Текст выступления:

Айт. Сұлтанмахмұт Торайғыров
1. Айт пен Сұлтанмахмұт Торайғыров: Жалпы шолу

Қазақ халқының дәстүрлі мерекелерінің бірі – Айт, бұл мереке қуаныш пен татулықтың нышаны. Осы мереке аясында ұлттың ұлы ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыровтың көркем туындылары балаларға үлгі болып, ұлттық тәрбие мен адамгершіліктің негізін қалыптастырады. Торайғыровтың шығармаларының балаларға арнауы – мұраларды дәріптеу жолындағы маңызды қадам.

2. Айт мерекесінің тарихи мәні

Айт – қазақ халқының ежелден ерекше құрметтеп, үлкен мән берген ең маңызды мерекелерінің бірі. Бұл күн кешірімділік пен бірлікті насихаттайтын сәт, ол отбасылық байланысты нығайтып, достық пен татулықтың символына айналған. Айттың шығу тарихы ислам дәстүрімен тығыз байланысты болса да, бұл мереке қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі.

3. Сұлтанмахмұттың балалық шағы туралы естеліктер

«Торайғыровтың балалық шағы ауылдағы қарапайым өмірдің көрінісімен естеліктерге толы. Ол жас кезінде қасындағылардың маңдай терін, ата-анасының ақыл-кеңесін тыңдап өсті, бұл оның шығармашылығына ерекше әсер етті» деген сөздер аңызға айналған. Сонымен қатар, «балалық кезіндегі ойлары мен армандары ақынның кейінгі шығармаларына шабыт берді» деп айтылған тарихи жазбалар бар.

4. Торайғыров шығармашылығының бастауы

Сұлтанмахмұттың поэзиясы 14 жасында басталды. Ол алғашқы өлеңдерін жаза бастады, және 1907 жылы оның өлеңдері баспасөзде жарияланып, кеңінен танымал болды. Оның өлеңдерінде туған жерге деген махаббат, ата-анаға құрмет пен достық сияқты маңызды тақырыптар терең көрініс тапты. Бұл өмірлік принциптер ақынның шығармашылығын байытты.

5. Айт – қуаныш пен татулықтың мерекесі

Айт мерекесі – достық пен мейірімділіктің көрінісі. Бір оқиғада, ауылда бір-біріне жақын адамдар Айт күні арқасында реніштерін ұмытып, қайтадан жақындасты. Тағы бір әңгімеде, балалар арасында татулық пен сыйластықты арттыру үшін арнайы ойындар ұйымдастырылды. Сондай-ақ, Айт сыйластық пен бірліктің маңызын ұрпаққа жеткізуге арналған маңызды дәстүр екенін көрсетеді.

6. Сұлтанмахмұттың дінге және ақындыққа көзқарасы

Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармаларында имандылық пен адамгершілік құндылықтарын жиі насихаттады. Ол бірлік пен татулықтың маңыздылығын терең сезініп, халыққа үлгі келтіруді парыз санады. Ақын әділдік пен жақсылықты дәріптеп, шынайы өнер мен руханиятты ұстанды. Оның поэзиясы дін мен адамгершіліктің үндестігін ерекше көрсетеді.

7. Айтқа арналған өлеңдердің халық арасындағы орны

Айт мерекесіне арналан өлеңдер туыстық қарым-қатынас пен кешірімділікті дәріптейді. Олар халықты сабырлылыққа, мейірімділікке үндейді. Сондай-ақ, бұл өлеңдерде сыйластық пен сүйіспеншілік ерекше орын алады, олар балаларға өмірлік маңызды қасиеттерді үйретеді. Айт тақырыбындағы поэзия балалардың жүрегінде достық пен ынтымақтастықты оятады.

8. Айттағы салт-дәстүрлердің маңызы

Айт мерекесінде орындалатын салт-дәстүрлер халықтың рухани және мәдени мұрасын сақтауда үлкен мәнге ие. Мысалы, ерлі-зайыптылардың және үлкендердің алдынан өтіп, қол сәлем беру – құрмет пен ілтипат көрінісі. Сонымен қатар, ауыл-аймақтар арасында ұйымдастырылатын ұлттық ойындар мен жыр айтулар өңірлердің мәдени ерекшеліктерін айқын көрсетеді.

