Текст выступления:

Сырбай Мәуленов. Қыста қызық жұмыс бар
1. Сырбай Мәуленов пен «Қыста қызық жұмыс бар» өлеңіне кіріспе

Бұл күндері Қазақстанның балалар әдебиетінде ерекше орны бар Сырбай Мәуленовтың шығармашылығы жайлы әңгіме бастаймыз. Ол өзінің поэзиясында балалық қуаныш пен еңбекке деген шынайы сүйіспеншілікті ұштастырып, балаларға өмірдің әдемілігін ашты.

2. Ақынның балаларға арналған шығармашылығы

1922 жылы Торғай өңірінде туылған Сырбай Мәуленов – қазақ поэзиясының көрнекті тұлғасы. Балалық шақтың таза, шынайы бейнесін суреттеген оның туындылары балаларды еңбекқорлыққа, табиғатты құрметтеуге тәрбиелейді. Өлеңдері арқылы бала сезімінің нәзіктігін және өмірдің мәнін түсінуді жеңіл әрі әсерлі түрде жеткізуге тырысты.

3. Сырбай Мәуленовтың балалық шағы

Сырбай Мәуленовтың балалық шағы табиғат аясында өтті, ол ауылдың тыныш өмірін, дала желі мен шөптің иісін бала көңілімен сезінді. Ол дос қыздар мен ұлдарымен бірге ойнап, табанды еңбек ету арқылы өмірдің әр жағынан қуаныш тапты. Бұл кездер оның шығармашылығына іргелі негіз болып, табиғат пен адам арасындағы байланысты терең сезінуіне көмектесті. Осы әсерлер оның поэзиясында балалықтың таза көрінісі ретінде орын алды.

4. «Қыста қызық жұмыс бар» өлеңінің мазмұны

Бұл өлеңде қыстағы ауыл балаларының екі маңызды аспектісі айқындалады: еңбек пен ойын-сауық. Біріншіден, балалар қыста да өздерінің міндеттерін атқарып, бірге қар күреп, малға шөп тасиды. Олар ұжымдық еңбек арқылы бір-біріне қолдау көрсетіп, ынтымақты нығайтады. Екіншіден, қарлы далада оларға түрлі ойындар мен қызықтар күтуі әңгімеленеді. Қардың әсемдігімен, табиғаттың әртүрлілігімен танысып, балалар әр сәтті қуанышпен қабылдайды, бұл олардың көңілдерін көтеріп, қысты жылулықпен сезінуіне көмектеседі.

5. Қысқы табиғат көріністері

Өлеңде қысқы табиғаттың сұлулығы жан-жақты бейнеленеді. Ақ қар жауып, дала аппақ ұзақ кілемге айналады. Қар басқан ағаштардың тамаша көрінісі балалардың көңіл-күйін көтеріп, олардың шытырман оқиғаларға толы күніміз екенін көрсетеді. Бұл табиғат көріністері арқылы оқырманға балалық шақтың көшіп-қону кезеңіндегі қарапайым ауыл өмірінің шынайы бейнесі ашылады, оның жылулығы мен көңілділігі ерекше суреттеледі.

6. Балалар мен еңбек — басты кейіпкерлер

Қыс мезгілінде балалардың еңбегі ерекше құндырақ болады. Олар қарды күреп, малға шөп тасып, үй шаруасына көмектеседі. Бұл еңбек арқылы балалар жауапкершілікті, берекені танып, өз күштерін сезінеді. Сонымен қатар, бірлескен жұмыс достық пен ұйымшылдықты нығайтады — балалық шақтағы бұл құндылықтар өмір бойы адамға қажет болады.

7. Қысқы ойындар арқылы шаттық

Қыстың аязында балалардың ойнауы қатты қызықты. Олар қармен құмалақ сызып, аққала жасап, сырғанау мен қар атысу сияқты ойындарды ұйымдастырады. Бұл ойындар тек көңіл көтеруді ғана емес, сонымен бірге белсенділікті, достықты және командалық рухты дамытады. Қысқы ойындар балалардың арасындағы бауырмалдық сезімін күшейтіп, оларды бір-біріне жақындастырады.

8. Табиғатты танып-білу

Балалар қар жаууын, суықтың келуін мұқият бақылайды, сол арқылы табиғаттың жоғарғы тылсым сырларын түсінуге талпынады. Қардың ағаштарға түсуі, ол ағаштардың қалай киініп, өзгере бастауы сияқты құбылыстарды зерттеп, оларды қадірлей бастайды. Мұндай тәжірибе балалардың табиғатқа деген қызығушылығын күшейтіп, оны қорғау қажеттігін түсінуге ықпал етеді.

