Текст выступления:

Көл жағасында. Зейнолла Шүкіров
1. «Көл жағасында»: негізгі тақырыптар мен мақсат

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз «Көл жағасында» атты тамаша поэма әлеміне сапар шегеміз. Бұл шығарманың негізгі тақырыптары – табиғаттың әсемдігі, достықтың құндылығы және экологияға деген қамқорлық. Поэма арқылы біз осы маңызды мәселелерді бірге зерттейміз.

2. Зейнолла Шүкіров — баланың сырлас ақыны

1927 жылы Қызылорда облысында туған Зейнолла Шүкіров – қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілі. Оның поэмалары мен өлеңдері табиғатқа деген махаббат пен адамгершілік қасиеттерді насихаттайды. Ақын шығармаларында балалардың көңіліне әсер ететін мейірім, қамқорлық рухы ерекше көрініс табады.

3. Поэманың қысқаша желісі

«Көл жағасында» поэмасы – табиғат аясында балалық қуаныш пен достықты түсіндіретін әдемі әңгіме. Балалар көлдің жағасында еркін ойнап, балық аулайтын сәттер арқылы өмірдің нәзік сәттерін сезінеді. Балуандық пен табиғатқа деген құрмет басты орын алады. Әр тарау оқырманды табиғаттың сұлулығына жетелейді.

4. Басты кейіпкерлерді таныстыру

Поэманың басты кейіпкерлері – Айдос пен Әсем. Бұл екі бала табиғат аясында өсіп, бірге ойнап, тәжірибе жинайды. Олар достықтың маңызын сезініп, бір-біріне мейірімділікті үйретеді. Айдос батыл әрі еңбекқор, ал Әсем нәзік әрі ойлы. Осы екі кейіпкер арқылы поэмада адамгершілік қасиеттер қамтылған.

5. Көл жағасындағы алғашқы сәттер

Айдос пен Әсем көлге алғаш келгенде күннің жылы сәулесіне бөленіп, желдің салқын самалын терең сезінеді. Олар табиғатпен етене танысып, шат-шадыман көңіл күймен жағалауда еркін жүгіреді. Бұл сәттер поэманың балалық қуаныш пен табиғат сұлулығын бейнелеуіндегі негізгі сәттері болып табылады. Табиғат құшағында балалардың бақытты сәттері ерекше шабыт көзіне айналады.

6. Табиғат суреттері: қамыс, шағала, су

Поэманың табиғат көріністері көрнекті әрі шынайы қойылған. Қамыстың көгілдір желбірегені, шағалалардың шуағын күткен әнімен қалықтауы, мөлдір судың мөлдірлігі – бұлардың барлығы оқырманға табиғаттың байлығын жеткізеді. Мұндай суреттер арқылы Зейнолла Шүкіров оқырманға табиғаттың нәзік және үйлесімді әлемін ашып көрсетеді.

7. Балық аулаудың қызығы мен қиындықтары
Айдос пен Әсем балық аулауға талмай тырысады. Олар арқан мен торды қолданып, өздерінің шеберлігін шыңдайды. Алайда, судағы балықтардың шапшаңдығы мен шеберлігі балаларға жаңа қиындықтар туғызады. 2. Бұл қиындықтарға қарамастан, балалар бірге бірігіп әрекет етуді үйренді. Олардың ынтымақтастығы күшейіп, бұл тәжірибе ойын-сауық пен білімді бірге алып келеді.
8. Балалардың достығы мен әзілдері

Айдос пен Әсемнің достығы поэмаға ерекше жылы және еркін сезім береді. Олар бір-бірін күлдіріп, әзіл-қалжың құрған кезде шынайы сенім мен жақындықтың көрінісін көреміз. Бұл әзілдер балалар арасындағы қарым-қатынасты нығайтып, шығарманың көңілді атмосферасын қалыптастырады.

