Текст выступления:

Аңқау арыстан (Ертегі)
1. Ертегімен танысу: Аңқау арыстан

Орманның тереңінде орын алған, достық пен сенім туралы осы ертегіні бастамас бұрын, қазақ ауыз әдебиетінің байлығына көз жүгіртейік. Бұл оқиға бала жүрегіне ақыл мен ізгілік тұнығын жеткізеді.

2. Аңқау арыстан – қазақ ауыз әдебиетінің байлығы

Қазақ халқының ұлттық мәдениеті мен тәрбиелік құндылықтарының бірегей үлгісі — бұндай ертегілерде жануарлар кейіпі арқылы өмірлік сабақ беріледі. Аңқау арыстан ертегісі балаларға достық, сенім және сақтықтың маңыздылығын ұғындырады.

3. Арыстан – орманның патшасы

Ертегілерде арыстан - орманның заңды патшасы ретінде бейнеленеді. Оның мықтылығы мен беделі табиғаттағы үстемдігін білдіреді, бірақ кейде оның аңқаулығы оның әлсіз тұсы болады. Бұл ертегілерде оның мінез-құлқы мен басқаларға деген қатынасы ашылады.

4. Түлкі – тапқыр әрі айлакер

Түлкі кейіпкері қазақ ертегілерінде тапқырлық пен айлакерліктің символы ретінде көрініс табады. Оның әрбір әрекеті мен қулықтары оқиғаға драмалық және қызықты жүру береді. Түлкінің әзілдері мен қулықтары балаларға зеректік пен тапқырлықтың маңызын үйретеді.

5. Қоян мен қасқыр кейіпкерлері

Қоян мен қасқыр кейіпкерлері де ертегі әлемінде маңызды орын алады. Қоянның ептілігі мен қорқақтығы, ал қасқырдың күштілігі мен кейде айлакерлігі ертегі сюжетінің дамуына әсер етеді. Бұл кейіпкерлердің қарым-қатынасы достық пен қарсыластықтың үйлесімін көруге мүмкіндік береді.

6. Ертегінің басталуы

Ертегі орманданып, тыныштық орнаған бір мезетте басталады. Арыстан мен түлкі кездесіп, танысады. Олар бір-біріне сенім артып, жаңа достық қарым-қатынас орнатады. Бұл сәт ойынды бастайды және оқырманды қызықтырады.

7. Арыстан мен түлкінің танысуы сәттері

Арыстан мен түлкінің алғашқы кездесуі күлімсіреп, әзіл-қалжыңға толы болды. Түлкі өзінің тапқырлығын көрсетіп, сөйлеу мәнерімен арыстанды баурап алды. Олар талқылап, ортақ мақсаттар туралы ой бөлісті, бұл олар арасындағы байланыстың негізі болды.

8. Түлкінің алғашқы қулығы

Түлкі арыстанды күлдіріп, ақылмен алдап, бірнеше қызықты сәттерге жетелейді. Оның кеңестері ормандағы барлық аңды таң қалдырады. Балалар бұл арқылы қулықтың қалай пайда болатынын және әзілдің оқиғадағы орнын түсінеді.

9. Арыстан – сенімшіл патша

Арыстан әрқашан түлкінің сөздеріне сенеді, бұл оның аңқаулығын айқындайды. Оның сенгіштігі оқиғаның дамуына әсер етіп, күлкілі жағдайларды туғызады. Балалар мұнда сенімділік пен сақтық арасындағы айырмашылықты байқайды.

10. Қасқыр мен қоянның қызықты оқиғалары

Қасқыр мен қоян арасындағы достық кейіпкерлердің күрделі табиғатын көрсетеді. Олардың арасындағы қарама-қайшылықтар мен біріккен сәттер ертегіні одан әрі байыта түседі, балаларға әртүрлі мінез-құлықтарды шырайлы жеткізеді.

11. Аңдар арасындағы достық

Орманның басты ерекшелігі – аңдар арасындағы бірігу мен қолдаудың маңызы. Олар бір-біріне сенім артып, қиын сәттерде бірге әрекет етеді. Балалар бұл ертегі арқылы шынымен достықтың құнын түсінеді.

12. Түлкінің екінші қулығы

Ертегінің ары қарай дамуы барысында түлкі жаңа қулықтарын іске қосады. Бұл қулықтар бұрынғыдан да қызығырақ және күрделірек болып, оқиғаның шытырман сюжетін жасайды. Арыстан мен басқа аңдар жұмбақпен күресуге мәжбүр болады.

13. Арыстанға ерген аңдар

Кейбір орман аңдары арыстанның сөзін күмәнсіз қабылдайды және оның сеніміне кіріп кетеді. Бұл аңдар түлкінің айласына және қулықтарына тап болады, баланың мінез және сақтық тақырыптарын терең түсінуіне ықпал етеді.

14. Арыстан жіберген қателік

Ертегінің соңында арыстанның аңқаулығы салдарынан бір қате әрекетінен үлкен нәтижелер туындайды. Бұл қателік оның сенгіштігін айқын көрсетеді және оқырманға сақтық пен зеректің маңызын еске салады.

