Текст выступления:

Құрманғазы. Ахмет Жұбанов
1. Құрманғазы мен Ахмет Жұбанов: Ұлы күйшілер мен композиторлар

Қазақ музыкасының екі алып тұлғасы – Құрманғазы Сағырбайұлы мен Ахмет Жұбанов – ғасырлар бойы халықтың рухын көтеріп, ұлттық өнерді биік белестерге жеткізген ұлы өнер иелері. Олардың өмірбаяны мен шығармашылығы қазақ мәдениетінің алтын қорына айналып, осы күнге дейін ұрпақтан ұрпаққа мұра болып өтуде. Бұл баяндамада олардың музыкалық жолы мен шығармаларына терең саяхат жасаймыз.

2. Қазақ музыкасының тамырын тану

Домбыра — қазақ халқының мәдени мұрасының негізі. Бұл аспаптың үні мен күйлері ғасырлар бойы қалыптасып, қазақтың руханиятын танытты. Құрманғазы мен Ахмет Жұбанов ұлттық музыканың өркендеуіне бағыт салып, оны әлемге танытқан нағыз алып тұлғалар ретінде тарихта қалды. Олар домбыра арқылы халықтың сезімін, аңсарын және өмір сүрген дәуірдің көрінісін жеткізді.

3. Құрманғазы Сағырбайұлы – күй өнерінің мақтанышы

1823 жылы дүниеге келген Құрманғазы өз дәуірінің ұлы күйші әрі композиторы болды. Домбырамен шебер ойнау арқылы ол халықтың ішкі жан дүниесін, қуанышы мен қайғысын терең жеткізді. Оның барлық күйлері қазақ тарихындағы маңызды оқиғаларды бейнелейді. Құрманғазы жүзден астам күй шығарды, олардың әрбірі елдің салтанаты мен тағдырын паш етеді. Бұл шығармалар көптеген кейінгі күйшілерге үлгі болды және қазақ күй өнерінің дамуына жол көрсеткен.

4. Құрманғазының балалық шағы және алғашқы қадамдары

Жастайынан домбыра үйренген Құрманғазы өз әкесінен осы аспаптың терең сырына бойлады. Ауылдың тыныш табиғаты мен адамдар арасындағы өмірлік оқиғалар оған ерекше шабыт берді. Бұл кезең оның шығармашылығында ұлттық нақыш пен шынайылықтың тамырына айналды. Елдің ауыр соғыстар мен қуанышты күндерін көре отырып, Құрманғазы бұл сезімдерді күй өнеріне қалай айналдыруды үйренді, сол арқылы музыканың дәлдігі мен тереңдігін бойына сіңірді.

5. Құрманғазының әйгілі күйлері

Құрманғазының күйлері — ұлттық мәдениеттің асыл қазынасы. "Сарыарқа" күйі арқылы ол кең-байтақ даланың сұлулығын паш етсе, "Балбырақ" күйінде халықтың аңсаған арманы мен махаббатын жеткізді. "Қосбасар" күйі күрделі сезімдерді, күрес пен тағдырлы ғашықтықты сипаттайды. Бұл күйлердің әрқайсысында дарындылықтың, шер мен шаттықтың үйлесімі ерекше.

6. Құрманғазының шәкірттері және күй мектебі

Құрманғазының өнер мектебі – күй өнерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізген алтын көпір. Оның шәкірттері, мысалы, Дина Нәжімеденова мен Тәттімбет Қазанғапұлы, ұлы ұстаздың дәстүрін жалғастырып, қазақ күйлерінің байлығын арттырды. Бұл мектеп тек аспап өнерін үйретіп қана қоймай, халықтың тарихы мен сезімін тереңірек түсіндіру жолында қызмет етті.

7. Құрманғазы есімімен аталған орындар

Құрманғазының есімі Алматы мен Атырау қалаларында ескерткіштер мен көше аттарында мәңгілікке қалды. Бұл балалар мен жас ұрпаққа ұлы күйшінің құрметіне деген терең сезімді көрсетеді. Сонымен қатар, Құрманғазы атындағы консерватория – қазақ ұлттық музыкалық мәдениетін дамытуға арналған маңызды оқу орны, жастарға ұлттық музыка өнерін меңгеру мүмкіндігін береді.

8. Ахмет Жұбанов – қазақ музыкасының зерттеушісі

1906 жылы Ақтөбе облысында дүниеге келген Ахмет Жұбанов қазақ музыкасының ғылым мен өнердегі дамуына айрықша үлес қосқан тұлға. Ол – композитор, дирижер ғана емес, сонымен бірге этнограф және музыка зерттеу саласының негізін салушылардың бірі. Жұбанов қазақ ұлттық аспаптары мен музыкасын ғылыми зерттеп, оны жүйелеп, келешек ұрпаққа түсінікті етіп жеткізді.

