Текст выступления:

Алғаптың қоңырау. Ғафу Қайырбеков
1. Ғафу Қайырбеков пен «Қоңырау» өлеңі: басты тақырыптар

Балаларға арналған әдемі шығармашылығы мен «Қоңырау» өлеңінің маңызын талдай отырып, бүгін біз атақты ақын Ғафу Қайырбековтың шығармашылығына терең үңілеміз. Оның өлеңдері оқушыларға достық, білім және рухани құндылықтарды жеткізуде ерекше мәнге ие. «Қоңырау» өлеңі мектеп өмірінің жүрек жылуын ерекше әсерлі бейнелейді.

2. Ғафу Қайырбеков – балалар әдебиетінің жарқын жұлдызы

1928 жылы Қостанай облысында дүниеге келген Ғафу Қайырбеков – қазақ балалар әдебиетінің көрнекті ақыны. Оның жылы лирикалық өлеңдері балалардың жүрегіне жылы тиіп, оларды жақсы мен жаманның айырмашылығын түсінуге көмектеседі. Бұл шығармалар мектеп оқушылары арасында өте танымал және білімге деген құлшынысты арттырады.

3. Ғафу ағайдың балалық әлемі

Ғафу Қайырбековтың балалыққа арналған шығармашылығы мейірім мен пәктікке толы. Ол балалардың күнделікті өміріндегі шаттық, достық және қызығушылықтарын өлеңмен сипаттаған. Мысалы, оның кейбір шығармаларында балалардың мектептегі ойындары мен шынайы сезімдері көркем тілмен бейнеленеді, бұл шығармаларын оқушыларға жақын және түсінікті етеді.

4. «Қоңырау» өлеңінің мазмұнына көз жүгірту

«Қоңырау» өлеңі мектептегі білім алу процесінің басталуын білдіретін ерекше құбылысты сипаттайды. Өлеңдегі қоңыраудан шыққан үні балаларды сыныпқа жинайды және оқу уақытының бастауы мен аяқталуын белгілейді. Осылайша өлең оқушы өміріндегі тәртіп пен тәрбие мәнін ашады.

5. Қоңырау – сабақты бастайтын ерекше үн

Мектеп қоңырауы – балалар үшін оқу уақытын, жаңалық пен даму кезеңінің белгісі. Оның сыңғыры сыныптағы барлығын бір уақытта жинап, сабақтың басталатынын білдіреді. Әр қоңырау үні балаларға қуаныш пен ерекше күтуді сезіндіреді, бұл олардың оқу атмосферасына тез бейімделуіне септігін тигізеді.

6. Балалардың сыныпқа асығуы
Қоңырау соға салысымен, балалар дереу дәптер мен қаламдарын дайындап, білім алу үшін дайындыққа кіріседі.
Олар достарымен жарыса сыныпқа енеді, мұғалімге қуанышпен амандасып, оқу процесіне ынтамен кіріседі.
Барлық оқушылар жаңа сабаққа қызығушылықпен дайындалады.
Мұғалімге құрмет көрсетіп, білім алуға деген ынталарын білдіреді. Бұл көңіл-күй оқу сапасын арттыруға үлкен ықпал етеді.
7. Сабақтағы көңілді сәттер

Мектептегі сабақтар оқушыларға тек білім ғана емес, сонымен бірге достық пен қызықты сәттерді де сыйлайды. Мысалы, кейбір уақытта балалар топпен бірге жұмбақ шешіп, бір-бірін қолдап, иммунитет жасайды. Мұғалімнің әзілдері мен шағын ойындары сабақтың көңілді өтуіне себеп болады.

8. Ұстаздың мейірімі мен оқушының ризалығы

Мұғалімнің жылы жүзді, мейірімді болуы балаларға сенімділік пен тыныштық сыйлайды. Бұл жағдай оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттырады. Сонымен қатар, оқушылар ұстаздың берген білімін жоғары бағалап, оған құрмет көрсетеді. Мұндай қарым-қатынас оқу процесінің сәтті жүруінің кепілі.

