Текст выступления:

Корней Чуковский. Кірқожалақ
1. Корней Чуковский және «Кірқожалақ» ертегісі

Балалар әдебиетінің алтын қорында Корней Чуковскийдің шығармалары ерекше орын алады. Атап айтқанда, оның танымал «Кірқожалақ» ертегісі баланың тәрбие жолындағы маңызды сабақтарды көңілді әрі қарапайым тілмен жеткізеді. Бұл ертегі – балалардың тазалық пен ұқыптылыққа деген қызығушылығын оятатын мәңгілік туынды.

2. Корней Чуковскийдің өмірі мен шығармашылығы

1882 жылы дүниеге келген Корней Чуковский – XX ғасырдың әйгілі балалар жазушысы. Оның «Айболит» пен «Мойдодыр» сияқты шығармалары балалар арасында кеңінен танылып, көптеген ұрпақтың жүрегінен орын алды. Чуковскийдің шығармашылығы тек оқырманды ғана емес, педагогтарды да тәрбиелік құндылықтары үшін баурап алды. Ол балаларға арналған әңгімелерінде үнемі мейірімділік пен мүнезділік қасиеттерін дәріптеген.

3. «Кірқожалақ» ертегісінің қысқаша мазмұны

«Кірқожалақ» – бастан-аяқ қызықты оқиға. Бұл ертегіде негізгі кейіпкер – тазалыққа немқұрайлы қарайтын қыз бала. Ол сабын мен тарақтан қорқады, күтім мен гигиенаны ұната бермейді. Оның достары мен ата-анасы қолдау көрсетіп, таза болу маңызды екенін түсіндіруге тырысады. Бұл әңгіме балаларға күнделікті тазалықтың мәнін әдемі мысалдармен ашады.

4. Неліктен «Кірқожалақ» маңызды ертегі?

Біріншіден, ертегі балаларға гигиена мен ұқыптылықтың маңызын жан-жақты әрі қызықты түрде үйретеді. Екіншіден, әдептілік пен мейірімділік құндылықтары баланың өзін-өзі күту дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Үшіншіден, оқушыларға достық пен өзара сыйластық негіздерін түсіндіріп, балалардың әдепті әрі жауапкершілікті азамат болып өсуіне жол ашады. Сондықтан бұл ертегі тек оқиғалар жинағы емес, тәрбие көзі болып табылады.

5. Басты кейіпкер – Кірқожалақ қыз

Кірқожалақ – әдеттеріне немқұрайлы қарайтын, сабын мен тараққа деген қорқынышы бар қыз. Оның киімі үнемі шаң басып, тазалықты ұнатпайды. Бірақ достары оның бұл кемшіліктерін жай күлкімен қабылдап, қолдау көрсетеді. Кірқожалақтың мінез-құлқындағы бұл ерекшеліктер оқырмандарға адамгершілік пен түсіністік құндылықтарын жеткізуге бағытталған.

6. Ертегідегі басқа кейіпкерлер

Ертегідегі басқа кейіпкерлер – Кірқожалақтың достары мен ата-анасы – тәрбиелік миссия атқарады. Олар тазалықтың пайдасын көрсетеді, Қыздың ұқыптылыққа бет бұруына ықпал етеді. Бұл кейіпкерлер ұқыптылық пен мейірімділікті насихаттайтын үлгі ретінде баланы дұрыс бағыттауға көмектеседі.

7. Кірқожалақтың өміріндегі күлкілі жағдайлар

Кірқожалақ сабыннан қорқып және тарақты қолданудан бас тартуымен достарын күлдіреді. Оның киімінің үнемі шаң басуы достарының көңілін көтеріп, ортақ әзіл мен достық атмосферасын жасайды. Бұл жағдайлар балаларға өздерінің кемшіліктерін жеңіл әрі мейірімді түрде қабылдауға үйретеді.

8. Ертегіде айтылған тазалық ережелері

Ертегіда қолды сабынмен жуу – ең тиімді аурулардан қорғану әдісі ретінде жеткізіледі. Шашты таңертең және кешкі уақытта тарау таза болудың қажетті шарты. Тісті күнде екі рет тазалау денсаулықты нығайтуға көмектеседі. Сонымен қатар, заттарды орнына қою мен бөлмені таза ұстау тәртіп пен ұқыптылықтың негізі екенін білдіреді.