9. Ахмет Жұбановтың балалық шағы және оқу жолы

Ауылдың қарашаңырағында туған Ахмет балалық шағынан музыкаға жақын болды. Мәскеуде білім алып, музыка теориясы мен дирижерлік шеберлікті жетілдірді. Отбасындағы музыканттар оның алғашқы ұстаздары болды, олар ұлттық музыканың негізін сол жерде қалады. Ахметтің жоғары білімі және тәжірибесі оны басқа шәкірттер үшін үлгі етіп, қазақ музыкасының жаңғыру кезеңінде ерекше тұлғаға айналдырды.

10. Ахмет Жұбановтың танымал туындылары

Ахмет Жұбановтың шығармашылығында "Кел, балалар, оқылық" әні болса, ол әсіресе ұлттық тәрбиеде кең таралған. Оның басқа шығармалары арасында қазақтың аспаптық музыкасына арналған ауқымды композициялар бар, олар халықтың өмір салты мен мәдени ерекшеліктерін музыкалық шығарма арқылы баяндайды. Мұндай туындылар оның ұлттық музыкаға деген қамқорлығы мен шығармашылық еңбегінің жарқын үлгісі.

11. Ахмет Жұбанов және халық аспаптар оркестрі

1934 жылы Ахмет Жұбанов Қазақ халық аспаптар оркестрін құрды, ол ұлттың музыкалық дәстүрін кең аудиторияға жеткізді. Бұл оркестр домбыра, қобыз, сырнай сияқты ұлттық аспаптарды пайдаланып, қазақтың ұлттық музыкасын жоғары кәсіби деңгейге көтерді. Оркестрдің қойылымдары қазақ мәдениетін әлемдік сахнада танытып, оның маңыздылығын арттырды.

12. Ахмет Жұбановтың музыкалық зерттеулері

Ахмет Жұбановтың ғылыми еңбектері қазақ аспаптарының құрылымы мен қолданылуын терең түсінуге мүмкіндік берді. Ол этнографиялық жинақтар жасап, халық шығармашылығы мен музыкалық дәстүрлерді жүйелей білді. Жұбановтың зерттеулері қазақ музыкасының танылуына себеп болып, оны академиялық деңгейге көтерді, жаңа буын ғалымдары мен музыканттарға негіз салды.

13. Ахмет Жұбановтың шәкірттері мен жалғасқан жолы

Нұрғиса Тілендиев Жұбановтың ең танымал шәкірті, ол ұлттық музыканы әлемдік сахнаға шығарып, ұстазынан алған білімін әрі қарай дамытты. Оның шығармашылығы қазақ музыкасының жаңғыруына үлкен септігін тигізді.

Шамғон Қажығалиев – композитор әрі халық музыкасын дамытушы. Жұбановтың жолын жалғап, ұлттық мәдениетті насихаттап, кең аудиторияға жеткізді, бұл оның Қазақстан мәдениеті үшін маңызын арттырды.

14. Құрманғазы мен Жұбановтың ортақ қасиеттері

Екі ұлы өнер иесі де туған халқының музыкасына деген ерекше сүйіспеншілікпен танылды. Олардың шығармалары қазақ өнерінің бейнелі және рухани байлығын арттырды. Сонымен бірге, Құрманғазы мен Жұбанов бірдей шәкірт тәрбиелеуде үлгі көрсетті, олар өнерге құмар жастарды ізденуге ынталандырып, ұлттық мәдениеттің дамуына жол ашты. Бұл қасиеттер оларды ұлы ұстаздар ретінде мәңгі есте қалдырды.

15. Құрманғазы мен Жұбанов: Ерекшеліктері

Құрманғазы – қазақ халқының күй өнерін көркем және шеберлікпен дамытуға зор ықпал еткен тұлға. Оның күйлері халықтың рухы мен табиғатын шынайы сомдайды. Ал Ахмет Жұбанов – кәсіби музыка мен ұлттық аспаптарды зерттеуде жаңашыл, академиялық деңгейде қазақ музыкасын жаңа бағытқа шығарған зерделі композитор. Олардың әрқайсысы қазақ музыкасы тарихында өзіндік орны ерекше.

16. Қазақ музыка өнеріндегі орны

Қазақ музыка өнерінің алтын қазынасы саналатын Құрманғазы Сағырбайұлы – халқымыздың ұлттық күй өнерінің ерекше символы болып табылады. Оның күй туындылары көп ғасырлар бойы қазақ халқының жүрегінде сақталып, күнделікті тұрмыста үлкен мәнге ие. Мысалы, "Сарыарқа" күйі табиғаттың әсемдігін, ал "Балбырауын" күйі батырлықты жырлайды. Бұл шығармалар қазақ мәдениетінің рухани байлығын бейнелейді.