9. Достар арасындағы шынайы достық
Балалар бірге ойнайды, қиыншылықтарда бір-біріне көмектеседі, сондықтан олардың аралары мықты достықпен байланысады.
Олар қақтығыстардан аулақ болып, бір-біріне мейірімділік пен сыйластықты арттырады.
Достық сезімі балаларға шаттық пен ынтымақ береді.
Бірге күліп, қиын сәттерді бөлісіп, олардың арақатынастары одан әрі нығая түседі.
10. Мектеп – балалардың екінші үйі

Ыстық және мейірімді орта Мектеп балалардың жайлы әрі мейірімді ордасы болып табылады. Мұнда олар өздерін сенімді сезінеді және жаңа достар табады.

Достық пен білімге жол ашқан мекен Бұл ортада балалар күн сайын білім алып, ой-өрістерін дамытады. Мектеп олардың болашаққа сенімді қадам жасауына алдын ала дайындық жасайды.

11. Қоңырау – болашаққа жолдама

Қоңыраудың сыңғыры балаларға тек сабақтың басталуын ғана емес, әр жаңа білімге алғашқы қадам екенін еске салады. Бұл үн оларды болашаққа талпындырып, әрбір күнді жаңа мүмкіндіктерге толы етуге шақырады. Сонымен қатар, «Қоңырау» өлеңі осы рухани мағынаны көркемдік тұрғыдан ашады.

12. Әсем бейнелер мен теңеулер

Ғафу Қайырбековтың өлеңінде қоңыраудың үні құстардың нәзік әніне ұқсатылып суреттеледі. Бұл ұқсастық балалық шақтың жағымды және әсем сәттерін көркем әрі сезімтал түрде жеткізеді.

Поэтикалық образдар мен теңеулер өлеңнің тілін ерекше көркем етіп, мектеп өмірінің қуанышты әрі шаттыққа толы екендігін оқырманға әсерлі жеткізеді.

13. Мектеп ауласындағы өмір

Балалар күлкісі мен ойындары Мектеп ауласында балалардың шат күлкісі мен ойындары күннің шуақты сәтін жарқыратады. Бұл шуақ оларды оқуға және шығармашылыққа шабыттандырады.

Табиғаттың әсері Гүлзарлар мен ағаштар мектеп ауласына әсем көрініс береді, бұл балаларға сенімділік пен шаттық сыйлайды. Табиғатпен тығыз байланыс білім алу үдерісін жеңілдетеді.

14. Қоңыраудың мейірімді образы
Қоңырау – мектеп өмірінің маңызды символы, ол сабақ басталғанын хабарлайды. Оның үні әрқашан мейірімді әрі жүрекке жылы тиеді.
Қоңырау соғылған сайын балалар арасында достық пен шаттық орнайды. Бұл үн балалық шақтың бақытты сәттерін еске түсіріп, оларға қуаныш әкеледі.
15. Балалар шаттығы мен күлкісі

Балалардың шаттығы мен күлкісі – мектеп өмірінің мәні. Олар бірге ойнап, бірге оқығанда, олардың қуанышы мен бірлігі артатыны көрініп тұрады. Ғафу Қайырбеков осы сәттерді өзінің өлеңдерінде сыпайы әрі нәзік суреттей отырып, балалықтың шынайы рухын ашады.

16. Тілдік ерекшеліктері мен көркемдік құралдары

Ғафу Қайырбековтің өлеңдері балаларға арналғандықтан, тілін жеңіл әрі түсінікті етіп жасағаны ерекше маңызды. Өлеңде қолданылған сөздер бала танымына сай, айқын әрі мәнерлі келеді. Әрбір тіркес оқушының көңілін аударуға тиімді бағытталған, өйткені баланың қызығушылығын туғызу үшін ойлау жағынан жеңіл әрі көңілді тіл қажет. Сонымен қатар, қайталама мен теңеу сияқты поэзиялық тәсілдер арқылы ақын мектеп өмірінің әсемдігін және оның маңыздылығын шебер жеткізеді. Бұл тәсілдер өлеңге ерекше сыр мен көркемдік әсемдік береді, олар арқылы бала өмірінің сиқырлы көріністері айқындалады. Ақынның сөз таңдауы мен көркем әдістері шығарманың балаларға рухани азық болуын қамтамасыз етеді.

