Текст выступления:

Қожекеңде қонақта
1. Қожекеңде қонақта: негізгі тақырыптар мен басты сұрақтар

Қош келдіңіздер! Қожекеңнің үйіндегі қызықты оқиғалар мен қазақтың дәстүрлерін бірге зерттейік. Әр көшедегі үйдің төрінде ерекше мейманасқарлық, күлкі мен қуаныш орнайды.

2. Қонаққа шақырудың қазақ салтындағы маңызы

Ежелгі қазақ даласында қонақжайлық – халықтық рух пен мәдениеттің ажырамас бөлігі. Қазақтар меймандарын шын пейілмен қарсы алып, сый-құрметін көрсетуге үлкен мән берген. Бұл ұлы рухани байлық адамның жан-дүниесін жылытып, қоғамдағы достық пен ынтымақтастықты бекіткен.

3. Қожекең кім?

Қожекең – қазақ ертегілерінің тапқыр әрі әзілкеш кейіпкері. Ол өзінің мейірімділігі мен қонақжайлылығымен ерекшеленіп, балалар арасында сүйікті тұлғаға айналған. Бұл кейіпкер достықты жоғары қойып, әр әңгімені тартымды әрі көңілді жеткізеді. Қожекеңнің әзілдері балаларға мектепті жақсы оқуға ынталандырады.

4. Қонаққа шақыру рәсімі

Алдымен Қожекең қонақтарына жылы жүзбен, әзіл-қалжыңмен шақыру сөзін айтады. Бұл қонақтардың көңілін көтеріп, дос-жарандықты нығайтуға септігін тигізеді. Екінші сатыда қазақ үйіндегі мерекелік атмосфера қалыптасып, меймандарды шын жүректен қарсы алу арқылы үйлесім мен ынтымақты сақтайды.

5. Дастархан басындағы ұлттық тағамдар

Қазақтың дастарханы – мәдениет пен тарихтың айнасы. Әр тағамның өзіндік мәні мен салт-дәстүрі бар. Мысалы, қазы-қарта мен шұжық – мерекелік дастарханның сәні. Сонымен қатар, бауырсақ пен құрт - халықтық мейрамның басты қонақтары болып саналады. Осындай тағамдар жанға жылу беріп, қонақ пен үй иесінің арасындағы арасат байланысты арттырады.

6. Қонақ күту дәстүрлері

Қонақты төрге шығару – қазақтың құрмет пен сыйластық көрсетуінің белгісі. Үй иесі ең жақсы орынды беріп, ең дәмді тағамдарымен меймандарын қарсы алады. Сонымен қатар, күлкі мен көңіл бөлу үйдегі жылы атмосфераны қалыптастырып, әрбір қонақтың жүрегін жаулайды. Мейірімділік пен әзіл-қалжың достық қатынасты тереңдетеді.

7. Балаларға арналған қызықты ойындар

Қожекеңнің үйінде балаларға арналған ерекше ойындар жиі өтеді. Мысалы, ұлттық салт-дәстүрді бейнелейтін «Қара жорға» билері немесе «Сиқырлы сандық» атты ертегіге негізделген ойындар балалардың қиялын дамытуға көмектеседі. Осындай ойындар балаларды біріктіріп, мерекелік көңіл-күй сыйлайды.

8. Қожекеңнің әзіл-қалжыңдары

Қожекең әрқашан өз қонақтарын күлдірумен, әзілдерімен ерекше көңіл-күй қалыптастырады. Оның жылы әрі көңілді сөздері балаларға оң әсер етіп, олардың жүрегіне қуаныш ұялатады. Әзіл арқылы балалар бір-бірімен жақынырақ танысып, ортақ қарым-қатынас орнатады, бұл олардың достығын нығайтады.

9. Достық пен мейірімділік атмосферасы

Біріншіден, Қожекеңнің үйіне келген әр бала жылы сөздер мен мейірімділікке бөленеді. Бұл ерекше атмосфера басқа үйлерден өзгеше. Екіншіден, дастархан басында ортақ қуаныш бөлісіліп, балалар арасында шынайы достық орнайды. Осылайша әр мереке жаны жылы, көңілді әрі есте қаларлық болады.