9. Сұлтанмахмұттың балаларға арналған өлеңдерінің мазмұны

Ақынның балаларға арналған шығармалары өзекті тақырыптарға толы. Олар: мейірімділік пен достық, туған жерге деген сүйіспеншілік, үлкендерді құрметтеу және әділдік. Әр өлеңде балалардың жүрегіне жылы сезім ұялатып, оларды жақсы мінез-құлыққа баулиды. Осы арқылы Торайғыров мәдениетіміздің ұрпағына тәрбиелік сабақ береді.

10. Торайғыровтың «Айт» өлеңінен үзінділер

«Айт» өлеңінде татулық пен бірлік негізгі мағынаға ие. Ақын балалардың бір-біріне көмектесуі, үлкендерді құрметтеуі туралы жырлайды. Бұл өлең достық пен мейірімділікті насихаттап, халықты жақсылыққа талпындырады. Мұнда әр адамның жүрегінде бірге өмір сүру мәдениеті мен сыйластықтың маңызы зор.

11. Айт уақытының бала бақыты

Айт мерекесі уақытта балалардың көңілі ерекше қуанышты болады. Мерекеден кейінгі кештерде балалар жаңа ойындар ойнайды, ағайын-туыс пен ауылдықтар бір-біріне жылы лебіздерін білдіреді. Сонымен қатар, бұл уақытта қонақтарға дәмді тағамдар ұсынылып, балаларға жаңа киімдер сатып алынады. Осылайша, Айт баланың балалық қуанышымен еске алынады.

12. Сұлтанмахмұт – ұстаз, балаларға ақылшы

Ақын ауылдағы балаларға білімнің құндылығын түсіндіріп, әрбір баланы оқуға ынталандырды. Ол өнер мен ғылымға ұмтылудың маңызын жиі атап өтті. Торайғыров өзінің сөздері арқылы балаларды туған жерді сүюге, үлкендерді құрметтеуге және жақсы мінез-құлыққа тәрбиелеуге үндеді. Оның мұралары әрдайым жастарға бағыт береді.

13. Айттың тәрбиелік мәні балаларға

Айт мерекесі балаларға кешірімділіктің мәнін түсінуге көмектеседі, өзара реніштерді ұмытуға шақырады. Сонымен қатар, бұл күн еңбексүйгіштік пен батылдықты дәріптеп, адал еңбек етуге ынталандырады. Мереке достық пен отбасылық құндылықтарға ерекше мән беріп, мейірімді болуға баулиды. Торайғыровтың поэзиясында бұл тәрбиелік мағыналар терең көрініс табады.

14. Айттағы ақындардың айтыстарының айрықша мәні

Айт мерекесінде өткізілетін ақындар айтыстары қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі. Бұл айтыстарда сөз шеберлерінің тапқырлығы, шеберлігі айқын көрінеді. Өзара пікір алмасудың, халықтың мүддесін қорғаудың ерекше формасы ретінде айтыс мерекенің рухын тереңдетеді. Сондай-ақ, айтыстар жастарды ұлттық салт-дәстүрлерге баулитын сабақ болып табылады.

15. Торайғыровтың өмірлік арманы

Сұлтанмахмұт Торайғыров өз халқының жан-жақты дамуы үшін білім мен өнердің маңыздылығын насихаттады. Ол әділ, жаңашыл қоғамды армандап, жастарды еңбекқорлыққа, мейірімділік пен әділдікке тәрбиелеуді мақсат етті. Ақынның арманы – сенімді ұрпақ тәрбиелеу арқылы елдің болашағын жарқын ету болды.

16. Сұлтанмахмұттың нақыл сөздері мен даналығы

Қазақтың ұлы ақыны, ұстазы әрі ойшылы Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармашылығы – ел рухының айнасы. Оның «Жақсы сөз – жанға дауа» деген ұлағатты өсиеті барлығымызға мейірімділік пен үміттің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Бұл нақыл сөз – нағыз адамгершіліктің алтын ермігі, адамның жүрегін жылытып, жан-дүниесін баурайды.

Сұлтанмахмұттың поэзиясы балалар үшін рухани тәрбие мектебі іспетті. Оның жырлары адамгершілік, достық және бауырмалдық сынды адам өмірінің ең негізгі қасиеттерін бойға сіңіреді. Бұлар – тірлік пен қоғамның негізі, әрі жоғары адамдық қасиеттердің бастауы.

