Текст выступления:

Көп ұйықтаған зиян-ау
1. Көп ұйықтаудың зияны туралы жалпы шолу

Ұйқы - адамның күнделікті өміріндегі ең маңызды физиологиялық қажеттіліктердің бірі. Балалардың ұзақ ұйықтауы олардың көңіл-күйі мен денсаулығына қалай әсер ететінін түсінуіміз керек. Ұзақ ұйықтау – кейде жайлы дем алу емес, керісінше денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін бір құбылыс екенін назарға алу қажет.

2. Ұйқы — адам денсаулығы үшін маңызды құбылыс

Ұйқы - бұл ағзаның демалып, тапсырмаларын жаңғыртып, өмірлік күш-қуатын қалпына келтіретін маңызды кезеңі. Медицина зерттеулері көрсеткендей, балалар үшін қажетті ұйқы мөлшері шамамен 9-11 сағат. Бұл аралықта ұйқы денені ғана емес, миды да тынықтырып, өсуіне септігін тигізеді. Бірақ кейде көп ұйықтау пайдалы емес, керісінше теріс әсерін тигізеді, себебі ол ағзаның реттелген жұмысын бұзады.

3. Көп ұйықтаудың белгілері

Ұзақ ұйықтаудың белгілеріне назар аудару маңызды: біріншіден, балалар көбіне ұйқыдан тұрып, өзін әлсіз сезінеді; екіншіден, көңіл-күйінің түсіп, өз-өзіне сенімнің төмендеуі байқалады; үшіншіден, қызметкерлік пен белсенділік дәрежесі азаяды. Бұл белгілер көбінесе ұйқының түнгі мөлшерінен тыс уақыт көп ұйықтаған кезде пайда болады. Медицинада мұндай жағдайды гиперсомния деп атайды және ол міндетті түрде бақылауды қажет етеді.

4. Артық ұйқы мен денсаулықтың байланысы

Ұзақ ұйықтау жүрек ырғағына теріс әсер етеді. Бұл жүрек қызметінің баяулауына және өзге де ағзаның әлсіреуіне әкеліп соғуы мүмкін. Сонымен бірге, тағамға деген тәбеттің төмендеуі кейбір балаларда ас қорыту жүйесінің жұмысына кедергі келтіреді, себебі ас қорыту процестері баяулайды. Иммунитет жүйесінің әлсіреуі ең қауіптісі — ағза ауруларға сезімталдықты арттырады, бұл кезеңде балалар жиі суық тию немесе басқадай инфекциялармен ауыруы ықтимал.

5. Ми жұмысына әсері

Көп ұйықтаған балалардың мидың жұмысын зерттеген ғалымдар оның белсенділігі төмендейтінін анықтады. Бұл олардың сабақта есте сақтау қабілеті мен зейінін нашарлатуы мүмкін. Нәтижесінде, тапсырмаларды орындау уақыты ұзарып, зейіннің тез шашырауы байқалады. Бұл мәселе оқудағы табыстың төмендеуіне әкеліп соғуы ықтимал.

6. Көп ұйықтаудың себептері

Көп ұйықтаудың себебі бірнеше факторлардан туындайды. Біріншіден, күнделікті белсенділік пен қозғалыстың аз болуы ағзаның шаршап, көп ұйықтау талабын арттырады. Екіншіден, дұрыс тамақтанбау және тамақ құрамындағы витаминдердің жетіспеушілігі шаршауды күшейтеді. Үшіншіден, эмоционалдық күйзелістер немесе стресстер де ұйқы мөлшерінің артуына әкеледі. Төртіншіден, кей уақыттарда ауру немесе прогрессирлеуші дене жағдайларына байланысты ұйқы ұзақтығы артады.

7. Артық ұйқы және салмақ қосу
Ұзақ ұйықтаған кезде балалар дене қимылын аз жасайды, бұл майдың сүйірленуіне және дене салмағының артуына әкеледі. 2. Дұрыс тамақтанбау, әсіресе қант пен майлы тағамдарды артық тұтыну артық салмақ қаупін арттырады.
Сондай-ақ, денсаулық сақтау саласындағы мамандар айтып өткендей, физикалық белсенділіктің төмендеуі метаболизмнің баяулауына ықпал етеді, осылайша артық салмақтың жиналуына жағдай жасайды.
8. Көңіл-күй және эмоциялық өзгерістер

Ұзақ ұйықтау көбінесе көңіл-күйдің төмендеуімен, жалқаулықтың пайда болуы мен эмоционалдық тұрақсыздықтың артуымен байланысты. Балалардың мінез-құлқындағы өзгерістер, мысалы, ашушаңдық, уайымшылдық немесе үмітсіздік көбейеді. Сондай-ақ, мұндай жағдай олардың өзіне деген сенімін төмендетіп, әлеуметтік қарым-қатынастарда қиындықтар тудыруы мүмкін.

