Текст выступления:

Міржақып Дулатов. Байлық
1. Міржақып Дулатов және «Байлық» өлеңі: тақырыпқа шолу

Қадірлі ұстаздар мен шәкірттер, қош келдіңіздер! Бүгінгі таныстыруымыз Міржақып Дулатовтың балаларға арналған шығармалары мен оның әйгілі «Байлық» өлеңінің негізгі идеяларын зерттеуге арналған. Бұл алыс өткеннің қаламгерінің туындыларының бүгінгі бала санасына қалай әсер ететінін қарастырамыз.

2. Міржақып Дулатовтың өмірі жайлы қысқаша

Міржақып Дулатов 1885 жылы Торғай өңірінде дүниеге келді. Табиғатты жаны сүйген жас бозбала кең әлемді кітаптардан танып, өлең жазу өнеріне ерте араласты. Ол өз заманында ғана емес, бүгінгі күнде де балаларға өмірдің мәнін сауатты әрі әдемі тілмен жеткізетін ұлы тұлғаға айналды.

3. Міржақыптың балалық шақтағы қызықты сәттері

Міржақыптың балалық шағы табиғат аясында өтіп, ол әр күннен жаңа нәрсе үйренді. Бір күні ол ауылдағы көк шалғынға шығып, құстың сайрауын тыңдап, өзінің алғашқы өлеңдерін жазды. Тағы бір кезекті естелік - ол ағаш астында отырғанда, жан-жағына қарап, достарымен ойнап, өмірдің мәнін түсінуге талпынды. Осы сәттер оның шығармашылығына шабыт берді.

4. Мектеп пен алғашқы ұстаздар

Міржақып алғаш Торғайдағы ауыл мектебіне барып, сол жердегі ұстаздарынан білім алуды бастады. Ол өз ұстаздарының тәрбиесінің арқасында жаңа тілдерді үйреніп, әдебиетке қызығушылығы артты. Кейін ол Орынборға барып, мұнда білімін әрі қарай жетілдірді. Мұғалімдері оның дарынды әрі еңбекқор екендігін байқады.

5. Өлең жазуға деген сүйіспеншілігі

Міржақыптың жастық шағында табиғат пен достық туралы жазған өлеңдері ерекше болды. Ол қызық сезімдер мен қоршаған орта көріністерін сөзбен шебер жеткізуді мақсат етті. Сонымен қатар, ол балаларға арналған шығармалар туғызуды армандады, себебі қарапайым әрі түсінікті тіл арқылы балаларға өмірлік мағыналы сабақ беру басты мақсаттарының бірі еді.

6. Міржақыптың қоғамға пайдалы істері

Міржақып өз заманының қоғамында білім саласын дамытудың маңызды миссиясын атқарды. Ол қазақ балаларына ана тілінде сапалы білім берудің маңыздылығын түсініп, оқу-ағарту ісіне үлес қосты. Сонымен қатар, оның шығармалары рухани құндылықтарды насихаттау арқылы қоғамдағы адамгершілік ұғымдарын кеңейтті.

7. «Байлық» өлеңімен танысу

«Байлық» – Міржақыптың балаларға арнаған толғаныстарының бірі. Бұл өлеңде нағыз байлықтың сыртқы нәрселерден емес, адам жанының тазалығы мен адал еңбектен тұратыны туралы әңгімеленеді. Әр жолы балаларға өмірлік ілім мен мейірімділік түсінігін береді.

8. Өлеңнің негізгі идеялары

Өлеңде адам өзінің шынайы байлығын ақылымен, еңбегімен және достық қарым-қатынаспен өлшеуі керектігі айтылған. Бұл құндылықтар дүниенің материалдық байлығынан жоғары қойылған. Сонымен қатар, бұл өлең балаларды әділдік пен мейірімділікке шақыратын сұлу үндеу іспетті.

9. Өлеңнің құрылымы мен ерекшеліктері

«Байлық» өлеңінің қарапайым әрі ұғынықты құрылымы бар, төрт жолдан тұратын шумақтар балаларға оны оңай жаттап, түсінуге мүмкіндік береді. Оның сөздері жылы әрі жылы лебізді, оқушы жасындағы балаларға толық сай келеді. Мұндай ұйқасқан және жинақы өлең өлшемі балаларды үнемі назарда ұстайды.

10. Байлық туралы терең ұғымдар

Міржақып өлеңінде байлықты алтын мен күміспен ғана емес, мейірімділікпен, біліммен және адал еңбегімен өлшеу керек екеніне үнемі назар аударады. Ол балаларға рухани байлықтың маңызын түсіндіріп, оның өмірдегі шынайы бағасын ұғындыруға тырысады.

11. Кедейлік пен байлық: салыстыру

Өлеңде кедейлік тек материалдық жетімсіздік емес, рухани жалғыздық пен мейірім мен ізгіліктің болмауы ретінде қарастырылады. Көп дүниеге ие болғанмен, егер ақыл мен парасат, достық пен шынайылық жетіспесе, нағыз байлық болмайды. Мұнда ішкі тазалық пен адал еңбектің мәні ерекше көрсетіледі.

12. Адал еңбек туралы шумақтар

Өлеңде адал еңбекке ерекше мән берілген. Міржақып балаларға еңбектің асқақ қасиетін ұғындыру үшін көркем сөздермен мысалдар келтірген. Бір шумақта адам еңбегі мақтанышты және оның арқасында қоғам гүлденетіндігі көрсетіледі.