Сонымен қатар, Торайғыровтың даналығы жастарды адал еңбекке, білімге баулиды, оларды жақсылық пен игілікке тартуға үндейді. Оның өшпес шығармалары жас ұрпаққа қызмет етудің, халқының болашағын ойлаудың қаншалықты маңызды екенін ұғындырады.

17. Айттың ұлттық тағамдары – дастарханның сәні

Қазақтың Айт мейрамдары дәстүрлі ұлттық тағамдарсыз ойдағыдай атқарылмайды. Айттың дастарханы – ұлттық мәдениеттің, бауырластық пен қонақжайлылықтың көрінісі. Мысалы, айт мерекесінде дастархан басында қойдың етінен дайындалған бешбармақ ерекшелігіне ерекше мән беріледі. Бұл тағам қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен тарихын бейнелейді.

Сонымен қатар, сүтті өнімдер, қымыз бен шұбат – мерекенің шырайын ашатын сусындар. Олар ұлттық тағам салтында ғана емес, денсаулықты нығайтатын дәстүрлі тағам ретінде де бағаланады. Осы тағамдар арқылы ата-бабаларымыздың қонаққа деген құрметі мен табиғатпен үйлесім табу мәдениеті көрініс табады.

18. Айт пен достықтағы ерекше байланысты мысалдар

Айт күні - бұл адамдар арасындағы ұсақ-түйек реніштер мен өкпе-реніштерді ұмыттырып, үзіліп кеткен достық пен түсіністікті қайта күшті ететін күн. Балаларға кешірімді болу қаншалықты маңызды екенін көктемнің нұрытай сәулесі сияқты жеңіл түсіндіріп береді.

Сонымен қатар, Айт мерекесі қоғамдағы бірлікті нығайтады, татулық пен береке болады. Осы мейрам арқылы балалар жақсы және жылы қарым-қатынастарды бағалай бастайды. Бұл күндердің жақсылыққа бастау болғаны, балалардың достық қарым-қатынасты құруына ынта береді, оларға өміpге деген сенім мен үміт сыйлайды.

19. Сұлтанмахмұт туралы қызықты куәліктер

Сұлтанмахмұт Торайғыров – қазақ әдебиетінің алтын бесігі ғана емес, сонымен бірге оның көркем сөздің шебері ретінде өмірі де көптеген әңгімелер мен куәліктерге толы. Бір деректе оның ұстаздары оның балаларға білім берудегі ерекше әдістерін мақтап, оның саналы және жауапты тұлға ретінде танылғанын айтады.

Тағы бір аңызға сенсек, Торайғыров табиғаттың сұлулығын жырлау арқылы жастарына ұлттық рухты түсіндірген. Ол өзінің даналығы мен ұстаздық қасиеті арқылы көптеген жас таланттардың алтын жолын ашып берген.

Сұлтанмахмұттың қайраткерлігі мен поэзиясы туралы қызықты естеліктер оның өмірлік принциптері мен даналығын ұрпаққа жеткiзуде маңызды роль атқарады.

20. Айт пен Торайғыров: жарқын үлгі мен мейірімділік

Айт мерекесінің рухани маңызы мен Сұлтанмахмұттың шығармашылығы – балаларға достық пен игі істер жасауға шақыратын алтын көпір іспетті. Бұл құндылықтар олардың жаңа өмірге деген сенімін нығайтып, жүректеріне қуаныш сыйлайды. Болашақ ұрпақтың бойында адамгершілік пен жылулықты қалыптастыру – осындай даңқты үлгі мен мейірімділіктің арқасында жүзеге асады.

Дереккөздер

Торайғыров С.М. Таңдаулы шығармалар. Алматы, 1982.

Қазақтың ұлттық мерекелері және салт-дәстүрлері. Алматы, 2000.

Әдебиеттану және фольклор. Алматы, 2015.

Жақсылық пен кешірім: Айт мерекесінің маңызы. Абай журналы, 2018.

Қазақ поэзиясы тарихы. Алматы, 1995.

Торайғыров С.М. Таңдамалы шығармалар. Алматы, «Жазушы», 1984.

Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, «Ғылым», 1991.

Асылбеков Д. Қазақтың ұлттық мәдениеті. Алматы, 2005.

Айт мерекесі жайлы зерттеу. Алматы, 2010.