Текст выступления:

Жырмен. Ділдахан Жанұзақова
1. Жырмен және Ділдахан Жанұзақова – поэзия әлеміне жол

Көктемнің шуақты таңындай қазақ поэзиясының әлеміне қадам басқымыз келеді. Қазіргі таңда балалар әдебиетінің жүрегінде жарқыраған Ділдахан Жанұзақова есімі бар. Ол – балаларға арналған өлеңдері арқылы мейірімділік пен шынайылықты жеткізетін, білім мен рухани байлықты ұсынатын қазақтың көрнекті ақыны.

2. Ділдахан Жанұзақова – балалар әдебиетінің жарқын тұлғасы

1938 жылы дүниеге келген Ділдахан Жанұзақова – қазақ балалар әдебиетін жаңа леппен толтырған шебер ақын. Оның әрбір өлеңінде мейірім мен адамгершілік нышандары айқын көрініп, балаларды тәрбиелеуде үлкен үлес қосады. Ағартушылық жолындағы оның шығармалары ұрпақтарға рухани азық болары даусыз.

3. Балалық шағы мен шабыт қайнарлары

Ділдаханның балалық шағы ауылдың мөлдір табиғатында өтті. Көшеде қаз-қаз жүріп, әннен үміт тапқан, анасының еркелеткен әңгімелері оның жүрегінде өлеңнің алғашқы тұқымын сепкен. Табиғатпен үйлесімде өскен бала жаның тереңінен шабыт алуы оның шығармашылығына ерекше дәнекер болды.

4. Өлеңге алғашқы қадамдары

Ділдаханның әдебиетке алғашқы қадамы – мектеп жылдары болды. Ол осы кезеңде өлең жазуды үйреніп, мектеп пен ауыл өмірінің көріністерін жырлады. Кейіннен қалалық басылымдарға өлеңдерін жариялап, поэзия әлемінде қалтқысыз еңбек етті. Мектептің әдеби секциялары оның дарындылығын таныды.

5. Жазушының отбасы және оны қоршаған орта

Ділдаханның ата-анасы білімді, мәдениетті адамдар еді, олар үйде әдебиетті құрметтеп, балаларға ұлттық тәрбиені дәріптеді. Үй ортасындағы бұл рухани климат оның шығармашылығына терең әсер етті. Ұлыстың дәстүрлерін сақтауға арналған әңгімелер мен қазақ тілінің сұлулығын дамыту жолындағы талпыныстар осылай бастау алды.

6. Қазақстан поэзиясына қосқан үлесі

Ділдахан қазақ тілінің байлығын өлең тереңдігінде ұтымды көрсетті. Балаларға арналған туындылары ұлттық құндылықтар мен өмірлік тәлімгерлік тәрбиесін сақтап, ұрпақ санасына сіңірді. Оның есімі қазақ әдебиетінің дамуына зор үлес қосқан тұлғалардың қатарында мәңгілік есте қалатыны анық.

7. Туған жерге деген сағыныш сезімі

Ділдаханның өлеңдерінде туған жерге деген шынайы сағыныш сезімі басым орын алады. Ол ауылдың жасыл алқаптарын, ата-анасының сүйікті мекенін суреттей отырып, ұрпақтарға елжандылық пен жерге деген қамқорлықты дарытады. Әр сөз – туған топыраққа адалдықтың айқын көрінісі.

8. Балаларға арналған өлеңдердің мазмұны

Ділдаханның шығармаларында өмір, достық сияқты тақырыптар балаларға түсінікті әрі жылы сөз арқылы жеткізіледі. Ол табиғатты сүйе білуге үйретіп, ерекше нәзік жырларымен оқушы жүрегін жаулайды. «Балапаным» сияқты өлеңдері оқушылар арасында кеңінен сүйіспеншілікке ие, мектеп кітапханаларында жиі оқылады.

