Текст выступления:

Өтірік өлең
1. Өтірік өлең: Қиял мен Күлкінің Дүниесі

Балалар әлеміне арналған қуанышты, қиялға толы өтірік өлеңдер дүниесі — бұл бізді ерекше бір әлемге апарады. Міне, осы әсем әлемде балалар күлкі мен қиялдың сиқырлы тоғысында өмір сүреді. Өтірік өлең — балалардың жан-дүниесін жарықтандыратын, қиялын ұштаған, көңілін көтерген ерекше жанр.

2. Өтірік өлеңнің тарихы мен мән-маңызы

Өтірік өлеңнің қазақ мәдениетіндегі орны ерекше. Бұл жанр ертеден келе жатқан, халық ауыз әдебиетімен тығыз байланысты шығармашылық түрі. Қазақтың көне уақыттарынан бері балаларға арналған өтірік өлеңдер олардың ақыл-ынтасын, сөз байлығын, қиялын дамытумен қатар, сонымен бірге күлкі сыйлауда үлкен рөл атқарған. Ойын мен оқудың тоғысында пайда болған бұл өлеңдер балалардың шығармашылық әлеуетіне жан бітіреді.

3. Өтірік өлең дегеніміз не?

Өтірік өлең – әдеттен тыс, қисынды асырып, қиялды ұштаған балаларға арналған поэзия жанры. Оның тұнып тұрған ерекшелігі – әдеттегі шындықтан тыс, ойдан шығарылған, күлкілі оқиғалар мен кейіпкерлерді қамтуында. Мысалы, өлеңде түйе ұшып, тауық суға жүзіп, немесе қояндар аспанда самғап жүргендей көзге елестейді. Мұндай ерекше оқиғалар балалардың жан дүниесіне қуаныш пен еркін ойлауды сыйлайды.

4. Өтірік өлеңнің негізгі белгілері

Өтірік өлеңнің бірден көзге түсетін ерекшелігі – әр шумағы қызықты әрі көңілді оқиғамен басталады. Бұл балалардың қиялын бірден баурап алады және оларды жақсы көңіл күйге бөледі. Өлеңнің тілі жеңіл, түсінікті, ұйқасы керемет үйлеседі, балаларға оқуға жеңіл әрі ерекше ләззат береді. Бұдан бөлек, шындық пен қиял шебер еркін араласып, баланың шығармашылығын, ойлау қабілетін жоғарылатады.

5. Неліктен біз өтірік өлең айтамыз?

Өтірік өлең арқылы балаларға қуаныш пен достықтың құндылығын сездіру маңызды. Мұндай өлеңдер балаларды ортақ ойынға, пікір алмасуға ынталандырып, әлеуметтік қарым-қатынасын дамытудың тамаша құралы болып табылады. Сонымен қатар, күлкі мен қиялдың көмегімен олар өздерінің ақыл-ойларын дамытып, шығармашылық қабілеттерін шыңдайды. Осылайша, өтірік өлең баланың санасын байыта отырып, өмірге арнайы қызығушылық қалыптастырады.

6. Қиялды шырқау — өтірік өлеңдегі ерекшелік

Қиялдың шексіздігі: Өтірік өлеңдерде кез келген жануарларға ерекше қасиеттер беріліп, олар әдеттен тыс әрекеттер жасайды. Мысалы, түйе ұшуына, тауықтың суға жүзуіне немесе балықтың би билеуіне сенуге болады. Мұндай қайталанбас және ойдан шығарылған оқиғалар балаларда шығармашылық дәнін сеуіп, қиялын шектен тыс дамытады.

Баланың әлемін байыту: Балалар бұл өлеңдер арқылы қиял мен шындықтың арақатынасын түсініп, қоршаған әлемге басқаша қарап үйренеді. Олар фантазияның көкжиегін кеңейте отырып, өздерінің танымдық қабілеттерін дамытады.