9. Ойын-сауық: асық ойнау, суға шомылу

Асық ойны поэмада балалардың энергиясы мен белсенділігін көрсетуге арналған. Олар жарысқа түсіп, бірге күлкі мен қуанышқа бөленеді. Сонымен бірге, суға шомылу – көңілді, сергітетін оқиға. Әсемнің күліп сүрінуі, Айдостың су шашуы балалар арасындағы шынайы достықты және бақытты сәттерін көрсетеді.

10. Көлдің жануарлар әлемі

Поэмада көл жануарлары табиғаттың ажырамас бөлігі ретінде таныстырылады. Мысалы, балықтар, шағалалар мен басқа да тіршілік иелері өз мекенінде еркін өмір сүреді. Бұл кескіндер табиғат пен тіршілік арасындағы үйлесімді байланысты білдіреді, оқырманға тіршілік циклінің маңызды екенін сезіндіреді.

11. Табиғатқа қамқор болу үлгісі

Айдос пен Әсем табиғатты құрметтеп, оған зиян келтірмеуді мақсат тұтады. Олар гүлдерді жұлып алмай, иіскеп қана өтеді, табиғаттың нәзік сұлулығын сақтауға тырысады. Сонымен бірге, балалар судағы балықтарға қамқорлық көрсетуді үйренеді. Мұндай үлгі – экологиялық тәрбиенің маңызды үлгісі ретінде поэманың тәрбиелік мәнін арттырады.

12. Балалар әрекеттеріндегі еңбек пен қамқорлық

Поэмада балалардың еңбекқорлығы мен қамқорлығы бейнеленген. Айдос пен Әсем табиғатты қорғау үшін бірлесіп жұмыс атқарады, өзара көмектеседі. Бұл әрекеттер олардың ұжымдық рухын көтеріп, өмірге жауапкершілікпен қарауды үйретеді, сонымен бірге шығарманың негізгі идеяларын көрсетеді.

13. Қызықты оқиғалар: күлкі, кішкене қателіктер
Балалардың бірі суға аяқ киімін түсіріп алу арқылы күлкілі жағдай туындайды. Бұл сәт достар арасында әзіл мен қуаныштың баламас көзі болады. 2. Тағы біреуі шалбарына шөп жабыстырып, күлкілі оқиғаға себепкер болады. Осындай кішкене қиындықтар балалардың қарым-қатынасындағы ашықтық пен шынайылықты көрсетеді.
14. Айдос пен Әсемнің қиялы

Балалар поэмада ойлау мен қиялға толы. Айдос пен Әсем көл жағасында өздерінің армандарын құрастырып, ойынға келісті. Олардың қиялы шығарманың байлығын арттырып, балалардың еркін сезімде болуына мүмкіндік береді. Бұл бөлім поэмаға шығармашылық және ойын элементтерін қосады.

15. Зейнолла Шүкіровтің тіл шеберлігі

Зейнолла Шүкіров поэмасында әуезді әрі жеңіл тіл қолданады, бұл оқырманның назарын бірден тартады. Оның табиғатты жандандыратын сөз тіркестері поэманы ерекше әсерлі етеді. Сонымен бірге, балалар үшін түсінікті ұйқастар мен бейнелер шығарманы есте сақтауды жеңілдетеді және балалардың тілді жетік меңгеруіне септігін тигізеді.

16. Жағадағы күннің аяқталуы

Балалар кешкі уақытта су жағасына жиналып, күннің батысын бірге тамашалайды. Бұл уақыт табиғаттың сұлулығына кішігірім саяхат сияқты әсер етеді. Күннің тым жылы әрі алтын сәулелері қазірдің өзінде айналаны жұмсақ жарыққа бөлеп тұр. Мұндай сәттерде тыныштық пен үйлесімділік сезімі ерекше болып, балалардың жүрегіне жылу мен шаттық сыйлайды.

Күннің батуымен бірге табиғат үндемей, әсемдігімен сурет салады. Осы үнсіз әсемдік балаларға ерекше әсер етеді, олардың жан дүниесінде достық пен табиғатқа деген махаббат нығая түседі. Бұл бейбіт сәттер балалар үшін өмірдің ұмытылмас мезеттері болып, жүректерінде табиғаттың және достықтың мәнін түсінуге себеп болады.