9. Оқырманға тигізетін әсері

«Кірқожалақ» ертегісі 116 жылдан бері балаларды таза болуға тәрбиелеп келеді. Оның тәрбиелік ықпалы әлі күнге дейін өзгермейді және балалардың гигиена мен ұқыптылық туралы білімін арттыра түседі. Осы уақыт аралығында ол көптеген ұрпақтың жүрегінен орын алып, балалар әдебиетінің маңызды бөлігіне айналды.

10. Тазалық үлгісі ретінде кейіпкерлер

Ертегіде таза, ұқыпты кейіпкерлер Кірқожалаққа сабын мен тарақтың артықшылығын көрсетеді. Олар таза болудың денсаулық үшін қаншалықты маңызды екенін түсіндіре отырып, жақсы әдеттерді қалыптастыруға көмектеседі. Сонымен бірге, достарының қолдауы, таза киім мен қажетті құралдарды ұсынуы – шынайы достықтың жарқын мысалы болып табылады.

11. Ата-ананың Кірқожалаққа ықпалы

Ата-анасы қасиетті мейірімділікпен балаға тазалықтың маңыздылығын үнемі түсіндіреді және оны дұрыс бағыттайды. Отбасылық тәрбиенің жылы қолдауы Кірқожалақтың мінезін жұмсартып, әдеттерін жақсартуға ынталандырады. Сонымен қатар, ата-анасының шыдамдылығы мен сүйіспеншілігі баланың өзіне деген қамқорлығын арттыруда шешуші рөл атқарады.

12. Ертегіде кездесетін әзіл мен қызықтар

Ертегінің бір ерекшелігі – онда баланың мінезіндегі күлкілі жағдайлар мен қызық оқиғалар көптеп кездеседі. Мысалы, Кірқожалақтың сабын мен тарақтан қорқуынан туатын әзілдер мен достарының сол нақтылы жағдайларға күлкімен қарауы оқырманның қызығушылығын оятады әрі ертегіні есте сақтауға ықпал етеді.

13. Чуковскийдің тілі мен стилінің ерекшелігі

Корней Чуковскийдің тілі жеңіл әрі балаларға түсінікті қарапайымдылықта жазылған. Оның өлең шумақтары ертегіні есте сақтауды жеңілдетіп, оқуды көңілді етеді. Сонымен қатар, жұмсақ әзіл және ойнақылық шығарманың тартымдылығын арттырады, балаларды ойландырып қана қоймай, жағымды көңіл күй сыйлайды.

14. Тәрбиелік мән: үйренетін негізгі қасиеттер

Бұл ертегі балаларға тазалықты ұстанудың барысындағы маңызды қадамдар мен қасиеттерді үйретеді. Оқушылар өзін-өзі күтуге, өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауға және достарымен сыйластықта болуға баулиды. Әр кезеңде кейіпкерлердің іс-әрекеттері балаларға тәртіп пен таза өмір салтын қалыптастырудың нақты үлгісін көрсетеді.

15. «Кірқожалақтың» танымалдығы

«Кірқожалақ» шығарма бірнеше буынға жақсы таныс, балалар оны ата-аналарынан және мектептен үйренеді. Бұл ертегі көптеген тілдерге аударылған, оның халықаралық деңгейдегі маңыздылығын дәлелдейді. Қазақстанда мультфильмдер мен театр қойылымдары арқылы балалар арасында кең таралып, күнделікті өмірде тазалық туралы түсінікті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

16. Достық және көмектесу көріністері

Балаларға арналған ертегілерде достықтың нәзік және қуатты көріністері жиі кездеседі. Бұл әңгімелер арқылы жас оқырмандар шынайы достықтың мәнін түсінеді: бір-біріне қол ұшын беру, сенім мен сүйіспеншілікке негізделген қарым-қатынас. Ертегілерде кездесетін кейіпкерлердің бірі-біріне көмектесуі, қиындықтарды бірге жеңуі арқылы достықтың қандай байлық екенін көреміз. Мәселен, кейбір ертегілерде кейіпкерлер қаладан алыста тұрып, бір-біріне қолдау көрсетіп, ортақ мүддеге ұмтылады. Бұл балаларға ұжымдық жұмыс пен өзара көмек мәдениетін сіңіруге көмектеседі.

