Текст выступления:

Бостандық таң атты. Шәкәрім Құдайбердіұлы
1. Бостандық таң атты – негізгі тақырыптар

Бүгінгі сөзіміздің басты мәні – қазақтың ұлы перзенті Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығындағы еркіндік пен руханият тақырыбы. Шәкәрімнің өмірі мен өлеңі халқымыздың рухани байлығын және бостандыққа деген ұмтылысын көрсетуге зор үлес қосқан.

2. Шәкәрім Құдайбердіұлы – қазақтың дара ойшылы

1858 жылы Семей өлкесінде туған Шәкәрім – қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғасы, Абай Құнанбайұлының туысы және оның ұлын тәрбиелеуші ретінде де белгілі. Ол өз маңында білім мен әділеттілік идеяларының ұйытқысы болып, халық білімін көтеру жолында аянбай еңбек етті.

3. Балалық шағы мен отбасы туралы деректер

Шәкәрімнің балалық шағы ауылдық табиғат аясында өтті, ол ұлы дала төсінде өсіп, ата-анасының тәрбиесін алды. Отбасында тәрбиеленуі оның шынайы өмірге, ұлттық дәстүрлерге беріктігін арттырып, табиғат пен адам арасындағы үйлесімділікті терең сезінуіне ықпал етті.

4. Шәкәрімнің білімге құштарлығы

Шәкәрім өздігінен араб, парсы, орыс тілдерін игеріп, көп кітап оқыды. Бұл оған мәдениеттер мен ғылымды танып білуге мүмкіндік берді. Ерте жастан ғылым мен өнерге қызығушылық танытып, табиғатты мұқият зерттеді, бұл оның дара ойшыл болып қалыптасуына негіз болды.

5. Ақынның алғашқы шығармашылығы

Мектептің алғашқы жылдарынан бастап өлең жазуды бастады. Оның алғашқы туындылары туған жерге деген махаббат пен табиғатқа арналған. Балалық шақ өлеңдерінде достық пен жомарттық тақырыптары бейнеленеді, ал ата-ана құрметі оның шығармашылығында ерекше орын алады.

6. «Бостандық таң атты» өлеңі

Бұл өлеңде кеше ғана қараңғы түннің артынан жаңа таң мен бостандықтың жарқыны бейнеленеді. Қарапайым әрі түсінікті тілмен жазылғандықтан балаларға ерекше қуаныш сыйлайды. Өлеңде жаңа өмірге сенім мен үміттің артуы ашық көрсетілген, ол бала жүрегінде қуаныш пен үміт отын жағатын.

7. Еркіндік туралы ойлар

Шәкәрімнің ойынша, еркіндік – адам өмірінің ұлы негізі, ол әділеттілік пен бостандықты арман еткен. Өлеңдерінде еркіндік жүректің шынайы қалауы және халықтың бақыты ретінде көрініс тауып, рухани кеңістік пен адамгершілік құндылықтарын дәріптейді.

8. Шәкәрім өмір сүрген тарихи кезең

Шәкәрім қазақ даласының күрделі өзгерістер кезеңінде өмір сүрді. XIX ғасырдың соңында пайда болған орыс билігінің ықпалы және ұлттық сана оянуы оның шығармашылығына күшті әсер етті. Бұл уақыттағы қоғамдық-мәдени қайшылықтар оның бостандық пен әділеттілік идеяларын нығайтты.

9. Шәкәрім мен Абайдың рухани байланысы

Абай Құнанбайұлы Шәкәрімнің ұстазы әрі ақылшысы болды. Олардың үйлескен рухани байланысы қазақ әдебиетінің жаңа дәуірінің негізін қалады. Абайдың даналық асылдары мен өмірлік ұстанымдары Шәкәрімнің еркіндікке, білімге ұмтылуына жол көрсетті.

10. Халық үшін бостандықтың маңызы

Бостандық ұлы халықтың аңсаған арманы болды. Ол әділетті қоғам құруға, білім мен мәдениеттің дамуына жол ашты. Халық Шәкәрімнің шығармалары арқылы бостандықтың қадірін түсініп, рухани құндылықтарға терең бойлады.

11. Өлеңдегі бейнелер мен ұғымдар

Өлеңдегі "таң" бейнесі жаңа өмір бастауы мен үміттің символы ретінде айқын суреттеледі, ол балаларға әр таңның жаңа мүмкіндік әкелетінін көрсетеді. Еркіндік ұғымы жүректегі сенімділігі мен болашаққа жағымды үмітін паш етеді. Ашық әрі шуақты тіл баланың түсінуін жеңілдетіп, өлеңнің жылы атмосферасын арттырады.

12. Жаңа таңға сенім

Жаңа таңның келуі – қуаныш пен үміттің жаңғыруы. Бұл кезең адамгершіліктің жаңарып, алға ұмтылысын білдіреді. Бостандық қоғамға жарық пен шаттық әкеліп, адамдар арасында достық пен ынтымақ сезімін арттырады, сенім мен ынтымаққа негіз болады.