7. Көңілді ұйқас — өлең сөзінің сәні

Өтірік өлеңдердің ұйқас құрылымы ерекше әсер қалдырады. Бұл ырғақ пен әуендік қасиеті балалардың поэзияға деген қызығушылығын арттырады және өлеңдерді естеп қалуды жеңілдетеді. Сондай-ақ, сабақтас ұйқас шумақтардың біртұтас, жүрекке жақын естілетіні олардың көңілін көтеріп, есте ұстауға оңай болады. Қолданылатын сөздер қарапайым әрі көңілді болғандықтан, балалар оларды тез түсініп, қабылдай алады. Ұйқас өлеңнің музыкалылығын күшейтіп, шығармашылық сапасын арттыруға септігін тигізеді.

8. Өтірік өлеңнен үйренетініміз

Өтірік өлеңдер балаларға келесі маңызды сабақтарды береді: Біріншіден, шығармашылық ойлауды, яғни жаңа идеялар мен ерекшеліктерді табуды үйретеді. Екіншіден, эмоционалды интеллектті дамытып, күлкі мен көңіл-күй арқылы өмірдің жағымды сәттерін сезінуге көмектеседі. Үшіншіден, тіл байлығын арттырып, сөздерді еркін және әсерлі қолдануды меңгеруге ықпал етеді. Соңында, әлеуметтік қарым-қатынас пен достықтың маңыздылығын түсінуге жол ашады.

9. Көңілді өтірік өлеңнен мысалдар

Мысал ретінде «Күнде таңертең ойнады тауық айдауда» деген жолдар балаларды күлкіге бөлеп, олардың қиялдарын байытады. Мұндай бейнелі өлеңдер көңілді әрі жан-жақты дамытатын әсерімен танымал.

Тағы бір ерекше мысал – «Қарабас ешкі қисайып жүк артты» атты өлең, бұл туынды балалардың есту сезімін тереңдетіп, әрі көңілін көтереді. Мұндай өлеңдер балалардың сөзге деген қызығушылығын арттыра отырып, есте сақтау қабілетін жақсартады.

10. Өтірік өлең жазғандар

Қазақ балалар әдебиетін дамытқан ұлы тұлғалардың бірі – Ыбырай Алтынсарин. Оның шығармаларында қиялға шек жоқ, ол балаларға біліммен қатар, қиялы мен көңілді де сыйлаған.

Сонымен қатар, Бейімбет Майлиннің балаларға арналған өлеңдері қазақ әдебиетіне ерекше қызықты, күлкілі сюжеттер әкеліп, балалар арасында үлкен сүйіспеншілікке ие болды.

Бұл ақындардың туындылары түрлі жинақтарда жарияланып, ұрпаққа өсиет болғаны сөзсіз. Олар балалар әдебиетіндегі өтірік өлең жанрының кең танылуына зор үлес қосты.

11. Халық өлеңдерінде өтіріктің орны

Өтірік өлеңдер халқымыздың ауыз әдебиетінде ерекше жанр ретінде қалыптасқан. Олар балалардың көңілін көтеріп, ойын-сауық сәттерінде, мерекелерде жиі айтылды.

Ауылдық жерлердегі ойындар мен дәстүрлі жоралғыларда бұл өлеңдер кеңінен қолданылып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізілді. Нәтижесінде олардың мазмұны халық арасында танымалдыққа ие болды.

Бұл жанр балалардың қиялын дамытуға, шығармашылығын ынталандыруға септігін тигізді. Қарапайым әрі күлкілі құрылымы арқасында өтірік өлеңдер балаларға тартымды, қызықты ойын формасы болып табылды.

12. Өтірік өлең мен ертегі: ұқсастық пен айырмашылық

Өтірік өлең мен ертегілердің бірқатар ұқсастықтары бар. Екеуі де қиял-ғажайыпқа толы, балалардың көңілін көтеруді мақсат етеді. Бірақ, өтірік өлеңдер негізінен қысқа, ырғақты және ұйқасқа салынған, ал ертегілер ұзақ оқиғаларды баяндайды, кейіпкерлер мен сюжеттерге кеңірек түрде назар аударады.

