Текст выступления:

Ыбырай Алтынсарин. Бұл кім?!
1. Ыбырай Алтынсарин: Балаларға жарық сыйлаған тұлға

Қазақтың тұңғыш ұстазы, білім мен ізгілік жолын ашқан Ыбырай Алтынсарин – ұлы тұлға. Оның еңбегі балаларға білімнің нұрындай болып жетті, өмірге жарық сыйлады. 19-шы ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында білім мен мәдениеттің дамуына жол ашқан бұл адам, өз заманының көрнекті білім саласындағы реформаторы еді. Ол өзінің шығармалары арқылы балаларға оқу мен танымға деген ықыласты арттырды, білімнің баршаға ортақ құндылық екендігін көрсетті. Қазіргі мектептер мен оқулықтардың негізін қалаған оның еңбегі ғасырлар бойы есте сақталып, құрметке ие.

2. Ыбырай Алтынсарин кім болды?

1841 жылы дүниеге келген Ыбырай Алтынсарин қазақ даласында тұңғыш мектеп ашқан. Ол оқу мен білімге құштарлықты арттыру мақсатында балаларға арналған өлеңдер мен әңгімелер жазып, халықты білімге тартты. Осылайша, Ыбырай қазақ балаларына білімнің қасиетін танытып, оқуға деген сүйіспеншілікті қалыптастырды. Оның күрделі замандағы еңбегі қазақ халқының дәстүрлерін сақтай отырып, жаңа заманға бейімделуге септігін тигізді.

3. Балалық шағы мен отбасы туралы қызықты деректер

Ыбырайдың балалық шағы ауыл ортасында өтті, оның отбасы білімге ерекше мән берген. Әкесі Омірзақ даналыққа құмар, балаға білім беруді қастерлеген жан болған. Ыбырай кішкентай кезінде табиғатқа жақын өсті, ол аңшылық пен егін шаруашылығына қызығатын. Отбасында кітаптарға деген құрмет үлкен еді, бұл Ыбырайдың білімге деген құлшынысын арттырды.

4. Бала Ыбырайдың алғашқылар арманы

Кітаптар мен оқу Ыбырай үшін өмірдің бір бөлшегі болды. Ол бала кезінен достарымен кітаптағы қызықты дүниелер туралы бөлісіп, оқудың мәнін түсінді. Ойындар кезінде де ол кітап туралы әңгіме айтқанды ұнатты; оның әлемі кітаптармен толықты. Сол себепті, Әлемге деген құмарлығы мен адал еңбегі оның ұстаз болуына жол ашты.

5. Ыбырайдың білімге алғашқы қадамы

Ыбырай білім жолына Орынбордағы орыс-қазақ мектебінен бастады. Мұнда ол екі тілді меңгеріп, білім мен мәдениет арасындағы көпірге айналды. Сабақтарына үлкен жауапкершілікпен қарап, жақсы бағалар алып, оқуға деген ынтасын ары қарай арттырды. Ол бұл білімін қазақ балаларының игілігіне жұмсау арманына айналдырды.

6. Алғашқы ұстаздық қызметі

Ыбырай алғашқы ұстаздық қызметін Торғай өңірінде бастады. Ол балаларға тек оқулықтарды үйретпей, өмірлік мәні бар тәрбие беруді мақсат етті. Уақытында ол өз мектебінде оқушыларға тек оқу емес, ізгілік пен адамгершілік құндылықтарды да насихаттады. Оның сабақтары балалардың білімге деген ынта-жігерін арттырып, ұлттың болашағына сенімін нығайтты.

7. Торғайдағы алғашқы қазақ мектебі

1864 жылы Ыбырай Торғайда алғашқы қазақ мектебін ашты. Онда 16 баладан бастаған бұл мектеп қазақ халқының оқу-ағарту ісіндегі алғашқы жарқын беті болды. Түрлі ұлт өкілдері үшін үлгі болып, білімге жаңа есік ашты. Сол мектептің арқасында көптеген қазақ балалары әлем туралы білім мен таным негіздерін алды.

