Текст выступления:

Тоқтар батыр. Тұманбай Молдағалиев
1. Тоқтар батыр және Тұманбай Молдағалиев: басты тақырыптар

Қазақ халқының тарихында ерекше із қалдырған екі ұлы тұлға – Тоқтар батыр мен Тұманбай Молдағалиев. Олардың әрқайсысының өмір жолы ерлік пен ізгілік, шабыт пен ұрпаққа үлгі боларлық өнегелерге толы. Бүгінгі әңгімеміз – осы екі дана тұлғаның бойындағы асыл қасиеттерге, олардың халық санасында қалған орнына арналмақ.

2. Ерлік пен шабыттың айнасы

Тоқтар батыр жайлы аңыздар араға ғасырлар салып жетсе де, оның ерлігі мәңгі ел есінде сақталған. Ал Тұманбай Молдағалиевтің өлеңдері жас ұрпаққа өмірдің адалдығы мен мейірімділігін үйрететін рухани байлық ретінде бағаланады. Екеуінің де есімі – бала жүрегін тәрбиелеудегі батылдық пен адалдықтың айнасы.

3. Тоқтар батырдың шынайы өмір жолы

XVIII ғасырда Қыпшақ руларының арасынан шыққан Тоқтар батыр – әділет пен ерлік символы болды. Орта Қазақстанда елін қорғауға атсалысқан оның аты әділдік пен сенімнің белгісіне айналды. Достық пен адалдықты өмірлік өлшем еткен Тоқтардың қас батыр ретінде халық арасында беделі ерекше болған.

4. Тоқтар батырдың атағы

Тоқтар батырдың даңқы көбіне аңыздарға айналған оқиғалар арқылы таралған. Ол әрқашан әлсіздерді қорғап, әділеттілік үшін күрескен батыр ретінде ел жадында қалды. «Жарлыға жасқанбай жорыған» деген мақал осы оның қайраттылығын суреттейді. Халық әңгімесінде оның батылдығы мен парасаты ерекше көрініс тапқан.

5. Тоқтар батырдың ерлігі

Тоқтардың батырлық жолы бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы қимылдары оның Қыпшақ руында көсем болуға дайындығын білдірді. Кейінгі жылдары Орта Қазақстан жерін жаудан қорғауда маңызды рөл атқарды. Оның ерліктері халық арасында ертегідей жалғаса беретін жырларға негіз болды.

6. Тоқтар батыр туралы халық аңыздары
Халық аңыздарында Тоқтардың тапқырлығы мен әділдігі ерекше насихатталады. Ол әрдайым әділеттілікті жақтап, әлсіздерді қорғаған батыр ретінде бейнеленеді. 2. Елдің тарихында Тоқтардың жақсылық жасау дәстүрі кең тараған, оның аты батылдық пен адалдықтың символы болып қалыптасқан.
7. Тоқтар батырдың ұрпаққа қалдырған өнегесі

Тоқтар батырдың өнегесі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Ол әділдікті сақтау, намыс пен елді қорғау секілді құндылықтарды жоғары қойды. Батырлық пен адалдықтың үлгісі ретінде Тоқтардың өмірі бүгінгі балаларға да рух және моральдық тұғырнама болып қызмет етеді.

8. Тұманбай Молдағалиев: ақын өмірбаяны

Тұманбай Молдағалиев 1935 жылы Алматы облысында туды. Балалық шақтан поэзияға деген ерекше ынтасы бар, ол әдебиет әлеміне ерте қадам басқан. Өмір бойы балаларға арналған өлең-жырлар жазып, олардың рухани өсуіне зор ықпал етті.

9. Тұманбай Молдағалиевтің шығармашылығы
Ақынның поэзиясы балаларды достыққа, әділдікке шақырады, табиғатты сүюді насихаттайды. 2. Тұманбайдың шығармалары жеңіл оқылып, түсінікті болғандықтан, балалар арасында кеңінен танымал. 3. Қазақ балалар әдебиетіне қосқан үлесі ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады.
10. Балаларға арналған өлеңдер

Тұманбай ақынның өлеңдері балғын жандарға мейірімділік пен достықты жеткізуге бағытталған. Оның шығармалары оқушылар арасында жиі оқу материалдары ретінде пайдаланылады, жүректерінде жылы із қалдырады. Әрбір өлеңде өмірлік сыр мен ізгілік жатыр.

11. Тұманбай ақынның атақтары

Тұманбай Молдағалиев Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығын иеленген ұлы ақындардың бірі. Ол сондай-ақ «Құрмет белгісі» орденімен және мәдениет саласындағы бірқатар марапаттармен мойындалды. Оның шығармалары республикада ғана емес, шетелдерде де танымал.

12. Тұманбай Молдағалиевтен үзінділер

«Достарым менің» атты өлеңі балалардың жүрегінен ерекше орын алған. Онда сенім мен шынайы достықтың құндылығы жеңіл әрі әсерлі тілмен баяндалады. Сонымен қатар, ақынның шығармаларында отан сүйгіштік пен еңбекқорлық жайлы терең тақырыптар қозғалады.

13. Тұманбай Молдағалиев пен балалар әдебиеті

Тұманбай ақынның шығармашылық жолы 20-шы ғасырдың орта түкпірінен басталып, балалар әдебиетінің дамуына жаңа леп берді. Ол балалар үшін рухани азық ретінде өлеңдер, жырлар жазды. Оның туындылары мектеп бағдарламаларына енгізіліп, көп ұрпақтың санасына сіңіп келеді.

