Текст выступления:

Зура Мейірханова. Біздің қарлығаш
1. Зура Мейірханова және оның балалар әдебиетіндегі орны

Балалар әдебиетінің тамыры тереңде жатқан Қазақстанда Зура Мейірханова есімі ерекше. Ол қазақ балалар әдебиетінің көрнекті тұлғасы ретінде танылды. Оның шығармалары табиғаттың ғажайып әлемін ашады және достықтың шынайылығын жырлайды. Бұл жазушының өлеңдері мен әңгімелері балалардың жүрегінде мейірімділік пен сүйіспеншілік ұялатты.

2. Зура Мейірханова мен оның шығармашылығы

Алматының көркі мен руханиятына толы мекенінде дүниеге келген Зура Мейірханова балалар әдебиетіне зор үлес қосты. 1990 жылдары жарық көрген оның ең танымал шығармасы «Біздің қарлығаш» балалар жадында жақсы орнықты. Бұл туындыда шынайылық пен жылулық ерекше байқалады, өйткені автор оқырманды табиғат пен адам арасындағы үйлесімділікке жетелейді.

3. Зура Мейірханова туралы қызықты деректер

Зура Мейірханованың өмірі мен шығармашылығы көптеген қызықты сәттерге толы. Мысалы, жасында табиғатты бақылаудан достық жайлы жыр шығаруын бастаған. Оның шығармашылығы балаларға өзіндік әлем ашып, олардың бойында жауапкершілік пен махаббат сезімдерін арттырады. Сонымен қатар, автордың кітаптары мектеп бағдарламасына енгізіліп, кеңінен оқытылады.

4. Қарлығаш – қазақ халқының ерекше құсы жайлы аңыздар

Қарлығаш – көктемнің хабаршысы, қазақ халқы үшін ерекше символ. Аңыздарға қарағанда, қарлығаш оның балаларына кешіктіріп қалған ана үшін ұя салып, оны қорғаған. Бұл құс халқымыздың достық пен құтқарыштық бейнесін сомдайды. Сонымен қатар, қарлығаш қазақ ертегілерінде күтпеген сәттердегі үміт пен мейірімділікпен байланыстырылады.

5. «Біздің қарлығаш» шығармасының қысқаша мазмұны

Шығармада балалар ауладағы қарлығашпен танысып, оған қамқорлық жасау арқылы табиғатқа деген сүйіспеншілік пен сенімнің пайда болуын бейнелейді. Олар құстың ұясын қорғап, оған деген мейірбандықтарына негізделген достық қарым-қатынас орнатады. Қарлығаш олардың өміріне қайта-қайта оралып, достық пен қамқорлықтың маңыздылығын нықтайды.

6. Негізгі кейіпкерлер

Шығармадағы негізгі кейіпкерлер болып балалар мен қарлығаш табылады. Балалар табиғатты қорғауға және бір-біріне қолдау көрсетуге әрдайым әзір тұрады. Қарлығаш сенгіш және мейірімді құс ретінде балаларға жақындайды, өзінің ұясын арнап береді. Осы кейіпкерлер арасындағы байланыс шығарманың басты идеясы – сенім мен достықтың құдіреті екенін көрсетеді.

7. Қарлығаштың ұя салу сәті

Көктем келген соң, қарлығаш балшық пен шөп жинап, ұясын ерекше қамқорлықпен салады. Бұл еңбекқорлық пен ұқыптылық оның табиғаттағы тіршілігінің айқын көрінісі. Сонымен қатар, балалар құстың ұя салу кезінде оның әр қимылына қызыға қарап, табиғатпен байланысты терең түсінеді әрі оны қорғауға ұмтылады.

8. Достықтың маңызы

Балалар арасындағы сенім – табиғатты қорғаудың негізі. Олар бірге әрекет етіп, қарлығашқа қамқорлық көрсете отырып, мейірімділік пен өзара көмек көрсету үлгісін береді. Достықтың арқасында балалар табиғатпен үйлесімді өмір сүруді үйренеді, бұл олардың бойында жауапкершілік пен қамқорлық сезімін тәрбиелейді.