15. Ертегі аяқталуы

Оқиға аяқталғанда барлық кейіпкерлер өз тағдырларымен бетпе-бет келеді. Аңдар арасындағы достық пен түсіністік артады, әрі түлкінің айлакерлігі оқиғадан маңызды сабақ алуға мүмкіндік береді. Бұл ертегі балаларға өмірлік құндылықтарды терең ұғындырады.

16. Ертегіде айтылған мақал-мәтелдер

Ертегілерде қолданылатын мақал-мәтелдер қазақ халқының даналық мұрасын көрсетеді. «Аңқауға арамза дос көп кездеседі» деген нақыл сөз достықтың шынайылығын сынау керектігі туралы ескертеді, өйткені әлемде шынайы достың сыртында арам пиғылды адамдар да болады. Сонымен қатар, «Айла алдамайды – ақылың болса» деген мақал балаларға ақыл-парасат пен зеректіліктің маңызын үйретеді, өмірде қиындықтарға тап болғанда дұшпанның айласын алдау үшін ақыл қажет екенін атап көрсетеді. Ертегіде қолданылған осындай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнге тереңдік беріп, қазақ тілінің байлығы мен көркемдігін ерекше ашып көрсетеді.

17. Кейіпкерлердің суреттері

Оқиғаның қаһармандары әр түрлі салмақты міндеттер мен мінездерді бейнелейді. Мысалы, батыл арыстан – күштің, биліктің және әділдіктің символы ретінде көрінеді. Оның қарсыласы, айлакер түлкі, айлалығы мен зиянкестігін ашады. Балалардың көз алдына бұл кейіпкерлердің кескіндері үш өлшемді елестейді, олар ертегінің мазмұнын әсерлі жеткізуге көмектеседі. Мұндай айқын бейнелер балаларға кейіпкерлердің мінез-құлқын түсінуге, жақсы мен жаманның айырмашылығын сезінуге мүмкіндік береді, сондай-ақ оларды шығармашылық ойлауды дамытуға шақырады.

18. Ертегіден алынған негізгі ой

Ертегілердің терең мағынасы – ақыл мен сақтық өмірде әрқашан қажет қасиеттер екенін айқын көрсетеді. Адам қарым-қатынастарында шынайы достық пен адалдықтың орны ерекше, олар қарым-қатынастың негізін құрайды. Сонымен бірге, сенгіштік кейде зиян келтіруі мүмкін, сондықтан егер адам өзіне сенетін тұлғаны дұрыс таңдамаған болса, ол алдануы ықтимал. Осылайша, кімге сену керектігін дұрыс анықтау – өмірлік тәжірибенің, яғни даналықтың белгісі болып табылады. Бұл ұғымдар балаларды терең ойлауға, жүрегін және ойын ашық ұстауға шақырады.

19. Ертегіні мектепте қолдану жолдары

Мектепте ертегіні пайдалану оқушылардың белсенді қатысуын қамтамасыз ететін маңызды әдістерді қамтиды. Мысалы, сахналау және рөлдік ойындар арқылы балалар оқиғадағы жағдайларды терең түсініп, есте сақтау қабілеттерін жетілдіреді. Сонымен қатар, сурет салу сынды шығармашылық тапсырмалар мен сұрақ-жауап сессиялары оқушылардың ойлау қабілетін дамытуға және сабаққа деген қызығушылықты күшейтуге әсер етеді. Осы әдістер оқушылар арасында ынтымақтастық пен өзара түсіністікті арттыра отырып, оқу сапасын ұлғайтады.

20. Қорытынды: Аңқау арыстаннан үйренетініміз

Бұл ертегі арқылы балаларға байқағыштықтың, яғни қоршаған ортаны мұқият бақылаудың қаншалықты маңызды екендігі түсіндіріледі. Сонымен бірге, достықтың – адам өміріндегі қымбат құндылық екені туралы мағлұмат беріледі. Арыстанның оқиғасы арқылы адамдардың айлакерлік пен қулыққа алданбау қажет екені көркем әрі жеңіл тілмен жеткізіледі. Сондықтан бұл ертегі жас ұрпаққа даналық пен өмірлік сабақты жан-жақты меңгеруге мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Нарымбаев, С.М. Қазақ ертегілері. Алматы: Ғылым, 2008.

Жүсіпбеков, Ә. Қазақ ауыз әдебиеті тарихы. Астана: Фолиант, 2015.

Кенжебаев, Т.Т. Қазақ ертегілеріндегі кейіпкерлердің психологиялық танымы. Алматы: Білім, 2012.

Аманжолова Қ.К. Қазақ ертегілері мен мақал-мәтелдерінің тәрбиелік мәні. – Алматы, 2017.

Дәулетжан Н. Қазақ халық даналығы: мақал-мәтелдер жинағы. – Нұр-Сұлтан, 2019.

Сұлтанов Б. Ертегі және оның балалар әдебиетіндегі орны. – Шымкент, 2020.

Тұрсынбаева Л.М. Мектепте әдеби шығармаларды оқыту әдістері. – Алматы, 2018.