Сонымен қатар, өтірік өлеңдер көбінесе күлкілі және қызықты жағдайларды суреттесе, ертегілер кейде тәрбиелік мағынаны жеткізуге бағытталады. Бұл жанрлардың әрқайсысы балалардың шығармашылық пен ойлау қабілетін әр түрлі қырынан дамытады.

13. Ұлттық мерекелер мен өтірік өлең

Наурыз және Балалар күні сияқты ұлттық мерекелерде қазақ ауылдарында өтірік өлең айту дәстүрі жандануда. Бұл жерде балалар өздерінің шығармашылықтарын көрсетумен қатар, өлең айту сайыстарында шеберліктерін ортаға салады.

Наурыз мейрамында қазір он жылдан астам өтірік өлең сайыстары өткізіліп келеді, бұл атаулы мерекелерде өтірік өлеңдердің балалар арасында ерекше танымалдығын дәлелдейді. Қазақ ұлттық мәдениеті институтының мәліметтері бұл дәстүрдің мәнін әрі ынталандыратындығын растайды.

14. Сахнада өтірік өлең айту: шығармашылықтың көрінісі

Сахнада өтірік өлеңді айту балалардың өзін-өзі танытудың, шығармашылық қабілеттерін көрсетуінің бір түрі. Мұнда олар тек мәтінді оқу ғана емес, мимика мен дауыс ырғағын пайдаланып, көрерменді баурайды. Мысалы, көзге елестету арқылы қайталанбас, күлкілі оқиғаларды сахналау олардың қойылымына ерекше тартымдылық қосады.

Бұл жолы балалар өздерінің қиялын еркін білдіре отырып, топтық ойындар мен мерекелік бағдарламадағы маңызды рөл атқарады. Сахнада өтірік өлең айту – шығармашылықты дамытуға таптырмас мүмкіндік.

15. Өтірік өлеңдегі әзіл-қалжың

Өтірік өлеңдердегі әзіл-қалжың ерекше сипатқа ие. Мұз үстінде тазының жарысы немесе балықтың би билеуі сияқты қайталанбас әрі күлкілі жағдайлар балаларды ойландырып, күлкіге бөлейді.

Балалар сиырдың ән айтуы немесе аңдардың ерекше қабілеттері туралы естігенде, олар өз қиялдарының қанатын кеңге жаяды. Қояндардың ұшуы, құстардың тауықтың әңгімесін тыңдауы сияқты сыпайы өтірік сюжеттер балалардың көңілін көтеріп, шығармашылығын дамытады.

Мұндай нәзік әзілдер балалардың өмірге деген көзқарасын жеңіл әрі қуанышқа толы етеді.

16. Заманауи өтірік өлең жолдары

Қазіргі заманғы өтірік өлеңдер біздің күнделікті өміріміз бен болашақ туралы қызықты көзқарасты ұсынады. Бұл өлеңдерде роботтардың би билеуі, ұшақтардың пончиктерді таратуы сияқты қызықты және ерекше оқиғалар көрініс табады. Мұндай сюжеттің арқасында балалар тек қана қиялдарын дамытып қоймай, жаңа технологиялар мен ғарышқа деген қызығушылықтарын арттырады.

Сонымен қатар, жаңа заманға сай өлеңдер интерактивті қойылымдармен толықтырылады, бұл балаларға сөйлеу дағдыларын дамытуға жан-жақты көмек береді. Балалардың шығармашылық қабілетін арттыратын мұндай тәсілдер олардың оқу процесіндегі белсенділігін күшейтеді және өнерге деген сүйіспеншілігін оятады.

17. Балалар шығармашылығына әсері

Өтірік өлең ойластыру көркем сөз өнерінің ерекше түрі ретінде балалардың қиялын кеңейтіп, шабыттандырады. Бұл жанр балаларға еркіндік пен шығармашылықты шыңдауға зор мүмкіндік береді.