9. Қызықты кейіпкерлер әлемі

Ділдаханның поэзиясында қоян, көбелек, бұлбұл секілді табиғаттың нәзік кейіпкерлері өмірге келеді. Бұл кейіпкерлер балалардың қиялын дамытып, шығармашылық қабілеттерін арттырады. Балалар өлең кейіпкерлері туралы сурет салып қана қоймай, оларды мәнерлеп оқып, ойын өрбітеді.

10. Қазақ тіліне деген құрметі

Ділдахан өзінің шығармашылығында қазақ тілінің байлығын, әсемдігін көрсетті. Оның өлеңдері ана тілінің сұлулығын дәріптеп, жаңа ұрпаққа қазақтың мәдени мұрасын түсінуге мүмкіндік береді. Бұл құрмет өлең жолдарында жасырын емес, сөздердің әрбірі қазақ тілінің шынайы суреті іспеттес.

11. Достық тақырыбы өлеңдерінде

«Дос болайық, бәріміз!» атты өлең арқылы Ділдахан балалардың арасындағы достықтың маңыздылығын жеңіл әрі түсінікті тілмен жеткізеді. Ол өлең кейіпкерлерінің арасындағы сыйластық пен бірге ойнау рухын жасап, балаларға мейірімділік пен ынтымақтастықтың негізін салады.

12. Табиғатты қорғау және сүю идеясы

Ділдахан шығармаларында экологияға ерекше көңіл бөлген. Оның өлеңдері табиғатты қорғаудың маңызын балаларға түсіндіріп, қоршаған ортаны аялауға шақырады. Ол бұл тақырыпты өмірдің бәріне тән, ұрпақтан ұрпаққа жететін құндылық ретінде ұсынады.

13. Мектеп пен ұстазға арналған өлеңдер

Мектеп пен ұстаздарға арналған өлеңдері арқылы Ділдахан білім ордасының маңызын паш етеді. Оның шығармалары ұстаздардың ізгілігі мен шәкірттердің ынтасын жырлауда. Оқушылар оның өлеңдерін қуанышпен қабылдап, мектеп өмірінің түрлі сәттерін тереңірек түсінеді.

14. Марапаттары мен жетістіктері

Ділдахан Жанұзақова әдебиет саласында 15 түрлі байқау мен сайыста жүлделі орындар алды. Бұл марапаттар оның балалар әдебиетін дамыту мен поэзияны жаңа деңгейге көтеруде жоғары беделін айғақтайды. Оның еңбектері мәдениет министрлігінің назарында болды, әдеби ортада үлкен құрметке ие.

15. Өлең кітаптарындағы суреттер

Ділдаханның өлең кітаптары түрлі-түсті иллюстрацияларға толы, бұл балаларға өлеңнің мазмұнын түсінуді жеңілдетеді. Кітап көрмелерінде оның туындылары ерекше көз тартады, суреттер өлең кейіпкерлерін өмірге әкеліп, оқушылардың қызығушылығын арттырады және шығармашылық қиялын шабыттандырады.

16. Тәрбиелік мәні мен ақыл айтуы

Ділдаханның өлеңдері адалдық пен әділдікті дәріптеп, жас ұрпаққа адамгершілік негіздерін сіңіруге бағытталған. Бұл шығармалар балаларға дұрыс пен бұрысты айыруды үйретіп, адалдық пен шыншылдыққа шақырады. Әдебиетімізде бала жампоздарының жүрегіне ұялатын осындай таза өнегелі сөздер өте маңызды. Ақын шығармаларында қамқорлық пен мейірімділік құндылықтары ерекше орын алады. Ол балаларға айналасындағы адамдарға жанашырлық танытуға, жақсылық жасауға үндейді. Ақынның бұл әдептерін үйрету арқылы балаға жауапкершілік сезімі қалыптасады. Сонымен қатар, Ділдахан ақын ұлттық патриотизм мен мәдени құндылықтарды насихаттайды. Оның сөздері балаларға өз елінің тарихы мен дәстүрін құрметтеуді үйретіп, рухани дамуына үлгі болады.