9. Табиғатқа қамқорлық

Балалар қарлығаш ұясын қорғап, оған еш зиян келтірмейді. Бұл әрекеттері табиғатқа деген құрметтің кепілі. Шығармада алғаш рет табиғатты аялаудың және оның әрбір жаратылысын қадірлеудің маңыздылығы түсіндіріледі, бұл ұрпаққа қоршаған ортаны сақтаудың негізін салады.

10. Әңгімеден алынар негізгі ойлар

Шығарма арқылы балалық шақтың таза құндылықтары – сенім, достық, табиғатқа қамқорлық туралы ой түйіледі. Автор оқырманды табиғатпен және бір-бірімен үйлесімді қарым-қатынас орнатуға шақырады. Сонымен қатар, қарлығаш бейнесі балалардың жүрек төрінде табиғаттың сұлулығы мен маңыздылығын сезінуге септігін тигізеді.

11. Қарлығаштың балаларға әсері

Қарлығаш балалардың жүрегінде мейірімділік пен қамқорлық символына айналды. Олардың табиғатқа деген қызығушылығы артып, жауапкершілік сезімі пайда болды. Осылайша, қарлығаш балалардың бойында жақсылық пен достықтың қасиеттерін дамытуды жүзеге асырды.

12. Шығармадағы жарқын сәттер

Балалардың қарлығаштың ұясы үшін балшық жинап, оны ұя салуда қолдануы олардың ынтымақтастығы мен мейірімділігін айқындады. Қарлығашқа қауіп төнген кезде балалар оны қорғауына жұмылды, бұл достық пен жанашырлықтың жарқын көрінісі болды, оқырмандарға жылы лебіз қалдырды.

13. Табиғатты қорғаудың мәні

Шығармада тірі табиғаттың әрбір иесі ерекше назарда болуға тиіс екені айтылады. Балалар ұяны бұзбай, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауды үйренді. Табиғатты аялау әрекеттері олардың мінез-құлқына жағымды әсер етіп, болашақта өзінің ортасын қорғаудағы белсенділігін арттырады.

14. Қазақ әдебиетінде құс бейнесі

Қазақ ертегілері мен аңыздарында құстар табиғат пен адамның арасындағы байланысты тани білу үшін маңызды мотив болып табылады. Қарлығаш бейнесі сұлулық пен бейбітшілік нышаны ретінде жиі қолданылады, ол адамдардың ізгілік пен мейірімділік қасиеттерін ашуға мүмкіндік береді, әдебиеттің рухани байлығын арттырады.

15. Кітап оқудың балаға әсері

Зерттеулерге сәйкес, балалардың 73%-ы кітап оқу арқылы тілдік және ойлау қабілетін айтарлықтай жақсартады. Әдеби шығармаларды оқу балалардың сөздік қорын байытып, таным көкжиегін кеңейтіп, олардың жалпы дамуына оң ықпалын тигізеді. Бұл көрсеткіш білім беру саласындағы маңызды жетістік болып саналады.

16. Балалар мен табиғат арасындағы байланыстың пайдасы

Балалар мен табиғат арасындағы байланыс – олардың әлемді тануы мен сезінуінің маңызды жолы. Табиғаттағы әрбір элемент – ағаш, гүл, құс, аңдар – балаларға өмірдің әртүрлі қырларын ашады. Мысалы, кейбір балалар орманда серуендеп жүріп, құстардың әнін естіп, олардың түр-тұлғасын танып, табиғаттың байлығын сезінеді. Осылайша, табиғатпен тікелей байланыстың арқасында балаларда сезімталдық пен қамқорлық қасиеттері дамиды. Әсіресе, қазіргі технологиялы заманда, табиғатқа жақындау балалардың эмоционалды және рухани тыныштығына өте маңызды әсер береді. Экологтар мен педагогтар балаларды ерте жастан табиғатқа баулу арқылы олардың мейірімділік пен жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға кеңес береді.

