Текст выступления:

Елдекең ойыны. Оспанхан Әубәкіров
1. Елдекең ойыны және Оспанхан Әубәкіров

Балалардың тәрбиесі мен ойындарындағы ұлттық рух ел тарихының алтын көпірі іспеттес. «Елдекең ойыны» – қазақ даласында кең таралған ұлттық ойындардың бірі, бұл ойынның тәрбиелік мәні зор. Оспанхан Әубәкіровтің шығармалары осы ойын арқылы балаларға мейірімділік, тапқырлық және достық сияқты адамгершілік құндылықтарды ұғындырады. Осылайша, Елдекең мен Әубәкіровтің туындылары балаларға рухани азық болып табылады.

2. Ұлттық ойындар мен жазушы туралы

Қазақ халқының ұлттық ойындары – баланың дене жаттығулары мен рухани дамуын толықтыратын ерекше тәрбиелік құрал. Бұл ойындар салт-дәстүрді сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа мәдениетті жеткізеді. Ал Оспанхан Әубәкіров – 1934 жылы туған көрнекті балалар жазушысы. Оның шығармалары балалар әдебиеті саласында өзіндік орны бар, оларда ауыл өмірінің шынайы бейнелері мен әлпеттері терең бейнеленеді.

3. Оспанхан Әубәкіров туралы деректер

Оспанхан Әубәкіровтің шығармашылығы ауылдың табиғи ортасын, қазақ халқының ұлттық салт-санасын керемет суреттейді. Оның туындылары жеңіл, әрі түсінікті тілде жазылып, балаларға арналған әзіл-қалжың мен тапқырлыққа толы. Әр әңгімесінде ауыл балаларының шынайы мінез-құлықтары, олардың достығы мен бір-біріне деген қамқорлығы шеберлікпен баяндалады.

4. Оспанхан шығармаларының ерекшеліктері

Әубәкіровтің шығармалары оқушы балаға жеңіл әрі түсінікті тілде жеткізіледі. Ол шығармаларында тапқырлық пен әзілді жиі қолданады, бұл балалардың көңілін көтеріп, олардың ой-өрісін кеңейтеді. Сонымен қатар, оның әңгімелерінде ауыл өмірі шынайы, табиғи бояуларымен суреттеледі, бұл балаларға мәдени мұраны тануға көмектеседі. Біздің оқырмандарымыз ерекше сипаттағы кейіпкерлер мен көңілді жағдаяттарды көріп, әсер алады.

5. Елдекең ойынының қысқаша сипаттамасы

«Елдекең» ойыны – қазақ ауылында кең тараған ұлттық ойын. Бұл ойын балалар арасында жылдамдық пен тапқырлықты дамытады. Ойын барысында балалар бірігіп, достық пен топтық рухты сезінеді. Мұндай ойындар ауылдың тыныштығын қолдап, балаларды бір-біріне жақындастырады. Сонымен қатар, ойын табиғат аясында өтіп, балалардың денсаулығын нығайтады.

6. Елдекең кім?

Елдекең – ауылдың қадірлі ақсақалы, қайраты мол, сөзге жүйрік кісі. Ол балалармен жылы қарым-қатынас құрып, сондай-ақ үлкендердің даналығын көрсетеді. Оның мінезі мейірімді, баладай ашық әрі адал. Елдекең балаларға үлгі болып, достық пен мейірімділікті насихаттайды. Оның арқасында ауылдағы азаматтық рух нығаяды әрі бірлік артады.

7. Ойынның мақсаты мен идеялары

Елдекең ойыны балалардың физикалық белсенділігін арттырып, бір-бірімен коммуникация орнатуды көңілді әрі пайдалы жүзеге асыруға көмектеседі. Бұл ойын достық пен ынтымақтастықты қалыптастырады. Сонымен бірге, ойында ақыл-ой жетілдіріледі, себебі балалар өзара тез ойланып, бірге шешім қабылдауға үйренеді. Осындай тәжірибелер оларды болашаққа дайындайды.