17. Ақынмен жүздесулердің әсері

Ақынмен кездесулер балаларға шығармашылық шабыт пен жаңа ойларды ұялатқан маңызды оқиғалар болып табылады. Бұндай кездесулерде балалар Ділдаханның өлеңдеріне деген терең түсініктерін ашып, оның сөздерін жанына жақындатты. Бірде мектепте өткен кездесуде ақын балаларға арнаған ақыл-кеңестері ұмытылмас әсер қалдырды: «Өлеңдер – жүректің айнасы, әр сөзің шынайы болсын»,- деп үміт күткен еді. Мұндай кездесулер балалардың достық сезімдерін күшейтіп, өнерге деген құштарлығын оятады, мектептегі әрбір шәкірттің ой-өрісін кеңейтеді.

18. Өлеңдерінің балаларға әсері

Ділдаханның өлеңдері балалардың шығармашылық қабілетін арттыра отырып, оларды поэзия арқылы өз сезімдерін білдіруге шақырады. Осы арқылы балалар өзін-өзі танып, тіл байлығы мен ойының тереңдігін дамытады. Сонымен бірге, ақынның шығармалары балаларға қуаныш пен ынта сыйлайды, бұл достық пен топтық жұмыстарда пайда болатын жаңа идеяларды тудырады. Шығармалары 3-сыныптың оқу бағдарламасына енгізілгені ақынның еңбегінің білім жүйесінде үлкен маңызға ие екенін көрсетеді. Олардың көмегімен балалар туған тілін, ұлттық мәдениетін жақсырақ түсініп, табиғат пен қоғамға құрметпен қарап үйренеді.

19. Ділдахан Жанұзақованың әдеби мұрасы

Ділдаханның кітаптары мектеп кітапханаларында кеңінен сақталып, оқырмандар арасында жоғары бағаланады. Оның шығармалары тәрбие мен шығармашылықты қатар алып жүруімен ерекшеленеді, сондықтан мұғалімдер мен әдебиет сүйер жастар оларды үзбей оқиды. Сонымен қатар, ақын жас ұрпаққа үлгі бола алады: өзінің өлеңдері арқылы өнер мен поэзияға қызығуды арттырады, жаңа ақындардың жолын ашып, оларды шабыттандырады. Оның мұрасы қазақ әдебиетінде балалар поэзиясының дамуына зор үлес қосқан маңызды құндылық болып табылады.

20. Ділдахан Жанұзақова – қазақ поэзиясының жарқын жұлдызы

Ділдахан Жанұзақованың балалар әдебиетіне қосқан үлесі аса жоғары. Ақынның өлеңдері ізгілік пен мейірімділіктің рухын ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, бейбітшілік пен достыққа шақырушы жарқын өлеңдерге толы. Бұл шығармалар арқылы ұрпақ мәдени және рухани құндылықтарын меңгеріп, өмірлерін жақсы жаққа өзгерте алады.

Дереккөздер

Асанова Г. Ж., Қазақ балалық әдебиеті – ұлттық тәрбие негізі. Алматы, 2019.

Қаратаева Е. М., XX ғасырда қазақ поэзиясы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақстан әдебиеті статистикасы, 2023.

Серікбаев Н. Т., Балаларға арналған қазақ поэзиясының тарихы. Шымкент, 2018.

Төлепбергенова А. Ғ., Ұлт әдебиетін дамытуындағы Ділдахан Жанұзақова шығармашылығы. Алматы, 2021.

Қабдолов А. М., «Қазақ балалар әдебиеті», Алматы: Мектеп, 2010.

Баймағанбетов С. Ж., «Жаңа дәуір қазақ поэзиясы», Нұр-Сұлтан: Ұлттық кітапхана, 2018.

Әбдімәжитова А., «Қазақ әдебиетіндегі ұлттық тәрбие», Алматы: Атамұра, 2015.

Нұртазин Т., «Балалар поэзиясының даму бағыттары», Алматы: Ғылым, 2021.