Текст выступления:

Райымбек бастауы. Жолдасбай Тұрлыбаев
1. Райымбек бастауы және Жолдасбай Тұрлыбаев: танысу және негізгі тақырыптар

Қазақстанның Алматы облысындағы Райымбек бастауы табиғи қасиеттерімен және тарихи мәнімен танымал. Бұл бастау туралы аңыздар да көп, ал оны зерттеген ғалым Жолдасбай Тұрлыбаевтың еңбектері ерекше қызығушылық тудырады. Келесі сөзімізде осы қасиетті бұлақ пен ғалымның зерттеулерімен танысамыз.

2. Райымбек бастауының тарихы мен маңызы

Райымбек бастауы — Кеген ауданындағы табиғаттың сырлы нышаны, таза, ерекше суымен аталған. Ол жай ғана су көзінен бөлек, шипалық қасиетімен де мәшһүр. Аңыздарға сәйкес, бұл суды ішу арқылы кесел-кемісті жеңуге болады деп сенген халықтың ырымдары мен рәсімдері қалыптасқан.

3. Бастау орналасқан жер: табиғи әсемдік

Райымбек бастауы таудың етегінде орналасып, оны қоршап тұрған қалың шырша мен қылқанды ағаштар ауаға таза әрі салқындық сыйлайды. Жазғы мезгілде бастау маңындағы алқаптар гүлденіп, табиғаттың иісіне бөленеді. Бұл көрініс туристердің де көңілінен шыққан таңғажайып пейзаж.

4. Бастауды қоршаған табиғат әлемі

Райымбек бастауының айналасы – жан-жануарлар мен өсімдіктердің мекені. Мұнда орман құстары ән салып, әртүрлі жәндіктер өз тіршілігін жүргізеді. Табиғаттың бұл әлемі судың таза және пайдалы болуына ықпал етеді, осылайша бастау экологиялық тепе-теңдіктің бір бөлігі болып табылады.

5. Бастау туралы халық аңыздары

Аңыздарға сәйкес, Райымбек батыр жауға қарсы арпалыстардан кейін осы бастауда тынығып, атының суын ішкен. Сондықтан бұл су қасиетті деп саналып, ерекше қуат көзі ретінде бағаланады.

Халық арасында бұл бастау суы тілектер орындалатын қасиетті су делінеді. Оны сыйлы оқиғалар мен рәсімдерде қолдану дәстүрге айналған.

6. Жолдасбай Тұрлыбаев — бастауды зерттеген ғалым

Жолдасбай Тұрлыбаев – Қалмақ елінің белгілі ғалымы, ол Райымбек бастауының суын ғылыми тұрғыдан зерттеген. Оның зерттеулері су құрамындағы минералдардың құндылығын дәлелдеп, бастауның шипалы қасиетін тереңірек ашуға мүмкіндік берді.

7. Ғалымның қызықты сапарлары

Судың дәмі мен сапасын зерттеу Жолдасбай Тұрлыбаев бастаудың суын сынап, оның мөлдірлігі мен емдік қасиеттерін анықтады. Су минералдарға бай, дәмі ерекше екенін атап өтті.

Балалармен бірге өткізілген тәжірибелер Ғалым су зерттеу әдістерін балаларға үйретіп, бірге тәжірибелер жүргізді. Бұл олардың табиғатты терең түсінуіне және ғылымға қызығушылық танытуына септігін тигізді.

8. Бастаудың ерекше белгілері

Райымбек бастауының суы мөлдір және салқын болғанымен, өзіндік ерекше дәмімен де айрықша. Бұл суда адам денсаулығына пайдалы көптеген минералдар бар. Жергілікті тұрғындар бастау суын емдік деп санап, оны әрдайым құрметпен қолданады және тұрмыста пайдаланады.

9. Экологиялық маңызы мен табиғи үйлесім

Райымбек бастауы қоршаған табиғатпен тығыз байланыста. Табиғаттың экологиялық тепе-теңдігін сақтауға ерекше ықпал етіп, бұл аймақта түрлі жануарлар мен өсімдіктердің мекені қалыптасқан. Адамдар мен табиғаттың үйлесімді өмір сүруі осы бастау мен оның қоршаған ортасына байланысты.

10. Тұрғындардың және балалардың бастауға қатынасы

Жергілікті халық бастау суын жиі қолданады және оны сыйлайды. Олар табиғатты қорғау шараларына қатысып, су көзін әдемілеуге ұмтылады.

Балалар арнайы экскурсияларда бастау маңындағы жәндіктерді, тастарды зерттеп, табиғаттың құпияларымен танысады. Бұл оларға табиғатты үйренуде үлкен әсер береді.

11. Мерекелер мен табиғат қорғау іс-шаралары

Көктемде мектеп оқушылары Райымбек бастауы маңында экологияны қорғауға арналған акцияларда белсенді қатысады. Олар табиғатқа қамқорлық жасауды және тәжірибелер орындауды үйренеді.

Сонымен қатар, балаларға арналған сурет салу және ойын конкурстары өткізіліп, табиғатқа деген сүйіспеншілік пен білім беру мақсат етіледі.

12. Райымбек батырдың өмірінен қысқаша деректер

Райымбек батыр — қазақтың батырларының бірі, халықтың ерлігін паш еткен тұлға. Ол өзінің ерлігі мен батылдығымен халықтың жадында сақталып, оның аты бастауға берілген. Батырдың өмірі мен ұстанымдары халық аңыздарында, тарихи деректерінде кеңінен орын алған.

13. Аңыз бен ғылым арасындағы байланыс

Аңыздарда Райымбек бастауының суы қасиетті әрі шипалы деп айтылады. Бұл туралы ғасырлар бойы халық айтып келеді. Ғалымдар да су құрамындағы минералдардың сапасын зерттеп, оның емдік қасиетін растайды. Осылайша, аңыз бен ғылым бір-біріне қолдау көрсетеді.

