Текст выступления:

Өнегелі өмір. Балтабай Адамбаев
1. Өнегелі өмір: Балтабай Адамбаев туралы тағылымды сабақ

Балтабай Адамбаевтың ғажайып өмірі мен еңбектері сіздерді күтеді.

Бүгінгі әңгімеміз Балтабай Адамбаев атты ұлы тұлғаға арналған. Оның өмірі мен қызметі қазақ халқы үшін ерекше құнды, себебі ол балаларға арналған әдебиет пен халық фольклорын сақтау мен зерттеуде маңызды үлес қосқан көрнекті ғалым болды. Осы сөздер арқылы оның тағылымды жолына қадам басамыз.

2. Балтабай Адамбаев — балаларға таныс ғалым

1929 жылы дүниеге келген Балтабай Адамбаев қазақтың бай мақал-мәтелдері мен ертегілерін жинап, қазақ балалар әдебиетінің дамуына зор үлес қосты. Ол өз еңбектерінде халық шығармашылығын сақтап, оны ұрпаққа аман жеткізуді басты мақсат еткен. Өз заманында ол қазақ фольклорын зерттеуде жаңа кезең бастаған, деректерінің дәлдігі мен маңыздылығына аса мән берген ғалым ретінде танылды.

3. Балтабайдың балалық кезеңі туралы естеліктер

Өмір жолының басында, Балтабай ауылда өскен бала. Оның балалық жылдары туған елінің мәдениеті мен әдебиетін терең сезіндіретін оқиғаларға толы болды. Мектептегі оқу сапасы ғана емес, айналасындағы адамдармен байланыстары да оның болашақ ғалым ретінде қалыптасуына ерекше әсер етті. Осындай алғашқы жылдар оның жүрегінде елінің рухани қазынасына деген сүйіспеншіліктің бастауы болды.

4. 1-сыныпта—жақсы оқушы

Балтабайның алғашқы мектеп жылдары өнегелі оқушылықпен ерекшеленді. Ол дәптерлерін әрдайым таза ұстап, сабаққа барынша дайындалатын. Мұғалімдері оның ақылды әрі тәртіпті оқушы екенін жоғары бағалап, әрдайым мақтап отыратын. Мұндай мінез-құлық оның өмірлік ұстанымдарының түп негізін құрап, кейінгі еңбек жолында да айқын көрініс тапты.

Оның ұстаздары балаға жеке ерекше көңіл бөлді, себебі ол тек жақсы білім алумен шектелмей, мектептегі тәрбиеге де ерекше мән берді. Бұл кезең оның әрі қарайғы ғылыми қалыптасуына үлкен серпін берді.

5. Әдебиетке деген алғашқы қызығушылық

Балтабай әдебиетке алғаш рет ертегілер арқылы қызығушылық танытты. Оның ауылдағы кітапханаға барған сәттері ерекше есте қалды. Бұл жерде ол қазақ халық әңгімелері мен мақал-мәтелдері жинағын оқып, сол арқылы ұлы дәстүрге етене жақындады.

Баланың шығармашылық қабілеті мен білімге құштарлығы осындай ертегі оқумен қалыптаса бастады. Әдебиетке деген алғашқы махаббаты оны кейінгі ғалымдық карьерасына жетеледі, себебі ол халықтың ақыл-ойы мен мәдениетін жақсы тануға ұмтылды.

6. Ауыл кітапханасы – білім бастауы

Ауылдағы кітапхана Балтабай үшін шексіз мүмкіндіктерге есік ашты. Ол қазақ халқының ертегілері мен әңгімелерін көп оқып, сондағы даналыққа етене жақындады.

Кітаптар оның білімге деген құштарлығын арттырып, жаңа дүниелерді үйренуге ынтасын оятты.

Әр кітаптан алғанын достарымен бөлісіп, пікір алмасқан кездері оның ой-өрісін кеңейтті.

Бұл әуестік оның болашақ ғылым жолындағы іргетасын қалауда маңызды рөл атқарды.

7. Жоғарғы білімге жол ашылған кез

Өмірінің келесі кезеңінде Балтабай жоғары білім алу үшін үлкен қалаларға аттанды. Ол қазақ фольклоры мен әдебиетін терең зерттеу бағытында білімін жетілдіріп, өз тағылымына жаңа бетбұрыс жасады. Бұл кез оның ғылыми ізденістеріне, мақалалар мен кітаптар жазуына негіз болды.