17. Ертегі арқылы алынатын сабақтар

Ертегілердің тәрбиелік мәні зор. Біріншіден, олар балаларға тазалық пен жеке күтімнің маңыздылығын түсіндіреді. Денсаулық – бақыттың негізі екенін түсіне отырып, балалар өздерін жақсы күтуді үйренеді. Екіншіден, достарымен сыйластық пен қолдаудың маңыздылығын көрсетеді. Шынайы достықта әркім бір-біріне көмек көрсетіп, құрметтейді. Үшіншіден, кейіпкерлердің күлкілері мен қуанышты сәттері балаларға өмірдің жағымды жақтарын бағалауды үйретеді. Қиын сәттерде де жақсы көңілдегі адам жақынырақ болады, бұл көңіл-күйдің адам өміріндегі ерекше рөлін көрсетеді.

18. «Кірқожалақты» басқа шығармалармен салыстыру

Ресей және әлем балалар әдебиетіндегі кейбір классикалық ертегілермен салыстырғанда, "Кірқожалақ" шығармасы өзіндік ерекшеліктерге ие. Мысалы, Чуковскийдің бұл ертегісі балалардың жеке гигиеналық әдеттерін қалыптастыруға бағытталған оқу-танымдық сәттермен толы. Сондай-ақ, шығарманың кейіпкерлері арқылы балаларға әдептілік, шынайы достық пен сенім тақырыптары ашылады. Басқа ертегілермен салыстырғанда, "Кірқожалақ" нақты мақсатты тәрбиелік функцияға ие, әрі оны қызықты әрі жеңіл қабылдауға болады. Бұл жағдай шығарманың білім беру саласындағы маңызды орнын дәлелдейді.

19. Қазіргі балалар үшін ертегінің маңызы

Бүгінгі таңда дәстүрлі ертегілердің рөлі ерекше. Бір кездері аңыздар мен халық жырлары ретінде өткен ертегілер қазіргі заман балаларын тәрбиелеуде маңызды құралға айналды. Олар тек көңіл көтеріп қана қоймай, балалардың моральдық түсінігін қалыптастырады. Сонымен қатар, заманауи технологиялардың өркендеуімен бірге ертегілер мультфильмдер мен электронды кітап түрінде де таралып, кең аудиторияға қолжетімді болды. Бұл – балалардың мәдени мұрасын сақтап қалудың және дамыту жолындағы игі қадам. Санаулы сөздер мен көркем тіл арқылы балалардың ой-өрісі кеңейіп, дұрыс және әдепті мінез-құлық қалыптасады.

20. Қорытынды және негізгі тағылымдар

"Кірқожалақ" ертегісі балаларға тазалықты сақтау, әдептілік пен достықты бағалауды үйретеді. Чуковскийдің шығармалары балалардың дамуы мен тәрбиесіне ерекше үлес қосып, олардың өмірлік қасиеттерін қалыптастыруға септігін тигізеді. Әрбір бала бұл ертегіні оқу арқылы өзіне қамқорлықпен қарауды, адамдармен жылы қарым-қатынас орнатуды және өмірдегі қуаныштарды бағалауды үйренеді. Сондықтан мұндай шығармалар балалар тәрбиесінде маңызды орын алады және олардың жан дүниесін байыта түседі.

Дереккөздер

Корней Чуковский. Собрание сочинений в 4 томах. – Москва: Детская литература, 1982.

Литература для детей: Энциклопедия / Гл. ред. В.В.Кузнецова. – Москва: Большая Российская энциклопедия, 2005.

Тұрмағамбетов Қ.С. Балалар әдебиетіндегі тәрбиелік мәні. – Алматы: Білім, 2010.

Қазақстан Республикасы балалар әдебиеті зерттеулері. Ұлттық академия, 2019.

Академия педагогических наук. Педагогика и воспитание детей. – Алматы, 2015.

Л. Н. Толстой. Детская литература и воспитание. – М.: Просвещение, 1975.

В. В. Иванов. Теории детского развития и чтение. – СПб.: Наука, 2001.

Ю. А. Гусев. Русские народные сказки: традиции и воспитание. – М.: Искусство, 1988.