17. Қарлығашқа байланысты халық сенімдері

Қарлығаш қазақ мәдениетінде ерекше орын алады. Халық сенімдері бойынша, қарлығаш – көктемнің және жаңару мезгілінің белгісі. Егер қарлығаш үйдің үстіне ұя салса, ол үйге бақ-береке, тыныштық әкеледі деп есептеледі. Сонымен бірге қарлығаштың келуі – құстар мен жануарлардың қайта тірілу, табиғаттың жаңару кезеңінің символы. Қазақ ауыз әдебиетінде қарлығаш туралы көптеген мақалы мен нақыл сөздер бар, мысалы, «Қарлығаш ұясын биікке салады», – деп, оның парасаттылығы мен талапшылдығына қатысты пікірлер айтылады. Халық сенімдерінде қарлығаш – адам мен табиғат арасындағы үйлесімді байланысты бейнелейді.

18. Мейірімділіктің құндылығы

Балалардың жасаған кішкентай мейірімді істері үлкен қуаныштың себебі болды. Олардың әрбір әрекеті айналасына жылу мен сенім сыйлайды. Мейірімділік – бұл тек сезім емес, ол адамдар арасындағы қарым-қатынастың негізі. Әр бала жақсылықты үйреніп, мейіріммен қарауды қаламайды. Бұл қоғамдағы тұрақты қарым-қатынастардың негізін құрайды және жанға жайлылығын сыйлайды. Психологтардың айтуы бойынша, балаларда мейірімділік пен ынтымақтастықты дамыту олардың болашақтағы өмір сапасын арттырады, достық және қоғамға деген сенімділігін бекітеді.

19. Шығармадан алынған ой-түйіндер

Аталған шығарма арқылы бірнеше маңызды ойлар айқын көрінеді. Біріншіден, табиғатты құрметтеу және қоршаған ортаны қорғау – адамның негізгі міндеттерінің бірі екенін көрсетеді. Бұл ұрпақты экологиялық санаға тәрбиелеу тұрғысынан аса маңызды. Екіншіден, достыққа адал болу өмірлік жетістіктерге жетудің маңызды қайнар көзі болып табылады, себебі адалдық – сенімділік пен тұрақтылықтың негізі. Үшіншіден, жабайы жануарлар мен құстарға қамқорлық жасау адамгершіліктің ең жоғары көрінісі деп саналады, бұл табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің белгісі. Соңында, балалардың бір-біріне көмектесу мен табиғатты сүюі олардың болашақтағы мінез-құлқын қалыптастырады, бұл қоғамдық құндылықтардың дамуына тіке әсер етеді.

20. «Біздің қарлығаш» – мейірімділік пен достық үлгісі

Зура Мейірханова шығармасы балаларға табиғатқа қамқорлық жасауды, достық пен мейірімділіктің маңыздылығын түсіндіріп, өмірлік құндылықтарды үйретеді. Бұл шығарма баланың жүрегіне ұялап, оның болашақта мейірімді, жауапкершілігі мол азамат болып өсуіне ықпал етуді мақсат етеді. Әр оқырман осы дүниені оқып, өзінің айналасындағы адамдарға және табиғатқа деген көзқарасын қайта қарауы мүмкін. Міне осындай туындылар – біздің мәдениетіміздің байлығы, болашақ ұрпақты тәрбиелеудің құралы.

Дереккөздер

Қабдолов, А. Ж. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Алматы: Білім, 2010.

Иманалиев, Е.С. Қазақ әдебиетіндегі құс бейнесі мен символикасы. Астана: Ғылым, 2017.

Министерство образования и науки Республики Казахстан. Аналитический отчет по развитию чтения среди детей. Алматы, 2022.

Турлыбекова, Г. Ө. Табиғатты аялау тәрбиесі: балалар әдебиетіндегі көріністер. Шымкент, 2015.

Серікбаев, К. Қарлығаш және қазақ фольклоры. Қызылорда, 2008.

Архипова Т.Н. Экология и воспитание детей в современном мире. – Москва: Наука, 2018.

Құсабаев А.С. Қазақтардың табиғатқа сенімдері мен дәстүрлері. – Алматы: Рауан, 2015.

Петрова М.В. Воспитание доброты у детей начального школьного возраста. – Санкт-Петербург: Питер, 2020.

Нұржанова Ғ., Ахметов К. Табиғатты қорғау және жас ұрпақ тәрбиесі. – Қостанай: Ардагер, 2022.