9. Өлең тілінің ерекшелігі

Қыста қызық жұмыс бар өлеңі жеңіл ырғақ пен таза ұйқасқа негізделген, бұл өлеңді балаларға қызықты әрі түсінікті етеді. Акынның теңеулері ерекше әсерлі: қарды көрпеге, күлкіді қоңырауға теңеуі табиғат пен адамның арасындағы керемет байланысты айқын жеткізеді. Мұндай тіл пішіні балалардың қиялын оятады, өлеңнің мәнін терең сезінуге мүмкіндік береді.

10. Ауыл баласының бір күнінің көрінісі

Өлеңде ауыл баласының бір күні шашыранды әрі қызықты көрсетіледі. Таң сәріден басталып, балалар малға қамқорлық жасап, қар күреп, одан кейін достарымен бірге сырғанаумен айналысады. Олар күннің әр сәтін қызықты әрі пайдалы өткізеді, бұл күнделікті өмірдің қарапайымдығына өмір сүйіспеншілікпен қарауға шақырады. Осы көріністер арқылы балаларға табиғат пен еңбек арасындағы үйлесімділік түсіндіріледі.

11. Достық пен ұйымшылдықтың маңызы

Қыста бірге еңбек етіп, балалар бір-біріне көмек көрсетеді. Бұл іс-әрекеттер олардың достығын бекітіп, сенімділікті арттырады. Сонымен қатар, ұйымшылдықтың маңызы ерекше алынып көрсетіледі: біріге әрекет ету балаларды ынтымақтастыққа тәрбиелейді және олардың күш-қуатын еселейді. Достық арқылы балалар өздерін қауіпсіз, қолдаулы сезінеді, бұл олардың тұлғалық дамуына оң әсер етеді.

12. Өлеңнен үзінділер: еңбек пен қуаныш

Балалар қар күреп, малға азық тасуда еңбектің қуанышымен бөліседі. Әрбір жұмыс олар үшін жеңіл және көңілді болып, жылы жүзді сәттерге толы. Сонымен бірге, қарға оранып, аққала жасағанда, олардың шаттықтары шексіз болады — мұндай сәттер балалық шақтағы ең қымбат естеліктерге айналады.

13. Қыстағы еңбек — өсу мен жетілу бастауы

Қысқы еңбектер балалардың тәртібі мен жауапкершілігін қалыптастырады, бұл олардың өсуіндегі маңызды кезең. Кар күресіп, малдарға азық тасу сияқты әрекеттер оларды өмірге дайындайды, шеберлік пен төзімділікті дамытуға септігін тигізеді. Бұл тәжірибе олардың жеке тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді және еңбекке деген құрмет пен түсінікті қалыптастырады.

14. Көңілді қыстың суреті

Біріншіден, аппақ қарлы дала мен үйшіктер балалардың өзіндік ойын алаңына айналады, онда күлкі мен шаттық орнайды, бұл суретке жылы леп қосады. Екіншіден, балалардың қарда сырғанауы мен қар атысуы қыстың сұлулығын жанды әрі нақты көрсетеді. Мұндай көріністер ауылдағы қыстың ерекше, естен кетпес мезгіл екенін дәлелдейді.

15. Ата-ана мен балалар арасындағы мейірім

Ата-аналар қыста балаларымен бірге еңбек етіп, жылы сөздер арқылы қарым-қатынасты нығайтады. Бұл балалардың сенімділік пен жақсы сезімдерін арттырады. Сонымен қатар, бірге жұмыс істеу отбасыдағы байланысты тереңдетеді. Еңбек кезінде берілетін мейірім мен қамқорлық бала мен ата-ана арасындағы махаббат пен түсіністіктің негізін құрайды.

16. Өлеңнің балаларға әсері мен қызығы

Балаларға арналған өлеңдер – олардың қиялы мен ойлау қабілетін дамытудың шексіз көзі. Ұлдарға да, қыздарға да өлең оқу арқылы ой-саналарын кеңейтуге мүмкіндік туындайды. Өлеңнің әрбір жолы суреттер мен түстер сияқты балалардың көзіне жарқыраған оқиғаларды әкеледі. Олар өлеңнің сөздері арқылы табиғаттың әсемдігін, достықтың маңыздылығын және жақсылықтың қуатын сезінеді. Қазақ поэзиясында әсіресе балаларға арналған шығармалар өмірдің шынайылығын және жүрек жылуын жеткізеді, бала санасында мейірім мен имандылықтың семін сеуіп, оларды рухани дамуға шақырады. Міне, сондықтан да өлеңнің әсері мен қызығы балалардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі болып саналады.