8. «Кел, балалар, оқылық!» өлеңі

Ыбырай балалардың білімге деген ынтасын арттыру үшін «Кел, балалар, оқылық!» атты өлең жазды. Бұл туынды балаларды оқу мен танымға шақырып, жүректеріне үміт пен үгіт салды. Өлең бүгінгі күнге дейін мектептерде оқулық ретінде қолданылады, әрбір ұрпаққа білім алуға деген ықыласты оятады.

9. Өнер-білім туралы шығармалары

Ыбырайдың шығармалар жинағында өнер мен білімді насихаттаған өлеңдер мен әңгімелер бар. Ол халық арасында шығармашылық пен оқу арасындағы байланысты түсіндіріп, балаларды өнерге тартты. Оның шығармалары жастарды ойлануға, жақсы әдеттер мен ата-баба дәстүрлерін құрметтеуге баулыды.

10. Балаларға арналған қызықты әңгімелері

«Бақша ағаштары», «Әке мен бала» сияқты әңгімелерінде Ыбырай достық пен татулықты дәріптеді. Әңгімелерінде еңбек пен адалдық туралы маңызды тәрбиелік мәндер жатыр. Бұл шығармалар балалардың жүрегінде ізгілік пен жауапкершілік сезімін оятып, рухани дамуына себепкер болды.

11. Қыз балаларға арналған мектеп

1887 жылы Торғайда алғаш рет қыз балаларға арналған қазақ мектебі ашылды. Ыбырай осы мектепте қыздардың білім алуына ерекше көңіл бөлді, оларға жазуды үйретті. Мектептің мақсаты қыз балаларға ұлдар сияқты тең білім беру еді. Сабақтар тартымды ұйымдастырылып, әріптерді жеңіл меңгеру әдістері енгізілді.

12. Ыбырай жазған оқулықтар

Ыбырай бірнеше оқулықтар жазды, олар балаларға оқу мен жазудың негізін үйретті. Оның оқулықтары қазақ тілінде жазылып, балалардың түсінуіне оңайлықтар жасады. Бұл оқулықтар білім беру жүйесінде маңызды қадам болып, еліміздегі мектептердің дамуына зор үлес қосты. Оқулықтардан білім алған ұрпақ елінің мәдениетін әрі дамытты.

13. Мақал-мәтелдер мен тәрбиелік ойлар

Ыбырай шығармаларында мақал-мәтелдер кеңінен қолданылды. Олар балаларға өмірлік тәжірибені түсіндірудің қарапайым әрі тиімді жолы болды. Мысалы, «Еңбектің наны тәтті» деген мақал балаларды адал еңбекке баулыды. Бұл даналық сөздер тәрбие мен білімнің үйлесімділігін көрсетіп, ұрпақтарға жол көрсетті.

14. Ыбырайдың достары мен шәкірттері

Ыбырай өз оқушылары мен достарымен бірігіп, балалардың білім алуына күш салды. Оның айналасындағы адамдар да білім мен тәрбиенің маңызын түсініп, ортақ мақсатқа жетті. Шәкірттері кейін ұлы азаматтарға айналып, елдің дамуына өлшеусіз үлес қосты. Ыбырайға тән теңдік пен әділдік идеялары білім мен тәрбиенің негізін құрады.

15. Арманы: барлық балалар оқыса

Ыбырайдың арманы – барлық балалар сапалы білім алса деген ұмтылысы. Ол әр баланың оқу құқығын қамтамасыз ету үшін еңбек етті. Оның кесіп өткен жолы қазақ халқының рухани өмірін байытты. Барлық балалардың оқуы – елдің болашағы, ол үмітпен, мейіріммен жазылған өмірлік жырына айналды.