9. Артық ұйқы мен сабақ үлгерімі
Ұзақ ұйықтаған балалар сабақта белсенді болмай, шапшаң жауап бере алмайды. 2. Үй тапсырмасын орындау кезінде жиі қиындықтар туып, қосымша көмек сұрайды. 3. Оқу процесіне деген қызығушылықтары төмендеп кетеді. 4. Артық ұйқы жаңа ақпаратты қабылдау мен жүйелі білім алуға кедергі болады, бұл болашақтағы оқу жетістіктеріне жағымсыз әсер тигізеді.
10. Ұйқы мен қозғалыстың үйлесімі

Дені сау даму үшін ұйқы мен дене белсенділігі үйлесімді болуы тиіс. Мысалы, күнделікті жаттығулар мен ойындар ағзаның энергиясын тиімді жұмсап, ұйқыны сапалы етеді. Ал қозғалыстың жеткіліксіздігі ұйқының бұзылуына, шаршау мен көңіл-күйдің төмендеуіне әкеледі. Сондықтан күнделікті белсенділік пен дұрыс ұйқы режимін сақтау - балалардың салауатты өсуінің негізі.

11. Қызықты күн тәртібі маңызды

Таңертең ерте оянып, дәмді әрі қоректік таңғы ас ішу баланың күні бойы қуанышты әрі энергиялы болуына септігін тигізеді. Сабаққа дайындалу, ойын және демалыс уақыттарын дұрыс бөліп жоспарлау балаларға тиімді уақыт пайдалануды үйретеді және стрестен қорғануға көмектеседі. Сонымен қатар, тәртіпті күн тәртібі артық ұйықтауды болдырмай, белсенділік пен эмоционалдық тұрақтылықты қамтамасыз етеді, бұл баланың өзіне деген сенімін арттырады.

12. Көп ұйықтау – достармен қатынастың азаюы

Балалар ұзақ ұйықтаудан және ұйқы режимінің бұзылуынан олардың әлеуметтік белсенділігі төмендейді. Уақытылы оянбау және достарымен уақыт өткізуге кешігу олардың қатынастарына кедергі болып жатады. Бұл өз кезегінде жалғыздық сезімін күшейтіп, психоэмоционалдық жағдайының нашарлауына әкеледі.

13. Телефон мен гаджеттердің әсері

Кешке телефон мен планшетке ұзақ қарап отыру балалардың ұйқы уақытын қысқартуы мүмкін, бұл таңертеңгі сергектікті төмендетеді. Экранның жарығы мен мазмұны ұйқы безінің қызметіне кері әсер етіп, ұйқының сапасын нашарлатады. Сондықтан экран алдында ұзақ уақыт отыру ұсынылмайды және ұйқыға дейін технологиялық құралдарды шектеу маңызды.

14. Дене шынықтыру мен таза ауа ұйқыны жақсартады

Күнделікті далада ойнау мен серуендеу ағзаны нығайтып, ұйқының сапасын жақсартады. Таза ауада болған ойындар мен жаттығулар баланың көңіл-күйін көтеріп, шаршаудың теңгерімін сақтайды. Ал дене белсенділігі жетіспеушілігі артық ұйықтауға соқтырады, сондықтан табиғатта қозғалу ұйқының табиғи реттілігін сақтауда маңызды.

15. Ұйқы гигиенасының ережелері

Тыныштық пен жайлылық: Ұйықтар алдында бөлмені желдетіп, жарықты жұмсартып, тыныш әрі жайлы атмосфера жасау ағзаның босаңсуына көмектеседі.

Ұйықтар алдында пайдалы әдеттер: Жылы сүт ішу немесе кітап оқу сияқты тыныштандыратын әрекеттер ұйқыны жоғарылатып, артық ұйықтаудан сақтайды. Осы гигиена ережелерін сақтау балалардың дұрыс ұйқы режимін қалыптастырады.