13. Білімнің құдіреті

Міржақыптың шығармасында білім адамның өмірлік жолындағы аса маңызды құрал ретінде өрнектелген. Білім адамға ой-өрісін кеңейтуге, қиындықтарды жеңуге, әрі рухани және материалдық тұрғыдан бай болуға мүмкіндік береді. Ақыл-ой мен үйрену арқылы адам өзіне және туған елге пайда келтіреді.

14. Жомарттық пен достық маңыздылығы

Жомарттық пен достық - адамның жанын байытып, оның айналасындағы адамдармен ізгі қарым-қатынастар орнатуына себепші болады. Міржақып шығармаларында жомарттық сезімі адамның келешегіне деген сенімін арттырады, ал шынайы дос қиын кездерде қолдау көрсететін күш ретінде суреттеледі.

15. Қиындық пен төзім

Міржақыптың өмір жолында көп қиындықтар болды, бірақ ол әр қиналысқа төзімділікпен қарап, өлеңдері арқылы сабырлылық пен қажырлылықтың маңызын насихаттады. Бұл адам баласының рухын көтеріп, өмір жолындағы сынақтарды жеңуге деген ынтасын арттырады.

16. Балаларға арналған кеңестер

Балалық шақта шынайы достықтың құндылығын түсіну аса маңызды. Бірінші кеңесіміз: нағыз дос болу – бұл үлкен байлық екенін есте ұстау керек. Адалдық пен сенім – достықтың негізі. Әрқашан шыншыл болуға, достарыңа қолдау көрсетіп адалдықты сақтауға ұмтылыңыз. Бұл қасиеттер өмір бойы сенің ең сенімді тірегің болады.

Екіншіден, әділдік пен мейірімділік – адамгершіліктің басты баспалдағы. Жаман әдеттерден аулақ болу, айналаға жақсылық жасау – жүрек тазалығын білдіреді. Әркімнің қуанышына ортақтасу арқылы, өмірдің мәнін терең түсінесің. Әкім болуды, әділ болуды үйреніп, әр адамның қадірін білуді қолға алған жөн.

17. Замандастарының бағасы

Өкінішке орай, берілген слайдта нақты мақалалар мен олардың мәтіндері көрсетілмеген. Дегенмен, замандастарының бағасы адамның қоғамдық рөлін, мінез-құлқын анықтауда маңызды рөл атқарады. Әрбір адамның өз ортасында қалай бағаланатыны – оның мінезінің, іс-әрекетінің, сенімі мен әділдігінің көрінісі. Осы қасиеттердің дамуы бала кезден басталады және ол отбасынан, мектептен, достардан алынады. Адамдардың сенімін қаза таппау үшін, әрдайым адал әрі сенімді болу керек.

18. Міржақып мұрасы – өнеге көзі

Ұлттың әдебиеті мен тәрбиелік үлгілерінің ең көрнекті қайнар көздерінің бірі – Міржақып Дулатовтың шығармалары. Оның еңбектері қазақ халқының ұлттық құндылықтарын сақтап қалуға және ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге бағытталған. Бұл мұра 116 жыл бойы балаларға білім беру бағдарламасында маңызды орын алып келеді әрі олардың тұлға ретінде қалыптасуына әсер етеді. Мұқият зерттелген кітаптар балалардың жүрегіне әділдік, достық, адалдық тәрізді құндылықтарды сіңіреді.

19. Байлық туралы халық нақылдары

Қазақ халқында байлық жайлы көптеген нақыл сөздер мен ертегілер бар. Олар әртүрлі өмірлік тәжірибелерден туындаған және адамдарға шынайы байлықтың материалдық дүниеден гөрі рухани құндылықтарда екенін үйретеді. Мысалы, «Ақылың – асылың» деген сөз адамның білімінің, санасының байлығын білдіреді. Сонымен қатар, еңбек пен адалдықтың арқасында ғана шынайы байлыққа жетуге болады деген ұғым кең таралған. Мұндай нақыл сөздер бала тәрбиесінде адамгершілік пен еңбекқорлық үшін үлгі болып табылады.

20. Шынайы байлықтың мәні мен маңызы

Міржақып Дулатовтың «Байлық» атты өлеңі балаларға тек қана материалдық игіліктің емес, шынайы өмірлік құндылықтардың маңызын үйретеді. Ол адалдық, еңбекқорлық, достық секілді қасиеттердің адамды рухани байлыққа жетелейтінін айтады. Бұл өлең тәрбиенің маңызды құралдарының бірі ретінде бала бойына адалдық пен шындықты ұялатады, оның өз өмірінде дұрыс жол табуына септігін тигізеді. Сондықтан мұндай шығармалардан алынған сабақтар шынайы байлық туралы түсінікті арттырып, адамгершілік құндылықтарды нығайтады.

Дереккөздер

Рахметов А. Мұрагерлер мен замандастар. – Алматы, 2010.

Әбілов Б. Қазақ әдебиетінің тарихы: мектеп оқулығы. – Алматы, 2015.

Құрманғалиев Ж. Ұлы Міржақып шығармашылығында бала әдебиеті. – Астана, 2018.

Толыбаев С. Міржақыптың поэзиясы және қазақ мәдениеті. – Қарағанды, 2021.

Нұрғалиев М. Қазақтың көрнекті әдебиет қайраткерлері. – Алматы, 2017.

Дулатұлы М. Ұлт әдебиетінің дамуы. Алматы, 1998.

Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 2005.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік білім саласы туралы есеп, 2022.

Нұртазина, Л. Қазақ әдебиетінің тәрбиелік мәні. Астана, 2017.

Жұмабаев, Т. Халық нақылдары мен тәрбиесі. Алматы, 2010.