Сонымен бірге, өтірік өлең сөздік қорды байытуға септігін тигізеді, балалар тіл мәдениетін жетілдіре отырып, өз ойларын сауатты әрі әдемі жеткізуді үйренеді.

Әрбір бала өз өлеңдерін құрастыру барысында топтағы достық қарым-қатынасты нығайтып, ынтымақтастық дағдыларын қалыптастырады. Мұндай қарым-қатынас балалардың әлеуметтік дағдыларының дамуына оң әсер етеді.

Сүйіспеншілікпен айтылған өтірік өлеңдер балалардың ойлау және есте сақтау қабілетін дамытып, өз пікірін еркін әрі сенімді түрде білдіруге дағдыландырады. Бұл жағдай олардың жалпы шығармашылық жетістіктеріне балама бола алады.

18. Мектепте өтірік өлең сабақтары: қызықты тәжірибе

Мектептерде өтірік өлең сабағы балалар үшін жаңа, қызықты тәжірибе болды. Бұл сабақта балалар тек өлең жаттап қана қоймай, оны өздерінің ерекше қиялымен толықтырады, жаңа сюжеттер мен кейіпкерлерді ойлап табады.

Оқыту үрдісінде интерактивті әдістер пайдаланылып, топтық жұмыстар арқылы балалар бір-бірінің шығармашылығын бағалап, ынтымақтастықты дамытады.

Сонымен қатар, мұндай сабақтар балалардың эмоционалдық интеллектін арттырып, олардың айтып жеткізу шеберлігін жетілдіруге ықпал етеді. Бұл жан-жақты әдіс балаларға өз ойын еркін білдіруге, өз-өзіне деген сенімділікті арттыруға мүмкіндік береді.

19. Өтірік өлеңді жаттаудың пайдасы

Өтірік өлеңдерді жаттау балалардың есте сақтау қабілетін және зейінін дамытуға үлкен көмек береді. Бұл процесс сөйлеу шеберлігінің жақсаруына ықпал етеді, өйткені бала жаңа сөз тіркестерін есте сақтап, оларды мәнерлеп жеткізуге тырысады.

Сонымен бірге, өлеңді айту психологиялық еркіндік береді, ал бұл сенімділік қоғамдық сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда маңызды роль атқарады. Осылайша, балалар қоғамдық іс-шараларда өздерін жақсы көрсете алады.

Өтірік өлеңдер арқылы балалар тез әрі нақты ойлауға, эмоцияларын дұрыс жеткізуге үйренеді. Бұл олардың жалпы шығармашылық дамуына зор әсерін тигізіп, болашақта түрлі өнер салаларында табысқа жетуіне негіз болады.

20. Қорытынды: Өтірік өлеңнің маңызы

Қорыта келгенде, өтірік өлең балалардың көңіл-күйін көтеріп, қиялы мен тіл шеберлігін дамытып, достық қарым-қатынасты нығайта алады. Бұл жанр балалар арасында шығармашылық пен тәрбиенің маңызды қайнар көзі болып табылады және олардың жан-жақты дамуына үлкен үлес қосады.

Дереккөздер

Қазақ әдебиеті антологиясы, Алматы, 2018

Балалар әдебиеті тарихы, Нұр-Сұлтан, 2020

Қазақ ұлттық мәдениеті институтының зерттеулері, 2021

Ыбырай Алтынсарин шығармалары жинағы, Алматы, 2019

Бейімбет Майлин өмірі мен шығармашылығы, Қазан, 2017

Жұмабаева Г.Қ. Қазақ балалар әдебиетіндегі өлеңдер мен шығармашылық қабілеттердің дамуы. – Алматы: Білім, 2018.

Нұрғалиева А.Т. Балалар өлеңдерінің психолингвистикалық аспектілері. – Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2020.

Серікбаев М.А. Қазіргі заманғы балалар поэзиясы: өзекті мәселелер мен даму тенденциялары. – Алматы: Қазақстан университеті, 2019.

Әлімжанова Л.Б. Мектепте өлең оқу әдістемесі. – Шымкент: Білім, 2021.