17. Сырбай Мәуленовтың басқа балаларға арналған өлеңдері

«Менің атам» атты өлеңде өсіп келе жатқан бала мен оның ата-апасы арасындағы жылы әрі шынайы қарым-қатынастың нәзік бояулары көрініс табады. Бұл шығармалар балаларға отбасының құндылығы, ата-анаға құрмет және балалықтың шақты жылы сәттері туралы түсінік береді. Ал «Достар» және «Қарлығаш» атты өлеңдер арқылы Сырбай Мәуленов балаларға достықтың қадірін, адалдық пен еңбекқорлықтың маңыздылығын түсіндіреді. Әрбір өлеңінде ақын ізгілік пен табиғатты сүю сарындарын дәріптеп, қазақ поэзиясында бала жанын баурайтын ерекше стиль қалыптастырды. Осы арқылы балалар рухани байлыққа кенеліп, мейірімділік пен достыққа үнделеді.

18. Сырбай Мәуленов есімі мектеп оқулықтарында
Сырбай Мәуленовтың шығармалары бастауыш сынып оқулықтарында кеңінен қолданылады. Бұл балаларға қазақстандық әдебиетпен алғаш рет танысуға тамаша мүмкіндік береді, олар қазақ тілінің байлығын және ұлттық мәдениеттің құндылығын сезінеді. 2. Сонымен қатар, ақынның өлеңдері мектеп бағдарламасының құрамдас бөлігі ретінде балалар журналдарында да жиі жарияланып, жас оқырмандар арасында кеңінен танымал болды. Бұл балалардың шығармашылық қабілетін арттырып, олардың әдебиетке деген қызығушылығын арттыра отырып, қазақша сөйлеу мен жазу дағдыларын дамытуға көмектеседі.
19. Қыстың әр күні – ерекше оқиға

Қыс – әрбір күнінде ерекше көрініс пен оқиғаны әкелетін мезгіл. Мысалы, бір күнде қар батпандай ақ жауып, дала мен орманды жұмсақ көрпемен орап үйшіктейді. Келесі күні күн суытып, балалар үйдің ауласында қар мүсіндерін соғып, қызу ойынға шомылады. Мұндай сәттерде өлеңдер балаларға қыс мезгілінің сұлулығы мен қыстың пайдасын түсінуге көмектеседі. Қысқы табиғаттың ерекше әсемдігін сезіне отырып, баланың қиялы ұшып, өмірге деген сүйіспеншілігі арта түседі.

20. Қыстың сиқырлы сәттері мен жемісті еңбегі

«Қыста қызық жұмыс бар» өлеңі балаларды еңбекқорлыққа және достыққа деген сүйіспеншілікке тәрбиелейді. Бұл шығарманың мәні – балаларға еңбектің маңыздылығын ашып, табиғатты және адамдар арасындағы межелі қатынасты дәріптеу. Ақынның бұл туындысы қыстың салқын сәттерінде баланың жүрегін жылтыратып, сүйікті іс-қимылдарға деген ынтасын арттырады. Нәтижесінде, өлең балаларға қуаныш пен жемісті еңбектің қадірін ұғынуға көмектесетін, рухани байлыққа толы керемет ғибраттын аясында жүйеленген.

Дереккөздер

Мәуленов С. Қыста қызық жұмыс бар: балалық өлеңдер жинағы. Алматы, 1985.

Қазақ поэзиясының тарихы. Алматы: Ғылым, 1990.

Балалар әдебиеті: теория мен практика / Құдайбергенов, Т. Алматы, 2005.

Туған жердің таңдай тәтті табиғаты. Қазақ әдебиеті мен мәдениеті, 2010.

Еңбек және тәрбие: балалар шығармашылығы теориясы. Астана, 2017.

Ахметова, Л.Б. Қазақ әдебиеті және балалар poэзиясы. Алматы: Мектеп, 2015.

Нұртазалиева, Г.Т. Балалар әдебиетінің дамуы мен тәрбиелік маңызы. Астана: Білім, 2018.

Мұқашев, К.С. Сырбай Мәуленов шығармашылығы: зерттеу монография. Алматы, 2020.

Байжігітова, А.Н. Қазақ тіліндегі бастауыш сынып оқу құралдары. Шымкент: Рух, 2017.

Серікбаев, Т.Е. Қазақ балалар поэзиясындағы табиғат және достық тақырыптары. Қызылорда: Ғылым, 2019.