Ахмет Жұбанов – қазақ кәсіби музыкасының негізін қалаушы ретінде ерекше бағаланады. Оның есімі тек жеке тұлға ретінде емес, сонымен қатар маңызды оқу орындары мен концерт залдарына беріліп, қазақ музыкасының дамуына сіңірген еңбегін анық көрсетеді. Ол қазақ ұлттық музыкасын академиялық деңгейге көтеріп, жаңа сабақтастық дәуірін ашты. Осылайша, оның мұрасы музыка өнерінде жаңа биіктерге жету үшін негіз болды.

17. Құрманғазы мен Жұбанов атымен аталатын оқу орындары

Құрманғазы мен Ахмет Жұбанов есімдерімен аталған оқу орындары – ұлттық музыкалық білімнің және өнердің шежіресін жалғастырушы институттар. Құрманғазы атындағы консерватория – кәсіби орындаушылар мен композиторларды дайындайтын ірі мекеме. Мұнда мыңдаған жас таланттар қазақтың дәстүрлі күй өнерін терең меңгереді.

Ал Ахмет Жұбанов атындағы мектептер өнердің барлық қырларын дамытуға бағытталған, балаларды музыканың түрлі жанрларымен таныстырады. Бұл оқу орындары арқылы ұрпақтар өздерінің мәдени тамырлары мен ұлттық танымдарын нығайтады, тарихи өсиеттермен сусындайды. Қазақ музыкасының өнер академиясы ретінде олар елдің мәдени дамуына зор үлес қосады.

18. Құрманғазы мен Жұбанов мұрасы – жаңа буын үшін

Бүгінгі жас ұрпақ Құрманғазының күйлерін және Жұбановтың әндерін тыңдап өсу арқылы ұлттық музыкаға деген құрмет пен сүйіспеншілікті бойына сіңіреді. Олардың шығармалары мектеп сахналарында жиі орындалып, мерекелер мен салтанатты шаралардың ажырамас бөлігіне айналып отыр. Бұл балалардың ұлт рухын шыңдауға көмектеседі.

Өнерге бет бұрған жас өрендер Құрманғазының күйіне, Жұбановтың әсірлеуіне үйрене отырып, ұлттық мәдениетті тереңірек түсініп, оны жаңғыртуды жалғастырады. Олар музыка арқылы өз шығармашылықтарын дамытып, қазақтың бай мәдени мұрасын сақтап қалуда маңызды рөл атқарады.

19. Музыка әлеміне қызығушылықты арттыратын тұлғалар

Құрманғазы мен Жұбанов туралы әңгімелер балаларға өнер әлемінің есігін ашудың тамаша үлгісі болып табылады. Олардың өмірі мен шығармашылығы тек музыкалық туындылар емес, мейірімділік пен достықтың да өсиеті ретінде қабылданады. Осындай әңгімелер балаларға рухани азық болып, олардың жүрегінде өнерге деген қызығушылық тудырады.

Сонымен қатар, музыка арқылы балалар еңбекқорлық, табандылық және өз талантына деген сенімділік секілді маңызды қасиеттерді меңгереді. Домбыра мен әнге деген махаббат арқасында олар арманына жетуге талпынады, өз бойларын дамытып, болашаққа сеніммен қарайды.

20. Ұлы тұлғалардың мәңгілік мұрасы

Құрманғазы мен Ахмет Жұбановтың өмір жолы мен өнері — қазақ халқының рухани байлығының алтын қазығы. Олар ұрпақтарға өнер мен ұлттық мәдениетті сүйе білуді үйретіп, жарқын жол ашты. Осы тұлғалардың еңбектерін құрметтеу арқылы біздің мәдениетіміз мәңгілікке сақталады және алдағы ұрпаққа үлгі болады.

Дереккөздер

Асанов Р. Қазақтың ұлттық музыка мәдениеті. Алматы, 2018.

Қазақтың ұлы күйшілері. Алматы, 2020.

Жұбанов А. Музыкалық зерттеулер жинағы. Алматы, 2015.

Тілендиев Н. Ұлттық музыка және әлемдік сахна. Нұр-Сұлтан, 2019.

Досмұхамедов Б. Қазақ күйлерінің тарихы. Алматы, 2017.

Ерғалиұлы А. Қазақтың ұлттық музыкасы. Алматы, 2015.

Нұрмамедов К. Әуезов пен қазақ музыкасы. Астана, 2018.

Қазаев Т. Құрманғазы Сағырбайұлының мұрасы. Алматы, 2020.

Жолдасбеков М. Ахмет Жұбанов еңбектерінің тарихы. Шымкент, 2017.