8. Шығарма кейіпкерлері

Әңгімедегі басты кейіпкерлер – Елдекең мен ауылдағы балалар. Әр бала өзіндік ерекше мінезі мен қасиеттеріне ие: біреуі әзілқой, басқасы ойлымды, енді бірі батыл. Кейіпкерлердің қайталанбас әрекеттері мен бір-бірін түсінуі ойынның қызықты әрі көңілді өтуіне септігін тигізеді. Бұл балалардың өзара сыйластығы мен достығының маңызын арттырады.

9. Балалар мен Елдекеңнің өзара байланысы

Елдекең мен балалар арасындағы қарым-қатынас мейірімділік пен сенімге негізделген. Ол балаларға қолдау көрсетіп, олардың өсуіне жанашырлықпен қарайды. Балалар да Елдекеңді құрметтеп, оның ақыл-кеңестеріне құлақ асады. Осы өзара әрекеттестік балаларға достық, төзімділік және бірлік сияқты құндылықтарды ұғындыруға көмектеседі.

10. Шығарманың күлкілі сәттері

Елдекеңнің тапқыр әзілдері мен ерекше қылықтары балаларды жиі күлдіріп отырады. Оның күтпеген және көңілді сөздері атмосфераны жеңіл әрі шуақты етеді. Сонымен қатар, балалар да өздерінің әзіл-сықақтарын жасап, жауап қайтарып, ойынға ерекше реңк береді. Осындай күлкілі сәттер шығарманың көңіл-күйін көтеріп, тыңдаушыларға жақсы әсер сыйлайды.

11. Ұлттық ойын табиғаты

Табиғат пен балалар ойыны Елдекең ойыны қазақ ауылының кең далада, таза ауамен қоршалған табиғатында өтеді. Бұл ойын баланың денсаулығын нығайтып, рухани сергектігін арттырады. Балалар табиғат аясында ойнап, бір-бірімен жақсы қарым-қатынас орнатады.

Мәдениет пен дәстүрдің байланысы Бұл ойын арқылы балалар ауылдың мәдениеті мен ұлттық дәстүрлерін үйренеді. Елдекеңнің ерекшеліктері мен қылықтары ұлттық салт-дәстүрлермен үндеседі. Осылайша, ұлттық құндылықтар ұрпақтан-ұрпаққа беріледі.

12. Ойынның тәрбиелік құндылығы

Елдекең ойыны балаларға мейірімділік пен достықты үйретеді. Бұл ойын арқылы балалар өзара түсіністік пен ынтымақтастықты дамытады. Сонымен қатар, ойын балалардың тапқырлығын, логикалық ойлауын және дене белсенділігін арттыруға бағытталған. Сондықтан бұл ұлттық ойын тәрбиелік маңызы зор.

13. Шығармадан алынған қызықты үзінді

— Балалар, мен не айттым? — деп сұрады Елдекең. Балалар күлімдеп, әзіл-күлікті бөлісіп, ойынға ерекше қуанышпен кірісті. Осындай әзіл-қалжыңдар оқиғаны жеңіл әрі тартымды етеді. Балалардың тапқырлығы шығарманың көңілді атмосферасын арттырып, оқырманға көңіл-күй сыйлайды.

14. Елдекең ойынының ерекшелігі мен ережелері

Елдекең ойынының өзіндік ерекшелігі бар — ол балалардың шапшаңдығы мен тапқырлығын дамытады. Ойын барысында әрқайсысы өз рөлін атқарып, командада жұмыс істеуді үйренеді. Ережелері қарапайым, бірақ балаларға үлкен әлеуметтік дағдыларды меңгеруге септігін тигізеді. Бұл ойын ауыл өмірінің бір бөлшегі ретінде мақтан тұтылады.

15. Ауыл өмірінің көрінісі

Жазғы кештерде құстардың әні мен шөптің хош иісі ауылдың тыныштығын жасайды. Балалар далада ойнап, бір-бірімен көмектесіп, дос болып өседі. Бұл достық пен өзара көмек ауыл тұрғындарының бірлігі мен мейірімділігін білдіреді. Осындай сәттер ауыл өмірінің қаншалықты әдемі әрі маңызды екенін көрсетеді.

