Текст выступления:

Ұйықта, бөпем, жата ғой
1. Ұйықта, бөпем – балалар үшін бесік жырының әлемі

Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті ерекше және бай. Соның ішінде бесік жыры – баланың өміріндегі алғашқы музыкалық әлем, ана махаббатының табиғи көрінісі. Бұл жыр тек ұйықтатуға арналған ғана емес, бала тәрбиесінде маңызды рөл атқарады, әрі рухани байланыс құрады.

2. Бесік жырының мәні мен орны

Бесік жыры – жаңа туған нәрестеге арналған ұлттық дәстүрдің ажырамас бөлігі. Мұндай жыр баланы ұйықтатуға көмектеседі, алаңынан тыныштандырады және анасының мақтанышымен, мейірімінің жылы лебі арқылы баланың рухани қажеттілігін қанағаттандырады. Бұл әндер ата-бабадан келе жатқан, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан ерекше дәстүр.

3. «Ұйықта, бөпем» – жүректен шыққан мейірім әні

Бесік жырының әр шумағы баланың өміріндегі алғашқы балғын жылуларды жеткізетін сөздермен толы. Кейде олар баланың бетін сипап, оның қауіпсіздігін, қамқорлықты сезіндірсе, кейде әуе сыбырымен үндес нәзік дауыспен анасының жүрегінен шыққан лирикалық әңгімеге айналады. Осындай жырлар баланың жан дүниесін нығайтады және өмірлік алғашқы құндылықтарынан хабарлайды.

4. Жырдағы жылы сөздердің мағынасы

Ананың бесік жырындағы алғашқы жолдары көбінесе баласына бақыт пен тыныштық тілейді. Бұл жылы қошемет баланың дүниемен алғашқы танысу сәтін жұмсартады. Әр шумақта қамқорлық, мейірім мен жақсы тілектер көрініс табады, бұл баланың өзін ардақты әрі сүйікті сезінуіне көмектеседі. Сонымен қатар, жылы сөздер баланың жүрек сезімдерін дамытады, оның жан дүниесінде махаббат пен қауіпсіздік орнатады.

5. Бесік – ұлттық құндылықтың символы

Бесік – бала тәрбиесінің бастауы ғана емес, сонымен бірге қазақ халқының мәдениетінде маңызды орын алатын ұлттық символ. Ол атадан балаға аманат ретінде беріледі, әдемі ою-өрнекпен безендірілген және отбасылық жылулықтың белгісі. Бұл зат арқылы ұрпақтық сабақтастық, тәрбие мен ата-ана махаббатының тұғыры нығаяды.

6. Ана – бесік жырының жүрегі

Ана – бесік жырының ең маңызды орындаушысы һәм хабаршысы. Оның дауысындағы нәзіктік, оның жүрегіндегі мейірім – баланың әлемге ашылатын есігі. Бұл әндер арқылы ана ұлын табиғатпен, қоғаммен, отбасы мен бастауыш мәдениетімен жақындатады. Ұлы антрополог А. Масловтың айтуынша, анасының дауысы нәрестенің мінез-құлқы мен эмоционалдық дамуына тікелей ықпал етеді.

7. Бесік жырының әуендік ерекшеліктері

Бесік жырындағы әуен әдетте баяу әрі жұмсақ болып келеді, бұл бала жүйкесін тыныштандырады және ұйқыға тез душар етеді. Оның ырғақтылығы біркелкі, бұл музыканың тұрақты легі баланың көңіл күйін жинақтап, сенімділік сезімін тудырады. Сондай-ақ, мұндай әуен балаға эмоционалды қауіпсіздік сыйлайды және оның дамуына аналық махаббаттың құдіретін жеткізеді.

8. Арман мен қиялға есік ашатын жыр

Бесік жырлары бала зейінін ашып, армандар әлеміне апарады. Бұл әндер баланың қиялын дамытып, ішкі сезімдерін байытады. Олар арқылы бала өзінің әлемін көркемдейді, сюжеттер құрастырады, бұл оның тілдік және когнитивтік дамуында үлкен роль атқарады. Қазақ фольклорының бай мұрасы осындай нәзік аспектіде көрініс табады.

