы би сайыстары өткізіліп келеді. Бұл жарыстар жас бишілердің шеберлігін шыңдап, шығармашылығын дамытуға септігін тигізеді.

Байқаулар Шараның шығармашылығын дәріптеп, жаңа таланттарды ашуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жасөспірімдердің ұлттық би өнеріне деген қызығушылығы артып, ұлттық рух күшейеді.

16. Шара туралы фильмдер мен кітаптар

Ұлы биші Шара Жиенқұлова туралы көптеген деректі фильмдер дүниеге келді. Бұл кинематографиялық туындылар оның өмір жолы мен өнерінің терең мағынасын балалар мен үлкендерге түсінікті тілмен жеткізеді. Мысалы, оның сахнадағы нәзік пен күшті үйлестіруі, ұлттық би элементтерін жаңаша интерпретациялауы көрермендерге жаңа көкжиектер ашады.

Сонымен қатар, Шара туралы жазылған өмірбаяндық кітаптар мен оқу құралдары оның шығармашылығының жоғары деңгейін көрсетеді. Бұл әдебиеттер қазақ биін зерттеушілер мен оқушылар үшін маңызды дерек көзі болып табылады. Осы арқылы Шараның есімі қазақ мәдениетінің алтын қорына енді, және оның мұрасы жас ұрпаққа маңызды сабақ ретінде беріледі.

17. Қазақ биін қорғау және сақтау шаралары

Қазақ биінің дәстүрлі рухын сақтау үшін ұлттық ансамбльдер мен би үйірмелері үлкен еңбек сіңіруде. Олар бидің ежелгі қимылдары мен әуендерін зерттеп, оны жаңа буынға үйретуге тырысады. Осылайша, халықтық өнердің тамыры тереңде сақталып, жойылып кету қаупінен алынады.

Қалалар мен ауылдардағы мәдениет үйлерінде жиі ұйымдастырылатын би кештері мен фестивальдар халықты біріктіруде ерекше рөл атқарады. Бұл шаралар ұлттық мұраны қорғап қана қоймай, адамдардың бір-бірімен достық қарым-қатынасын нығайтады. Ұлттық өзіндік сананы тәрбиелеп, жастарды патриоттық рухта тәрбиелеудің әсерлі тәсілі болып табылады.

18. Қазақ биі — достық пен бірлік белгісі

Қазақ биі халқымыздың достығы мен бірлігінің символы ретінде танылған. Бұл би әр түрлі аймақтар мен ұрпақтар арасындағы байланыс пен сыйластықты нығайтады.

Атақты бишілердің шығармашылығындағы ерекше сәттер, жиналыстардағы ортақ қозғалыстар ел адамдарының ортақ мүддесін, рухани келісімін бейнелейді. Би арқылы адамдар бір-біріне жақынданып, жүрекпен сөйлеседі, бұл ұлттық бірлікті арттырады.

19. Қазақ биі — ұрпаққа аманат

Қазақ биі – ұлттың рухани қазынасы, ата-бабалардан қалған қастерлі мұра. Бұл өнерді жастарға жеткізу маңызды міндет. Біраз қимылдар мен әуендер әдемі болмаса да, олар қазақ халқының тарихы мен мәдениетін сезінуге көмектеседі.

Би өнері арқылы туған жерге деген сүйіспеншілік пен елге адалдық қоғамда ұлтжандылықты оятады. Сонымен қатар, бұл мәдени мұра ұрпақтан ұрпаққа беріліп, еліміздің болашағына зор үлес қосады.

20. Қазақ биі мен Шара Жиенқұлова — ұлттық мақтанышымыз

Шара Жиенқұлованың еңбектері қазақ биінің әлемдік сахнада танылуына үлкен үлес қосты. Оның шығармашылығы балалар мен жастарға бірлік пен достықтың маңызын түсіндіреді. Қазақ биі – рухани мұра, бұл өнердің сәулесі алдағы ұрпаққа да жарық жол болып табылады.

Дереккөздер

Әбілқасымова Д.Қ. Қазақтың ұлттық би өнері: тарихы мен мәні. Алматы, 2018.

Жұмабаев Б.Ғ. Қазақтың көркем биінің дамуы. Астана, 2020.

Қуанышев А.Ш. Шара Жиенқұлова өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Өнер, 2015.

Мұқашев Т.С. Қазақ мәдениетінің өзекті мәселелері. Нұр-Сұлтан, 2019.

Сәрсебаев Ж.М. Қазақтың халық биі мен музыкасы. Қарағанды, 2017.

Аубакирова М.Т. «Өнер және мәдениет тарихы» — Алматы, 2019.

Жолдасбеков Т.А. «Қазақ биінің дәстүрлері» — Нұр-Сұлтан, 2021.

Кұдайбергенова Л.С. «Шара Жиенқұлованың өмірі мен шығармашылығы» — Алматы, 2020.

Рахметова Г.Ж. «Ұлттық би және оның заманауи даму тенденциялары» — ҚазҰУ баспасы, 2022.