14. Тоқтар батыр мен Тұманбай ақын – ерлік пен шабыт символы

Тоқтар батыр Қазақ елінің мызғымас намысын қорғаған әділ әрі батыл тұлға болды. Оның өмірі ерлік пен патриотизмнің үлгісі ретінде бағаланады. Ал Тұманбай ақын балаларға рухани азық болып, мейірімділік пен достықтың маңыздылығын жеткізді, қазақстандық жастардың рухани дамуына үлес қосты.

15. Тоқтар батыр және Тұманбай ақынның халық арасындағы орны

Тоқтар батырдың қайраты халық арасына үлгілі ерлік ретінде тараған, оның есімі ауыз әдебиетінде әлі де жырланады. Тұманбай Молдағалиевтің өлеңдері адалдық пен ізгілікті насихаттап, қоғамға салмақты әсер қалдырды. Олардың есімдері қазақ мәдениеті мен әдебиетіндегі жарқын беттер ретінде мәңгілік сақталмақ.

16. Өскелең ұрпаққа тағылым

Ежелгі замандардан бері батырлық пен адамгершіліктің үлгілері жастарға тәрбие берудің негізгі негізі болды. Тоқтар батыр мен Тұманбай Молдағалиевтің ерлік пен қайсарлығы, олардың халық азаматтығын қорғау жолындағы қажырлы еңбектері балаларға ұлттық рухани құндылықтарды меңгеруге үлгі болмақ. Бұл әңгімелер жастардың сана-сезімінде ұлттық мақтаныш пен Ұлы дала тарихының терең тамырларын оятады, олардың бойында патриоттық сезім мен әділеттілікке деген ұмтылысты дамытады. Осындай тарихи тұлғалар туралы оқиғалар оқу рубрикаларында балалардың есте сақтау қабілетін арттырып, олардың көңіл-күйіне құнды мән беріп, шығармашылық ойлауды дамытатын сенімді материалдар ретінде қызмет етеді.

17. Мектеп бағдарламасындағы маңызы

Тоқтар батыр мен Тұманбай Молдағалиев жайлы деректер бастауыш сыныптарда жиі енгізіледі, себебі олар патриотизм мен рухани тәрбие саласында маңызды рөл атқарады. Бұл тақырып оқушылардың қазақ тілін және әдебиетін терең түсінуіне ықпал етіп, олардың оқуға деген қызығушылығын ұлғайтады. Сондай-ақ, ұлттық тарих пен мәдени мұраларға байланысты оқыту баланың рухани дүниесін байытып, патриоттық сезімді нығайтады. Сабақ кезінде балалар өз пікірлерін ашық білдіру арқылы шығармашылық қабілеттерін дамытып, сыныптастығымен өзара әрекеттесуді үйренеді, бұл олардың тұлғалық өсуіне септігін тигізеді.

18. Балаларға қызықты деректер

Тоқтар батыр мен Тұманбай Молдағалиев туралы қызықты мәліметтер балалардың назарын аударуға көмектеседі: олар ерлікке толы оқиғаларға бай, батырларымыздың өмір жолы ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлер арқылы көрініс табады. Сонымен қатар, бұл тарихи тұлғалар туралы әңгімелер балалардың таным көкжиегін кеңейтіп, олардың ел тарихына деген құрметін қалыптастырады. Тарихи оқиғалар мен батырлық эпизодтар арқылы балалардың ой-өрісі дамып, мәдени мұраның маңыздылығын түсінуге бағытталады.

19. Батыр мен ақынға арналған ескерткіштер

Қазақстанның бірнеше аймағында Тоқтар батырға және Тұманбай Молдағалиевке арналған ескерткіштер орнатылған, олар халықтың батырларына деген құрметін білдіреді. Осындай мәдени және тарихи нысандар олардың маңызды рөлін көрсетеді, сонымен қатар болашақ ұрпақты патриотизмге тәрбиелеу үшін маңызды құрал болып табылады. Бұдан басқа, олардың есімдерімен аталған көшелер мен білім беру мекемелері халық арасында ерекше мәртебеге ие, ұлттық рухты көтеріп, жас ұрпаққа үлгі-өнеге ретінде қызмет етеді.

20. Қорытынды: Ерліктің және шабыттың жолы

Тоқтар батыр мен Тұманбай Молдағалиевтің өмірі қазақ балаларына ерлік пен жанашырлықтың мәнін үйретеді. Олардың өнегесі – адамгершілік пен патриотизмнің жарқын үлгісі, ол әрбір жас жүрегінде оттың маздауы ретінде сақталады. Осы қаһармандықпен сусындаған жастар болашақта өз елі мен жерін мақтанышпен қорғауға дайын болады, ал олардың үлгісінде жетілген рухани күш – ұрпақтар арасындағы байланыс пен мақтаныштың бастауы болмақ.

Дереккөздер

Аманжолов К. Т. Қазақ батырларының тарихы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2010.

Исабеков Д. А. Қазақ поэзиясында балаларға арналған өлеңдер. Астана: Ғылым, 2015.

Құрманғали М. Тұманбай Молдағалиевтің шығармашылығы мен қоғамдық мәні. Алматы: Қазақ әдебиеті, 2018.

Нұрқанат А. Тоқтар батыр: шежіре мен аңыз. Шымкент: Отырар, 2012.

Петров С. История и культура казахского народа. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008.

Қарабаев Б.Е. Қазақ батырлары тарихы. Алматы, 2019.

Сүлейменова А.Т. Ұлттық тәрбие және мектеп бағдарламалары. Алматы, 2021.

Жұмабаев М.С. Рухани құндылықтар және ел болашағы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Тұрсынов Ә.К. Қазақ әдебиеті мен мәдениеті. Алматы, 2018.

Айтбаев Н.Е. Тарихи тұлғалар және олардың мәдени ескерткіштері. Шымкент, 2017.