10. Үлкендер мен балалардың бірлігі

Қожекеңнің үйінде үлкендер мен балалардың үйлесімді қарым-қатынасы ерекше. Мысалы, мерекелік дастархан басында барлық жастағы адамдар бірігіп, әңгіме айтылып, құттықтаулар айтылады. Бұл бірлік қазақ халқының дәстүрі мен қоғамдағы үйлесімділіктің символына айналған. Балалар үлкендерден өмірге деген құнын үйренеді.

11. Өзге елдердегі қонақ күту ерекшелігімен салыстыру

Қазақстанда қонақ шақыру дәстүрі ерекше құрметпен ұлтының бойында сақталған. Әлемнің басқа аймақтарында қонақ шақыру жиі болмауы немесе шектеулі болуы мүмкін. Біздің халқымызда қонақжайлық – үлкен мереке, меймандарды ұзақ қамқорлықпен күту қалыптасқан. Қожекеңнің ашық көңілі, кеңпейілділігі осы ұлы мәдениетті бейнелейді.

12. Қожекеңде қонақта өткізілетін мерекелер

Қожекеңнің үйіндегі мерекелер ұлттық салт-дәстүрге бай, әр түрлі ойындар мен ән-жырлармен өріледі. Наурыз, Құрбан айт сияқты үлкен мейрамдарда балалар мен ересектер бірге қуанышқа бөленеді. Мұндай шаралар қоғамдағы бірлік пен ұлттық сананы нығайтады.

13. Дастархан басында айтылатын тілектер

Үй иесі халқымыздың ежелгі салты бойынша дастархан басында қонақтарына амандық пен бақыт тілеп, жүректен шыққан жылы лебіздерін білдіреді. Сонымен қатар, балаларға шаттық, сәттілік пен жақсы көңіл-күй тілеп, мерекелік ортаға шаттық пен қуаныш ұялатады. Мұндай тілектер қазақтың мейірімділік пен ынтымақты сақтау дәстүрінің бір бөлшегі.

14. Қонаққа барғандағы ережелер

Алғашында қонақ үйіне келісімен, балалар үй иесіне құрметпен қарап, оның сөздерін мұқият тыңдау керек. Бұл сыпайылық танытып, ізеттілікті көрсетеді. Кейін дастархан басында тыныштық сақталуы маңызды. Балалар бір-бірімен тәтті сөздермен сөйлесіп, сыйластық пен кішіпейілділік қасиеттерін үйренеді. Бұл қонақтық мәдениеттің негізгі қағидаларының бірі.

15. Қожекең оқиғаларындағы қызықтар

Қожекеңнің оқиғалары әрдайым қызықты әрі тәрбиелік мәні зор. Оның кейбір әзілдері мен ертегілері балаларға өмірлік маңызды сабақ береді. Мысалы, бір оқиғада Қожекең мейірімділік пен шыдамдылықтың қажеттігін, ал басқа бірінде достық пен адалдықтың маңызын көрсетті. Бұл әңгімелер балаларға ерте жастан адамгершілік құндылықтарды түсінуге көмектеседі.

16. Қонаққа сыйлық беру дәстүрі

Қожекеңнің үйінде қонақтар келгенде тәттілер мен кішкентай сувенирлерді сыйлау дәстүрі кеңінен танымал. Бұндай сыйлықтар тек қонаққа деген алғыс сезімінің ғана емес, сонымен бірге мейірімділік пен достықтың көрінісі ретінде қабылданады. Мысалы, кәмпиттер мен тәттілер балалардың көңіл-күйін көтеріп, мерекелік атмосфераны толықтырады. Балаларға арналған ойыншықтар мен тәттілердің көз алдында болуы қуанышқа толы орта қалыптастырады. Осылайша, сыйлық беру дәстүрі қонақжайлық мәдениетінің бір бөлшегі ретінде, қатысушылар арасындағы байланысты нығайтады, олар бір-біріне деген құрмет пен жылы лебіздерін білдіреді.