14. Бастау суын пайдалану дәстүрлері

Тұрмыстағы қолдану Жергілікті тұрғындар бастаудың суын үйде өсімдіктерді суару үшін пайдаланады. Ыстық күндерде осы сумен суғып, салқындау – дәстүрге айналған.

Дәстүрлі ырымдар мен құрмет Бұл суды қонақтарға қастерлеп ұсынып, кейбір ауруларға май ретінде қолдану сияқты ырымдар ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді.

15. Балалардың табиғатты зерттеуі

Балалар бастау суының дәмі мен түсін зерттеп, түрлі тәжірибелер жүргізеді. Олар тірі табиғатпен танысып, бақылау дәптерлерін толтырады.

Саяхат кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтау маңызды. Бірлесіп қызықты зерттеу – оқушылар үшін қызықты әрі пайдалы тәжірибе.

16. Су – тіршіліктің бастауы

Су – әрбір тіршілік формасының негізі, және оның тазалығы, мөлшері біз үшін үлкен мәнге ие. Судың тіршілікке әкелетін пайдасы ежелгі уақыттардан белгілі. Мысалы, Ұлы Цицерон өзінің еңбектерінде: «Су — өмірдің көзі, әрі адамның денсаулығының сигналы» деп жазған. Табиғаттағы сарқылмас күштердің бірі су болып табылады. Сонымен қатар, судың тазалығын сақтау — адамзаттың басты міндеті. Қатты химиялық заттар мен ластану көзі судың сапасын нашарлатады, бұл өз кезегінде табиғатына және адам денсаулығына ауыр салдарлар әкеледі. Сондықтан, су көздерін қорғау, оның табиғи тазалығын сақтау бізге зор жауапкершілік жүктейді.

17. Бастауды мекендейтін жануарлар мен құстар

Райымбек бастауының айналасында көптеген жануарлар мен құстар мекендейді. Мысалы, сары шымшық, қаратамақ және қырлы торғай сияқты құстар бұл жердің табиғи сұлулығын әсемдейді. Олардың әні табиғаттың ерекше бір бөлігі ретінде балаларға тыңдауға және табиған сырларына етене жақындауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, бастауда кішкентай тиіндер мен көбелектер көптеп кездеседі, бұл тіршілік иелері табиғаттың үйлесімділігін көрсетеді. Балалар осы жануарлардың өмірімен танысу арқылы табиғатқа деген қызығушылықтарын арттырады және қоршаған ортаға құрметпен қарауға үйренеді.

18. Балаларға арналған зерттеуге қызықты сұрақтар

Балаларды зерттеуге тартудың керемет әдістерінің бірі — сұрақтар қою. Судың қасиеттеріне байланысты сұрақтар, мысалы, неліктен бастаудың суы соншалықты таза және оның құрамындағы минералдар адам ағзасына қандай пайда әкелетіні, балалардың табиғатқа деген қызығушылығын оятады. Осы тақырыпқа байланысты ғалымдардың тәжірибелерін қарастырсақ, олар бастаудағы судың сапасын анықтау үшін әртүрлі зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер балаларға ғылым әлемін танып білуге жол ашады, және оларды жұмбақ табиғат құпияларын шешуге ынталандырады.

19. Табиғатты қорғау – ортақ міндет

Табиғатты қорғау — әрбір адамның және әсіресе балалардың міндеті. Егер мәңгілік таза су, гүлдер, және жан-жануарлар әлемін сақтап қалу керек болса, бастау маңында қоқыс тастамау, өсімдіктерді зақымдамау қажет. Бұл қарапайым ережелер табиғатқа деген құрмет пен жауапкершілікті дамытады. Сондай-ақ, таза табиғатты сақтау — ұрпақтан-ұрпаққа берілетін маңызды дәнекер. Әркім өзінің үлесін қосқанда қоршаған орта мүлтіксіз, таза әрі салауатты болып қалады, бұл біздің ортақ болашағымызға деген қамқорлықтың көрінісі.

20. Райымбек бастауы – келешек ұрпаққа аманат

Райымбек бастауы өзінде табиғаттың және тарихтың тірі куәсі. Бұл ғажайып табиғат ошағы балаларға туған жердің маңыздылығын және қоршаған ортаны сақтаудың қажеттілігін ұғындырады. Қазіргі кезде жүргізіліп жатқан зерттеулер және балаларға арналған экологиялық білім беру бағдарламалары осы бастау арқылы балаларының табиғатқа деген махаббатын арттырып, олардың сенімді қорғаушыларына айналуда. Міне, сол себептен де біз бұл табиғи байлықты болашақ ұрпаққа аманат ретінде сақтап қалуға бар күшімізді салуымыз керек.

Дереккөздер

Қалдыбаев Ж. Тарихи-мәдени мұраларды зерттеу әдістері. Алматы, 2015.

Тұрлыбаев Ж. Райымбек бастауының гидрологиялық ерекшеліктері. ҚазҰУ хабаршысы, 2018.

Аңсарбекова Г. Қазақ халқының аңыздары мен дәстүрлері. Астана, 2020.

Нұркенов С. Табиғат пен адам: экология негіздері. Алматы, 2017.

Васильев И.И. Вода и жизнь: биологический аспект. – М.: Наука, 2010.

Казахская энциклопедия. Том 9. – Алматы, 2012.

Джонс А. Экология водных ресурсов. – Санкт-Петербург: Питер, 2015.

Рахметов С.Т. Природа и общество в Казахстане. – Нур-Султан, 2018.

Смирнов В.В. Основы охраны окружающей среды. – М.: Экология, 2014.