9. Бесік жырының тәрбие мәні

Бесік жыры балаға мейірім мен ізгі ниетті сіңірудің алғашқы құралы. Ол бала мінезінің қалыптасуына ықпал етеді әрі оның ішкі әлемін тәрбиелейді. Әр сөз сабырлылық пен татулыққа шақырады, бұл қасиеттер балада жақсы мінез-құлық қалыптастырады. Сонымен қатар, жырлар қазақ халқының салт-дәстүрлерін меңгеруге көмектесіп, ұлттық сананың негізін қалайды.

10. Бесік жырының бүгінгі бейнесі

Қазіргі заманда бесік жыры өзінің тарихи маңызын сақтап, жаңа формада қайта жаңғыруда. Олардың заманауи интерпретациясы арқылы ұлттық мәдениет жас ұрпаққа тарту етіледі. Балалар мен ата-аналар арасында бесік жырларын пайдалану тәрбие мен махаббатты нығайтады, бұл дәстүрдің үздіксіз өтуін қамтамасыз етеді.

11. Музыканың және әннің балаға әсері

Музыка баланың эмоциялық әлемін оятады, қуаныш сыйлайды және қиял-ғажайыптарға жетелейді. Ән тыңдау арқылы бала сөздік қорын кеңейтеді. Сонымен бірге, музыка жүйке жүйесін тыныштандырып, эмоционалды тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Әсіресе, ана дауысымен айтылған бесік жыры баланың тынығуына ерекше әсер етеді, ол өз сезімдерін білдіруге және қоршаған ортамен үйлесімді байланыс орнатуға көмектеседі.

12. Бесік жыры – ауыз әдебиетінің асылы

Бесік жыры қазақ ауыз әдебиетінің алтын қоры. Ол ғасырлар бойы өзгермей сақталып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. ХІХ ғасырда жазушы Әбділда Тәжібаев бесік жырларын жазып алуға ерекше назар аударған. Бүгінде бұл жырлар тек музыкалық композициялар емес, ұлттық мәдениетті зерттеудің маңызды құжаты ретінде қарастырылады.

13. Бастапқы естіген сиқырлы ән

Нәресте дүниеге келген сәттен бастап анасының даусын естиді, бұл оның алғашқы музыкалық тәрбиесі болып табылады. Анасының айтып отырған бесік жыры баланың сезімдерінің қалыптасуын бастайды. Бұл алғашқы мәдени әсер балаға өмір бойы ыстық естеліктер мен тыныштық сыйлайды.

14. Әлем елдеріндегі ұйқы жырлары

Әр халықтың ұйықтатуға арналған өз дәстүрлі әні бар. Мысалы, жапондардың 'комори-ути', немістердің 'шлайферлид', қазақтың бесік жыры сияқты, бұл әндер баланың көңілін тыныштандырып, ұйықтатуға көмектеседі. Әлемнің әр түкпірінде мұндай жырлар баланың алғаш музыкалық қарым-қатынасын қалыптастырады.

15. Бесіктегі ұлттық ою-өрнектер туралы

Бесік тек ұйықтататын құрал ғана емес, оның сырты ұлттық ою-өрнектермен әсемделген. Әр өрнек белгілі бір мағынаны білдіреді, мысалы, күннің сәулесін, өмір ағымын немесе қорғанышты символдайды. Бұл ою-өрнектер балаға тек физикалық емес, рухани қорғаныш та сыйлайды.

16. Дәстүр жалғастығы – жаңа орындаушылар

Қазақ халқының құнды мұрасы – бесік жырлары ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткен елдік символдардың бірі. Қазіргі заманғы әншілер бұл мәнді жырларды жаңғыртып, жаңа заманның тыңдармандарына жеткізуде. Олар дәстүрлі қара сөз бен әуенді заманауи музыкалық стильдермен үйлестіреді, осылайша ұлттық рухты жандандырады және тыңдарманның жүрегіне жол табады.

Мысалы, жас орындаушылардың бірі Олжас сияқты талантты мектеп сахналарында бесік жырларын шырқау арқылы осы өнерді сақтап, дамытып келеді. Мұндай іс-шаралар балалардың туған мәдениетіне қатысты сезімін өсіріп, ұлттық рухани құндылықтарды нығайтады.

Сондай-ақ, қазіргі ұрпақ арасында әлеуметтік желілердің ролі зор. Онда бесік жырларының түрлі өңделген нұсқалары жарияланып, жастар мен отбасы мүшелері арасында кеңінен таралып, ұлттық дәстүрді өміршең етуде маңызды әсер етеді. Әлеуметтік медианың көмегімен әуендер жаңарып, ел ішінде рухани байланыс нығая түседі.