17. Қожекең қонағындағы әсем әңгімелер

Қожекеңнің қонағында әрбір кездесуде қандай да бір ерекше оқиға, әсерлі әңгіме орын алады. Солардың бірі — бір кездері қонақтар арасында кішкентай қыздың батылдығы мен шешендігі туралы әңгіме. Ол сөзге шебер болып, жарысқандардың жүрегін жаулап алған. Бір басқа оқиғада, балалар мен үлкендер бірге ұлттық ертегілерді айтып-қуанып, сол арқылы ұлттың тарихына деген құрмет пайда болды. Мұндай әсем әңгімелер қонақтардың бір-бірімен жақындасуына, ортақ құндылықтар мен дәстүрлерді бөлісуіне септігін тигізеді. Әңгіменің өзегінде балалық шақтың таза күлкісі мен жылы естеліктер жатыр.

18. Көңілді, ән мен би кеші

Алғашқы кезекте, домбыраның күмбірлеген үнінің сүйемелдеуімен ұлттық әншілер халық әндерін шырқайды. Бұл шырқалу балалар мен үлкендерді мерекенің ерекше атмосферасына толтырып, барлық қатысушыларды ортақ әуенге қосады. Әннің ырғағы мен домбыра әуені көңілдерді көтеріп, топ арасындағы байланысты нығайтады. Одан кейін, балалар өздерінің жылдам әрі үйлесімді билерімен өнер көрсетеді. Би қойылымдары күлкі мен қуанышқа толы болады, әрі адамдарды бір-бірімен жақындастырады. Бұл кеш әрбір қатысушыға ұмытылмас орын береді, олардағы қуаныш пен шаттықты екі еселей түседі.

19. Қожекең қонағында достықтың нығаюы

Балалар арасында жылы сөздер айтылып, бір-біріне деген қамқорлық пен құрмет сезімі нығая түседі. Қожекеңнің үйіндегі атмосфера осындай жылы лебіздерге толы болып, достықтың негізі мықтап қаланады. Мұндай ортада балалар бір-бірін қолдап, өзара сенімділік орнатады. Сонымен қатар, ортақ ойындар мен мерекелік шаралар балаларды біріктіреді. Қызықты әрі тартымды ойындар олардың арасына жаңа достық байланыстарды құрады, сондай-ақ ізеттілік пен сыйластықтың маңызы артады. Осылайша, қожекеңнің қонағы достық, ынтымақтастық пен жағымды әсердің мекеніне айналады.

20. «Қожекеңде қонақта» – қуаныш пен достықтың мекені

Қожекеңнің мейірімділігі мен қонақжайлығы балалық естеліктердің ең жарқын беттеріне айналады. Мұнда балалар шынайы бақыт пен жайдарлық табады, ал қонақтағы сәттер олардың жүрегінде ұзақ уақыт бойы жылы леп ретінде сақталады. Қонақжай орта бірліктің, мейірім мен достықтың ерекше үлгісі ретінде жастарға үлгі болады. Сондықтан, мұндай кездесулер балалардың әлеуметтенуіне, рухани дамуына зор қолдау көрсетеді, әрі қоғамдағы жақсы қарым-қатынастарды нығайтуға ықпал етеді.

Дереккөздер

Гумилёв Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. — М.: Наука, 1990.

Коростелёв В.В. Русская народная культура: традиции и современность. — СПб.: Алетейя, 2007.

Өнербаев Ә. Қазақтың ұлттық дәстүрлері. — Алматы: Рауан, 2015.

Тоқсанбайұлы М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. — Нұр-Сұлтан, 2018.

Қазақ әдебиетінің антологиясы / Ред. М. Әуезов. — Алматы: Ғылым, 1981.

Жұмабаев, Б.Қ. Қазақ халқының салт-дәстүрлері: этнографиялық зерттеу. Алматы, 2018.

Айтқожаева, Г.Ұ. Қазақстанның ұлттық музыка мәдениеті. Астана, 2020.

Нұрғалиев, Ө. Көшпенділер мәдениеті және дәстүрлері. Шымкент, 2019.

Тұрсынбаев, М. Қазақ балалар әдебиеті және фольклоры. Алматы, 2021.