16. Балалар үшін еңбек пен мейірімге шақыру

Ыбырай Алтынсариннің еңбегі мен мейірімділікке үндеуі қазақ балаларын тәрбиелеудің іргетасын қалады. Ол өз кітабында балаларға достық пен өзара көмек көрсетудің маңыздылығын терең ұғындырды. Оның өсиеттері арқылы жастар бір-біріне мейірімді болуға, ынтымақтастық пен адал еңбекке ұмтылды. Бұлар тәрбиелік маңызы зор ұстанымдар ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Ыбырай тек білім беруші ғана емес, сонымен бірге адамгершілік бағыт-бағдарын ұсынған ұстаз болды.

17. Ескерткіштері мен құрметі

Қазақстан қалаларының төрінде Ыбырай Алтынсариннің құрметіне арналған ескерткіштер бой көтерді. Бұл деректер оның ұлт тарихындағы үздіксіз орны мен білімді насихаттаудағы жоғары мәртебесін айғақтайды. Ол қазақ мәдениетінің дамуына зор үлес қосқан тұлға ретінде мәңгі есте қалды. Сонымен қатар, оның атымен аталған мектептер мен көшелер ел ішінде білім мен тәрбие берудің символына айналды. Туған күніне орай ұйымдастырылатын іс-шаралар халықтың Ыбырай мұрасын ардақтауының көрінісі болып табылады.

18. Өлеңдерінен үзінділер

Өлеңдері арқылы Ыбырай Алтынсарин балаларға өмірдің негізгі құндылықтарын жетік жеткізген. Оның шығармаларында достықтың мызғымастығы мен еңбекқорлықтың маңыздылығы нақышталып, көркем тілмен суреттеледі. Әр өлеңі тәрбиелік мәнге ие, онда балаларға арналған әдеп пен ізгілік насихатталады. Осының арқасында оның шығармалары қазақ прозасы мен поэзиясында ерекше орын алды, әрі әлі күнге дейін мектеп бағдарламасында оқытылады.

19. Ыбырайдың табандылығы мен қайсарлығы

Ыбырай Алтынсарин қиын-қыстау заманда білім жолынан адамады. Ол қиындықтарға қарамастан, оқытудың маңыздылығын насихаттасынан бас тартпады. Оның табандылығы мен қажырлы еңбегі көптеген қазақ балаларының оқуға деген қызығушылығын оятты. Ыбырай балалардың жарқын болашағына шексіз сенді және оқу арқылы олардың өмір сүру сапасын жақсартуды басты мақсат етті. Бұл принциптер оның педагогикалық мұрасын биікке көтеріп, бүгінгі күнге дейін маңызын жойған жоқ.

20. Ыбырай Алтынсарин – әр балаға шамшырақ

Ыбырай Алтынсариннің еңбегі мыңдаған қазақ балаларына білім мен өмірлік бағдар көрсетті. Оның ұлағатты өсиеттері ұрпақтан ұрпаққа өтіп, рухани және интеллектуалдық мұра ретінде сақталады. Ыбырайдың өмірі мен қызметі әрбір жас буынға үлгі, әр балаға жол сілтер шамшырақ болып қала береді. Бұл бізге оның халқына және халқымыздың болашағына жасаған зор еңбегінің айқын дәлелі.

Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы. Алтынсарин Ыбырай: өмірі мен шығармашылығы. Алматы, 2000.

Ахметов С. Тарихи тұлғалар: Ыбырай Алтынсарин. Қарағанды, 2010.

Тұрсынжанов Б. Қазақ ұлтының ағартушылары. Астана, 2015.

Көсембай М. Ыбырай Алтынсарин шығармалары және маңызы. Алматы, 2018.

Көсембаев, Қ. Ы. «Ыбырай Алтынсарин және қазақ педагогикасы». Алматы: Білім, 2015.

Нұрсұлтанов, Ә. «Таһир и Ыбырай: Қазақтың ағартушылары». Астана: Жазушы, 2018.

Өтебаев, С. «Қазақ халқының мәдени мұрасы: Ыбырай Алтынсарин». Шымкент, 2020.

Сағындықова, Г. «Қазақстанның білім жүйесіндегі Ыбырай Алтынсариннің орны». Қарағанды, 2016.