Жоғарғы оқу орнында ол көптеген беделді ғылымгерлермен танысып, заманауи әдістемелерді меңгерді. Осылайша, балалық арманы мен ауыл кітапханасынан басталған сапары кәсіби жетістіктерге ұласты.

8. Ең алғашқы фольклорлық сапарлар

Жас ғалым ауыл-аймақтарды аралап, халықтың аңыздары мен ертегілерін жинауға шықты. Оның дәптерлері әр түрлі қызықты әңгімелермен толы болды, бұл оның ғылым жолындағы алғашқы және ең маңызды қадамдары еді.

Ардагер қариялардан тыңдаған әр оқиғаны мұқият жазып, оларды зерттеу арқылы қазақтың бай халық шығармашылығының құпиялары ашыла бастады. Осы сапарлар оның ғылыми ізденістерінің негізін құрады.

9. Балаларға арнап жазылған шығармалар

Балтабай балаларға арналған көптеген шығармалар жазды. Оның жұмыстары халық ертегілері мен мақал-мәтелдерді түсінікті және қызықты тілде ұсынатын.

Бұл шығарма арқылы балалар дәстүрлі мәдени мерейін сақтап, өз тілін жетілдіруге мүмкіндік алды. Оның кітаптары балалар әдебиетін дамытуда үлкен үлес қосып, оқушылар арасында кеңінен танымал болды.

10. Мақал-мәтел және даналық сөздер жинағы
Балтабай әр мақалдың мәнін терең ашып, балаларға жеңіл әрі түсінікті тілмен жеткізді. Оның әдісі оқушыларға өмірлік сабақ алуға көмектесті.
Ғалымның зерттеулері мақал-мәтелдің тарихи тамырын көрсетіп, олардың тәрбиелік маңызын арттырды. Бұл кітаптар қазақ тілінің байлығын тануға шабыт берді.
11. Батырлар ертегілері: кемел кейіпкерлер әлемі

Балтабай батырлар туралы ертегілер жинағын құрастырды. Бұл шығармалар ерлік пен намыс, әділдік пен даналық қағидаларын балаларға жеткізді.

Оның ертегілері балаларда батылдық пен патриотизм сезімін оятты. Осыған орай, ол ұлттық рухани мұраның келешектегі ұрпаққа әсер етуін қамтамасыз етті.

12. Шәкірттері мен жасөспірімдерге әсері

Балтабай Адамбаевтың сабақтары көптеген жас ғалымдар мен мұғалімдердің өмір жолын бастауға себеп болды. Ол шәкірттеріне рухани байлық пен білімнің маңыздылығын терең ұғындырды.

Оның тәрбиесімен өскен балалар фольклорды зерттеуге қызығып, ұлттық дәстүрлер мен тіл байлығын құрметтеуді ерекше ұстанды. Балтабай көпшілік үшін құрметті ұстаз болып қалды.

13. Ұлттық дәстүр мен халық қазынасына құрмет

Балтабай ұлттық дәстүрлерді құрметтеуге ерекше көңіл бөлді. Ол халықтың бағалы мәдени мұраларын сақтап, жаңаша зерттеп, ұрпаққа жеткізудің маңызды екенін жиі айтатын.

Оның еңбектері ұлттық мәдениеттің тірегі ретінде саналып, елдің рухани байлығын арттыра түсті. Бұл бағыттағы қызметі оның елімізде үлкен құрметке ие болуына себеп болды.

14. Өмірлік құндылықтары: адалдық пен еңбекқорлық
Балтабай адалдықты өмірлік басты талап санады. Ол балаларға әрдайым шыншыл болып, кез келген істі әділ орындау керек екенін үйретті.
Еңбекқорлық оның тәрбиесінің негізі болды. Адамбаев жастарға мақсатына жету үшін қажырлы еңбек қажет екенін, қиындықтарды жеңе білуді насихаттады.
15. Қоғамдық іс-шаралар мен халық арасындағы құрмет

Балтабай Адамбаев қоғамдық өмірде белсенді болды. Ол түрлі мәдени шараларды ұйымдастырып, халықпен тығыз байланыс орнатты.

Әсіресе жастарға арналған іс-шараларда оның атқарған жұмысы ерекше таныла бастады. Қоғамда оның еңбегі мен тұлғалық қасиеттері кеңінен танылып, құрметпен есте қалды.