17. Балалар мен табиғаттың байланысы

Жасөспірімдер мен табиғат арасындағы байланыс – адамгершілік пен жанашырлықтың бастауы. Бірінші әңгімеде жас балалар өзен жағасында тауықтың тұяғын тауып, оған қамқор болып, табиғатты қорғаудың маңызын түсінеді. Екінші оқиғада балғындар орманды аралап, ағаштарға су құю арқылы солтүстік желдің суық әсерінен қорғау жолдарын іздейді. Үшінші әңгімеде балалар дала гүлдерін жинап, оның орнын бұзбай, табиғаттың сұлулығын сақтап қалуға тырысады. Осындай қысқа, бірақ мазмұнды оқиғалар балаларды табиғатқа асқан құрметпен қарауға тәрбиелейді.

18. Балалар бойындағы игі қасиеттер

(1) Айдос пен Әсем – адал, мейірімді достар. Олар бір-бірінің қиын сәттерінде әрдайым қолдау көрсетіп, адамгершілікке ұмтылады. Мектепте де, үйде де олар жылы қабақпен араласып, достарымен сенімді қарым-қатынас орнатады.

(2) Осылар сияқты балаларда табиғатқа деген ерекше махаббат қалыптасқан. Олар жануарларға қамқорлық көрсетіп, қоршаған ортаны қорғауға жауапкершілікпен қарайды. Еңбекқорлық пен ынтымақтастық – олардың күнделікті өмірінің маңызды бөлшегі, мектептегі тапсырмалар мен үй шаруашылығын ынтамен атқарады.

19. Поэмадан алған әсер: қуаныш пен жақсылық

Шынайы қуаныштың бейнесі поэманың басты тақырыбы болып табылады. «Көл жағасында» шығармасы арқылы балалар қарапайым өмірдегі қуаныштарды түсінеді, мысалы, достарымен бірге ойнау немесе табиғаттың шуақты күнін тамашалау. Мұндай қуаныштар олардың ішкі жан-дүниесін байытып, мейірімділік пен сүйіспеншілікті оятады.

Табиғат пен достық – жүрекке жылы тиетін құндылықтар. Поэмада осы екі ұғым үйлесімді түрде суреттеліп, балаларға жан-жақтан сүйіспеншілік пен қамқорлықты бағалауды үйретеді. Бұл олардың балалық шақта өзара қарым-қатынас пен табиғатқа деген құрметті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

20. Достық пен табиғатты сүю - өмірдің негізі

Зейнолла Шүкіровтің «Көл жағасында» поэмасы жастарды достықты қадірлеуге және табиғатқа деген ерекше құрметпен қарауға шақырады. Оның тәрбиелік мәні зор, себебі шығарманың әр жолы сенім мен мейірімділікті қалыптастырып, өмірдің маңызды құндылықтарын түсінуге көмектеседі. Мұндай поэзиялық туынды балалардың көңіл-күйін көтеріп, оларды жақсы істерге итермелейді.

Дереккөздер

Зейнолла Шүкіров, Қазақ балалар әдебиеті, Алматы, 1980.

Байбеков, Ж. 'Балалар поэзиясындағы табиғат суреті'. Қазақ әдебиеті журналы, 2005.

Амангельдиева, Г. 'Қазақ поэзиясының тіл шеберлігі', Астана, 2010.

Тұрсынханова, Л. 'Балалар әдебиетінің тәрбиелік мәні', Шымкент, 2015.

Қалиев, М. 'Тіл және әдебиет', Алматы, 1999.

Шүкіров З. А. Көл жағасында: Поэма. – Алматы: Жазушы, 1978.

Қазбеков С. Бала тәрбиесінде поэзия ролі // Қазақ мектептері, 2010, №4.

Әбдірахманов Т. Табиғат пен адам: қазақ халқының танымы. – Астана: Ғылым, 2015.

Нұртазин Д. Бала жан-дүниесі мен шығармашылық дамуы. – Алматы: Білім, 2018.