17. Ғафу Қайырбековтің басқа балаларға арналған туындылары

Ғафу Қайырбеков балаларға арналған шығармашылығында тек «Қоңырау» өлеңімен шектелмейді. Оның басқа да туындылары балалар әлемінің түрлі қырларын ашады әрі олар арқылы өмірге деген сүйіспеншілікті ынталандырады. Мәселен, «Жазғы дала» атты өлеңінде баланың табиғатқа деген қызығушылығы, ашық аспан астындағы қимыл-қозғалыстары шебер суреттеледі. Сонымен қатар, «Достық сарайы» атты шығармасында достықтың құдіреті, бірге болудың маңыздылығы көңілді әрі түсінікті тілмен баяндалады. Осы шығармалар арқылы ақын балаларды рухани байлыққа, ізгілікке тәрбиелейді, олардың жүрегіне мейірімділік пен түсіністік ұялатады.

18. Ғафу Қайырбеков – балаларға шабыт сыйлаған тұлға

Ғафу Қайырбековтің балаларға деген мейірімділігі оның шығармасына ерекше жылулық пен жүректен шыққан шындықты әкеледі. Оның өлеңдері жай ғана сөздер жиынтығы емес, тұнып тұрған жан жылуы мен қамқорлықтың көрінісі. Ақынның шығармашылығы балаларға рухани азық беріп, олардың бойында ізгілік пен мейірімділікке деген құндылықтарды қалыптастырады. Сонымен бірге, ақын мектептердегі кездесулерді жиі ұйымдастырады. Бұл сәттерде ол оқушылармен жылы жүзбен сөйлесіп, шығармашылығын бөлісіп, балаларға шығармашылық әлемінің есігін ашып береді. Мұндай кездесулер балалардың өнерге қызығушылығын оятып, болашақта өз таланттарын дамытуға ынталандырады.

19. «Қоңырау» өлеңінің ұлағаты мен негізгі ойы

«Қоңырау» өлеңі балаларға мектептің маңыздылығын, білімге деген құрметті сіңіруге бағытталған. Ақын осы туындысында достық пен бірлік сезімдерін ерекше атап өткізіп, мектеп өміріне деген сүйіспеншілікті оятады. Өлеңнің басты символы ретінде қоңырау үні алынады, ол үміт пен жақсылықтың хабаршысы болып табылады. Осы үн арқылы әр бала болашаққа сеніммен қарай отырып, өзіне және ата-анасына, мұғалімдеріне деген құрметін тереңдетеді. Қоңыраудың үнінің ерекше орны балалардың жүрегінде мәңгілік ықпал етіп, оларды білім жолында табанды әрі ізденімпаз болуға шақырады.

20. «Қоңырау» өлеңінің балаларға арналған жарқын маңызы

Ғафу Қайырбековтің «Қоңырау» өлеңі мектеп өмірінің қаншалықты қуанышты, үмітке толы екенін атап көрсетеді. Бұл шығарманың әрбір жолы балаларға достықты, бірлікті және білімге деген құштарлықты ұялатады. Өлеңнің өлең-жырлары арқылы бала жүрегінде сенім мен үміттің шамы жағылып, мектеп пен оқу орны олардың өміріндегі маңызды орын екенін түсінеді. Мұндай өнер туындылары жас бүлдіршіндердің рухани дүниесін байытып, олардың болашағына нық қадам бастыруына серпін береді.

Дереккөздер

Қайырбеков Ғ. Қ. Таңдамалы өлеңдер. Алматы: Жазушы, 1985.

Нәбижанов Т. Балалар әдебиеті тарихы. Астана, 2010.

Әдебиеттану энциклопедиясы. Алматы: ҚазМәдениет, 2005.

Жұмабаев Б. Қазақ балалар әдебиетінің дамуы. Қостанай, 1998.

Қайырбеков Ғафу. Балаларға арналған өлеңдер жинағы // Алматы: Балалар баспасы, 2018.

Әдебиет және бала психологиясы. Авторлар: Мұхамеджанов Т., Есімбекова А. – Нұр-Сұлтан, 2020.

Балалар әдебиетінің тарихы мен ерекшеліктері. – Алматы: Ұлт кітапханасы, 2017.