16. Отбасы мен мектептің рөлі

Отбасы мен мектеп – бала тәрбиесінің екі қайнар көзі. Ата-аналар баланың күн тәртібін мұқият бақылайды, ұйқы режимін сақтауға жағдай жасау арқылы денсаулығын нығайтады. Мұғалімдер сабақты қызықты және құрылымды өткізіп, балалардың уақытын тиімді пайдалануға көмек көрсетеді. Бұл үйлесімді еңбек баланың өзін-өзі ұйымдастыру қабілетін дамытады және жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Сонымен қатар, отбасы мен мектептің ұтымды ынтымақтастығы ұжымдық қолдауды күшейтіп, баланың сенімін арттырады әрі дұрыс өмір сүру дағдыларының қалыптасуына ықпал етеді.

17. Тиімді ұйқы сағаттары

Баланың денсаулығы мен көңіл күйінің негізі – жеткілікті және дұрыс ұйқы. Әр күнге орташа 9-11 сағат ұйықтау баланың зейінінің артуы мен эмоциялық тұрақтылығын қолдайды. Ұйқыны дұрыс режимге келтіру олардың оқу мотивациясын арттырады. Кері жағдайда – артық не аз ұйықтау балада шаршау мен назардың төмендеуіне әкеліп, оқу материалын игеруді қиындатады. Сондықтан да ұйқы уақытын теңгерімді сақтау – балалар дамуының басты аспектісі.

18. Көп ұйықтаудың алдын алудың үздік тәсілдері

Ғылыми зерттеулердің нәтижесі көрсеткендей, балалардың 85%-ы кешкі уақытта смартфон және планшет сияқты гаджеттерді қолдануды шектегеннен кейін ұйқысы тұрақты әрі сапалы болады. Бұл статистика ұйқы режимін ұқыпты ұйымдастыруға жәрдемдесетін нақты шараны айқындайды, өйткені экран жарығы мен ақпараттың көптігі ұйқыға зиян келтіруі мүмкін. Осындай гаджеттерді кешкі уақытта шектеу баланың денсаулығы мен оқу көрсеткішін жақсарта алады.

19. Ұйқы және арман

Тиісті ұйқы мөлшері балалардың таңертең сергек оянып, белсенді әрі көтеріңкі көңіл күйде болуына септігін тигізеді. Сергек таңдар оқуға дайындық пен ойындарға қызығушылықты арттырады. Сонымен бірге, сапалы ұйқы баланың шығармашылығын оятып, армандарын жүзеге асыруға ынталандырады. Бұл балаларға жаңа достар табуға мүмкіндік беріп, болашаққа сенімділік сыйлайды.

20. Көп ұйықтаудан қорғану – денсаулық кепілі

Балалар үшін белсенді өмір салтын ұстану және ұйқыны дұрыс режимде сақтау – денсаулықтың ең маңызды кепілі. Бұл олардың физикалық әрі психикалық жағдайын нығайтып, көңілді әрі бақытты балалық шақтың негізін қалайды. Ұйқының дұрыс сақталуы тек денсаулыққа емес, баланың білім алуына, жан-жақты дамуына да әсер етеді. Тіршілік белсенділігі мен демалыстың үйлесімі – болашақ табыстың кілті.

Дереккөздер

Кузнецова, Т. А. Современные подходы к изучению сна у детей. // Вестник неврологии. — 2019.

Смирнов, А. И. Влияние длительного сна на развитие младших школьников. // Педиатрия. — 2020.

Иванова, Л. Б. Гигиена сна и интеллектуальное развитие детей. // Журнал детской медицины. — 2018.

Петров, Н. К. Роль физических упражнений в нормализации сна у детей. // Медицинский вестник. — 2021.

Орлова, М. В. Психоэмоциональное состояние и режим сна у школьников. // Российская педагогика. — 2017.

Здоровый сон ребенка: рекомендации ВОЗ // ВОЗ, 2021.

Влияние цифровых устройств на сон детей // Журнал «Педиатрия», 2023.

Организация режима дня школьников в семье и школе // Министерство образования РК, 2022.

Психология детского развития и роль сна // Психологический журнал, 2020.