17. Бөбектерге арналған қызықты әңгімелер мен өлеңдер

Балаларға арналған қазақ ертегілері тек ұйықтауға дайындық емес, оның артында терең мән жатыр. Бұл ертегілер баланы зұлымдықтан, кесел-жаралардан қорғайтын жарық, қуантатын оқиғалар ретінде айтылады. Нәтижесінде, бала қиялы дамып, түстерінде жақсылыққа сену сезімі артады.

Қысқа өлеңдер мен жұмбақтар тілдік дамудың қазықтауы болып табылады. Олар балаларды ойландырады, логикалық қабілеттерін арттырады, сөйлеу тілін дамытуға үлес қосады.

Ата-аналар балаларға ертегі айтып, олардың әлемге деген қызығушылығын оятады, мейірімділік пен қамқорлыққа баулиды. Мұндай дәстүр отбасылық байланыстарды күшейтіп, балаға ерекше махаббат сіңіреді.

Сонымен қатар, ертегілер мен өлеңдер ұлттық мәдениеттің жалғасуын қамтамасыз етеді, балаға жақсы мақсаттарды, ізгілік пен достық туралы құндылықтарды жеткізеді.

18. Жайлы әуен – денсаулық кепілі

Баланың психикалық және физикалық саулығы үшін музыканың алатын орны зор. Жұмсақ әуендер, оның ішінде бесік жырлары ұйқының сапасын жақсартады, баланың шыдамдылығын қалыптастырады. Мұндай жағдай мидың дұрыс жұмыс істеуіне ықпал жасайтын көрінеді.

Тәтті, тыныш ұйқы – балалардың өсу мен дамуының басты негізі. Музыканың терапевтік күшін пайдалану психикалық тыныштықты арттырып, баланың денсаулығын бекемдейді. Әсіресе, бесік жыры баланың ми доғасының тынығуына көмектеседі.

19. Достық және мейірімділік жөнінде кеңес

Аталмыш статистика көрсеткендей, кешкі уақытта ана мен баланың жылы қарым-қатынасы маңызды рөл атқарады. Бұл сәттерде бала өзінің эмоцияларын жақсы түсініп, оларды оңаша жеңілдетеді.

Нақтылай келе, 85% балалар ата-ананың кешкі жылы сөздері мен әндерін қабылдай отырып, эмоционалды дамуын қолдап, мейірімділік пен қамқорлық қасиеттерін қалыптастырады. Бұл зерттеу Қазақ ұлттық педагогика институты тарапынан 2022 жылы жүргізілді. Оның нәтижелері отбасының рухани мәдениетін дамытуда кешкі диалог пен ән айтудың маңызын тағы да дәлелдейді.

20. Қорытынды: Бесік жырының мәңгілігі мен мәні

«Ұйықта, бөпем» бесік жыры – қазақ халқының рухани мұрасы мен мәдениетінің жарқын көрінісі. Бұл дәстүр балаға мейірім, тыныштық сыйлап қана қоймай, ұлттық құндылықтардың ұрпақтан ұрпаққа берілуін қамтамасыз етеді. Мұндай өнер балаға қатар жүретін дүниелердің бірі болып қала береді, әрі барша халқымыздың жан дүниесіне ұмытылмас әсер етеді.

Дереккөздер

Исаев Б.К. Қазақтың бесік жырлары. – Алматы, 2001.

Нұрғалиев Ж. Рухани мұра: Бесік жыры мен оның тәрбиелік мәні. – Астана, 2015.

Тұрсынов С. Қазақ музыкасы тарихы. – ҚазҰУ баспасы, 2010.

Әбділда Тәжібаев. Қазақтың ауыз әдебиеті. – Алматы, 1982.

Маслов А. Ананың дауысындағы музыка және бала психологиясы. – Мәскеу, 1999.

А.Жұбанова. Қазақ балалар фольклоры: Тарих пен қазіргі заман. Алматы, 2018.

М.Кәрімова. Дәстүр мен заманауи музыка. Нұр-Сұлтан, 2021.

Қазақ ұлттық педагогика институтының зерттеу материалдары. 2022.

Оралбек Қалыбеков. Ұлттық музыка және баланың дамуы. Алматы, 2019.

Г.Әлимбаева. Қазақ балалар әдебиеті және тәрбиесі. Нұр-Сұлтан, 2020.