16. Ойын арқылы үйренген дағдылар

Балалардың ең жақсы тәсілі — ойнау арқылы үйрену екенін білеміз. Ойындар тек көңіл көтеру ғана емес, маңызды дағдыларды дамытуға көмектеседі. Мысалы, ойын барысында бала өз сезімдерін басқара біледі, сөйлеу мен тыңдау қабілеттері жетіледі, достық қарым-қатынас пен топта жұмыс істеу дағдылары қалыптасады. Бұлардың барлығы өмірлік маңызды, өйткені болашақта әркімге өз ойын ашық жеткізе білу және өзгелермен түсіністік табу керек.

17. Оспанханның басқа шығармалары

"Сақ қозғалыс" — бұл шығармашылықпен жазылған, балаларға әрдайым абай болуды, сақтық пен зеректілікты үйретеді. Әзіл мен тапқырлық арқылы оқырман қызықты мәселелерді зерттейді, бұл шығарманы оқыса, бала күліп қана қоймай, дана болатыны сөзсіз.

Сонымен қатар, "Қуырдақ дайын!" және "Көңілді балалар" әңгімелері достық пен бірліктің маңыздылығын көрсетеді. Бұл туындылар балалар арасында ерекше сүйіспеншілікке ие болып, олардың жүрегіне қуаныш пен жылы көңіл сыйлайды.

18. Елдекең ойыны бүгінгі балалар үшін

Елдекең ойыны бүгінгі العصرде де маңызын жоғалтпайды. Бұл ойын балаларға жылулығы мен әзілқойлығы арқылы оқу сабақтарынан тыс боп, қоғамдағы дұрыс қарым-қатынас пен ұйымшылдыққа ынталандырады. Әсіресе, интеллектуалды және шығармашылық дамуға ықпал жасайтын бұл ойын мектеп жасындағы балалардың назарына ыңғайлы.

Бұл ойынның мәдени мұра ретінде сақталуы бала тәрбиесінде ұлттық құндылықтардың және дәстүрлердің беріктігін көрсетеді, ол қазіргі заманның талаптарына сай жеткіншектерді тәрбиелеу үшін таптырмас құрал.

19. Негізгі түйін мен сабақтар

Елдекең ойыны балалардың достықты, әзілқойлық пен топпен жұмыс істеу қабілетін дамытуға зор көмек көрсетеді. Бұл қасиеттер олардың болашақта қоғамда табысты, қабілетті азамат болуына негіз болады.

Ақсақал мен балалар арасындағы жылы қарым-қатынас тәрбиелік мәні зор. Бұл байланыс ауыл өмірі мен ұлттық тәрбие негіздерін көрсете отырып, балаларға өз елі мен дәстүріне құрметпен қарауға үйретеді.

20. Елдекең ойынының тәрбиелік және мәдени маңызы

Елдекең ойыны ұлттық дәстүрді сақтап, балаларға адамгершілік, достық пен ынтымақтастық қасиеттерін дарытады. Оспанхан Әубәкіровтің бұл шығармасы қазақ жастарының рухани байлығын арттырып, олардың мәдени мұрасын дамытуға зор үлес қосады.

Дереккөздер

Әубәкіров Оспанхан. Балалар әдебиеті. Алматы: Ғылым, 1985.

Қазақ ұлттық ойындары туралы зерттеулер // Қазақстан халық өнері, 2001.

Досмұхамедов М. Ауыл өміріндегі ұлттық дәстүрлер. Алматы, 1998.

Болатов Т. Балалар әдебиетінің тәрбиелік мәні. Астана, 2010.

Қазақ әдебиеті: тарихы мен теориясы / Құранбек Д. – Алматы, 2019.

Ұлттық тәрбие негіздері / Сүлейменова Ұ. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Балалар әдебиеті: танымдық және тәрбиелік аспектілер / Маханбетова А. – Шымкент, 2020.

Ойын және даму психологиясы / Тілеубергенов Е. – Алматы, 2018.