13. Балалар өміріне бостандықтың әсері

Педагогикалық зерттеулер көрсеткендей, 8 жас балалар бостандық пен білімнің маңызын түсініп, өз армандарына жету үшін еркіндікке қаншалықты мұқтаж екенін сезіне бастайды. Бұл жас – баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуының маңызды белесі.

14. Шәкәрім үлгісі – зеректік пен ізгілік

Шәкәрім әділеттілік пен қайырымдылықты насихаттап, адамдарды адалдыққа шақырды. Ол әрқашан еңбекті мен шыншылдықты жоғары бағалап, өз өмірін халықтың рухани дамуына арнады. Оның жүрегі мейірімге толы, әр адамға қамқорлық білдіруге ұмтылды.

15. Ақынның әндері

Шәкәрімнің шығармашылығында туған жерге, табиғатқа және адамның рухани дүниесіне арналған әндер елеулі орын алады. Бұл әндер халық арасында кеңінен таралып, оның рухани мұрасын жас ұрпаққа жеткізуде маңызды рөл атқарды.

16. Ақын мұрасының бүгінгі маңызы

Ақындар – ұлттың рухани байлығының қайнар көзі, ал олардың шығармалары уақыт өткен сайын жаңа мазмұнға толы мағынаға ие болады. Шәкәрім Құдайбердіұлының туындылары да бүгінгі күнге дейін өзекті болып, жас ұрпаққа бағыт-бағдар береді. Оның өлеңдері мен ойлары халықтың рухын көтеріп, мұра ретінде ғасырлар бойы сақталып келеді. Әрбір сөзінде терең философиялық мағына жатқан ақынның туындылары – ұлт тарихының айнасы, мәдениеттің алтын қазынасы.

17. Шәкәрімге арналған ескерткіштер

Шәкәрім Құдайбердіұлының есімі қазақ мәдениеті мен әдебиеті тарихында ерекше орын алады, сондықтан оның құрметіне елімізде бірнеше ескерткіштер орнатылған. Мысалы, Алматы қаласында ақынға арналған үлкен мүсін тұрады, ол шығармашылығының маңыздылығын паш етеді. Сонымен қатар оның туған жерінде, Семей өңірінде арнайы музей ашылған, онда оның өмірі мен шығармашылығы туралы мол мәліметтер жинақталған. Бұл ескерткіштер жастарды ақынның дара тұлғасы мен көркем әлемімен таныстырады, оның идеяларын насихаттауға жол ашады.

18. Шәкәрім туралы қызықты деректер

Шәкәрім табиғатпен тығыз байланысты өмір сүрді, ол жаяу серуендеуді ерекше жақсы көрді. Табиғат оның өлеңдері мен философиясында үлкен орын алады, ол махаббатын сол арқылы жеткізді. Сонымен бірге, Шәкәрім қарапайым шаруа адамы болды, мал бағу ісімен айналысып, күнделікті өмірдің қиыншылықтарын түсінген. Оның өміріндегі достық пен адалдық қасиеттері – әрқашан басым болатын құндылықтар; адамдарға ол мейірімді және шынайы қарым-қатынас орнатып, сенім артты.

19. Замандастарының пікірі

Шәкәрім жайлы оның замандастары терең құрметпен айтқан. Олар оны даналық пен әділдік символы ретінде бағалаған. Оның сөздері мен істері қоғамда зор ықпалға ие болды, ал достары ақынның мейірімділігін, қолдау көрсетуге дайындығын атап өткен. Сол кездегі ауылдастары оның шыншыл әрі қарапайым адам екенін айтып, рухани байлығы мен әділеттілігін ерекше мақтаған. Қорыта келгенде, Шәкәрім қазақ халқының мәдени өмірінде маңызды орын алып, жастар үшін үлгі-өнеге болды.

20. Шәкәрім шығармашылығының өзекті құндылығы

Шәкәрім Құдайбердіұлы – қазақтың бірегей ақыны бола отырып, әділеттілік пен бостандықты насихаттаған, әрі балаларға болашаққа сенім береді. Оның туындылары ұрпақтардың рухын көтеріп, оларды өмірдің қиындығына төтеп беруге ынталандырады. Ақынның шығармалары – бұл тек әдеби мұра ғана емес, сонымен қатар ел тарихындағы рухани күш пен адамгершілік үлгісі.

Дереккөздер

Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2005.

Әбдуәли Қ. Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығы. Астана, 2014.

Тарихи тұлғалар энциклопедиясы. Алматы, 2010.

Педагогикалық психология негіздері. Алматы, 2018.

Қазақтың ұлы ақыны Шәкәрім туралы мақалалар жинағы. 2021.

Сүлейменова, Г.Ш. Шәкәрім Құдайбердіұлы және қазақ философиясы. – Алматы: Білім, 2018.

Әбдіқадырова, Ж.М. Қазақ әдебиеті тарихы: М.Шәкәрім дәуірі. – Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2020.

Тұрсынбеков, С.С. Қазақ ақындарының шығармашылық мұрасы. – Алматы: Ана тілі, 2019.

Қазақ мәдениеті және тарихы: Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы, 2017.