16. Балтабайдың марапаттары мен алғыстары

Балтабай Адамбаев салған ғылым жолы мен арттырған еңбектері өзінің елге қызмет етуіндегі адалдық пен ұқыптылығының белгісі болды. Оның талмай еңбектеуі көптеген мемлекеттік мадақтамалар мен алғыс хаттарға ие болуына негіз болды. Бұл марапаттар – оның өлшеулі, жүйелі жұмыс жасауына берген халық пен мемлекет тарапынан үлкен құрметтің көрінісі.

Балтабайдың шығармашылық пен мәдениетке қосқан үлесі мектеп оқушылары мен қонақтар арасында жылы қабылданды. Кездесулерінде айтылған жылы сөздер мен алғыстар оның тұлғалық беделінің артқанын және оның өнері мен ғылымының қаншалықты қастерленетінін жақсы көрсетеді. Бұл құрметтің арқасында оның есімі ұрпақтан ұрпаққа жалғасуда.

17. Жұмбақтар мен шешен сөздердің жандандыруы

Балтабайдың зерттеулерінде жұмбақтар мен шешен сөздердің маңызы ерекше орын алды. Мысалы, бір мақаласында ол қазақтың ауыз әдебиетіндегі жұмбақтардың жастардың ойлау қабілетін дамытып, шешендік өнердің негізін қалайтындығын дәлелдеді. Сонымен қатар, оның еңбектері халықтың өз тарихы мен мәдениетін тереңірек ұғынуына көмектесті.

Тағы бір естен кетпес оқиға – Балтабайдың ауыл жиналысында шешендік сөздерді қолдануы. Оның шеберлікпен айтқан нақылдары мен тәмсілдері адамдардың жүрегіне жетіп, ынтымақ пен бірлікке шақырды. Әсіресе жастар оның сөздерінен рухани тәрбие алды.

18. Қызықты оқиғалар мен әсерлі естеліктер

Адамбаевтың ауылдар аралап, халықтың ерекше әңгімелері мен тарихи мәліметтерін жинауы оның ғылыми ізденістерінің басты бағыты болды. Әр сапар сайын ол жаңа деректерді тауып, халықтың рухани қазынасына қосымша жіберді.

Қариялардың әңгімелерінен алған ерекше мағлұматтары мен олардың куә болған оқиғалары Балтабайға рухани байлық сыйлады. Бұл естеліктер оның ғылыми зерттеулерінің әрі тұлғалық дамуының негізін құрады, ұлттық тарих пен мәдениетті қорғау жолындағы маңызды сәттер болды.

19. Балтабайдың өнегелі мұрасы – болашаққа жол

Балтабай Адамбаевтың өнері мен ғылымындағы үлесі бүгінгі ұрпақ үшін үлкен мұра болып саналады. Олардың ішінен бір әңгіме, өмірлік тәжірибеге толы тәжірибе жастарға бағыт беріп келеді. Сонымен қатар, оның еңбек жолы білім мен адалдықтың құндылығын дәріптейді.

Тағы бірнеше очерктер оның ізденістерін айқындап, оның мәдени және рухани дәстүрлерді сақтаудағы рөлін растайды. Бұл мұра – ұлттық тарихымыздың дара үлгісі және болашақ ұрпаққа бағыт-бағдар беретініне ешқандай күмән жоқ.

20. Балтабай Адамбаевтың үлгісі – ұрпаққа мәңгілік аманат

Балтабай Адамбаевтың өмір жолы мен шығармашылығы әр балаға білімге, жақсылыққа жетелейді. Оның үлгісі ұлттық рухымызды, адалдық пен парасаттылықты сақтаудың, дамытудың жарқын жолы болып табылады. Бұл ұлағатты мұра бізге келешекте адамгершілік пен ғылымға өз үлесімізді қосуға үлкен сенім береді.

Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы, Алматы, 2004.

Абдразаков Т. Жас ғалымдардың өмірі және еңбектері, Астана, 2012.

Қазақтың халық әдебиеті: тарихы мен зерттеулері, Алматы, 2015.

Аманжолов М. Балтабай Адамбаев туралы естеліктер, Қызылорда, 2018.

Қазына тілі: мақал-мәтелдер мен ертегілер жинағы, Нұр-Сұлтан, 2020.

Қарабаев Б.Ұ. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы, 2015.

Әбдірахманов С.Ж. Шешендік өнер және халық мұрасы. – Астана, 2018.

Дүйсенбекова Г.Т. Мәдени мұра және ұлттық сана. – Шымкент, 2020.

Нұрсұлтан Ұ. Қазақ тарихындағы тұлғалар. – Алматы, 2019.