Текст выступления:

Жолбарыс пен түлкі (Ертегі)
1. Жолбарыс пен түлкі ертегісіне шолу

Орманда өрбіген достық пен тапқырлық туралы қызықты әңгіме бастайық. Бұл ертегі көшпенділердің табиғатқа деген терең көзқарасын көрсетеді.

2. Қазақ ертегілерінің тамаша үлгісі

«Жолбарыс пен түлкі» ертегісі қазақ ауыз әдебиетінің алтын қорына енген. Бұл туынды бала тәрбиесіндегі өмірлік құндылықтарды ұғындыруда ерекше орын алады және балалардың мінезін қалыптастырады.

3. Жолбарыс — орманның патшасы

Жолбарыс — орманның ең беделді аңдарының бірі, оның денесінің ірі болуы мен жарқын жолақтары оның күш-қуатын айқын көрсетеді. Осы себептен де ол табиғаттағы абыройлы биліктің символы ретінде қарастырылады. Ормандағы басқа жабайы жануарлар оның билігін құрметтеп, оған бағынады. Бұл ертегіде жолбарыс – күш пен беделдің белгісі ретінде әсерлі суреттеледі.

4. Түлкі — тапқырлықтың нышаны

Түлкі қазақ ертегілерінде ақылдың, тапқырлық пен балғындықтың бейнесі ретінде жиі пайда болады. Оның әрбір әрекеті ойластырылған, ал қулығы мен шешендігі арқылы ол өзіне деген құрметке ие болады.

5. Жолбарыс пен түлкінің кездесуі

Бұл кездесудің басталуы орман тұрғындары арасындағы тепе-теңдіктің белгісі болды. Тұлғалар әртүрлі болғанымен, олардың қарым-қатынасы қызықты әрі мағыналы дәрежеге жетеді. Олардың диалогы мен іс-әрекеттері арқылы достық пен жарысудың ерекше мәні ашылады.

6. Түлкінің тапқырлығының көріністері

Түлкі жолбарыспен күш пен төзімділікпен күресуді таңдаудың орнына, ақыл мен стратегияны қолдана отырып жеңіске жетеді. Бұл оның ерекше қасиеті әрі ормандағы аңдар арасында беделін арттырады. Сонымен қатар түлкі өз қулықтарын ормандағы басқа жануарларға да көрсетіп, олардың құрметі мен сенімін алады. Оның табандылығы мен ақылдылығы жолбарыстың шешімдеріне әсер етіп, ойластырылған жолдарды көрсетуімен ерекшеленеді.

7. Ормандағы басқа аңдар

Қоян — қорқақ әрі сақ мінезді аң, ол ертегінің күлкілі әрі жанға жағымды кейіпкері. Оның сенгіштігі мен қорқақтығы оқиғаны жеңіл әрі қызықты етеді. Қасқыр мен аю — орманның батыл және сенімді қорғаушылары. Олардың мінезі баланың көзайымына айналып, оқиғаларды байытып, жолбарыс пен түлкімен үйлеседі.

8. Түлкінің жолбарысқа үйреткен нәрестері

Түлкі жолбарысқа тапқырлық пен мейірімділікті, мәселені шешудің сан қилы жолдарын үйретеді. Ол сыпайылық, төзімділік пен достықты насихаттай отырып, орман тұрғындары арасындағы қарым-қатынасты жақсартады.

9. Ертегідегі күлкілі әрі есте қаларлық сәттер

Ертегіде балаларды күлдіретін әрі есте қалатын оқиғалар көп. Мысалы, қоянның ўрқақ мінезі мен күтпеген сәттердегі күлкілі әрекеттері оқиғаға жеңілдік әкеледі. Ал түлкінің тапқыр тілегі мен жолбарыстың таңданғаны – балаға өмірлік сабақ береді. Бұлар оқиғаны қызықты әрі ұмытылмас етеді.

10. Тапқырлық пен шапшаңдықтың маңызы

Түлкінің қиын сәттерде жылдам әрі ұтымды шешім қабылдауы ормандағы қауіпті жағдайдан аман қалуына көмектеседі. Оның бұл қасиеті басқа аңдарға үлгі болып, олардың да тапқырлыққа ұмтылуын ынталандырады. Шапшаңдық пен ептілік ертегінің қорғаныс механизмінің негізгі бөлігі ретінде көрсетіледі. Балаларға осы қасиеттерді таныта отырып, өмірдегі қиындықтарға дайындық беру маңызды.

11. Достық пен сенім мәселесі

Түлкі мен жолбарыс арасындағы сенім олардың қарым-қатынасын нығайтып, бірге әрекет етуге мүмкіндік береді. Олар ортақ мақсатқа жету жолында бірге ойнап, бір-біріне сенімі арқасында қиындықтарды жеңеді. Бұл достық үлгісі оқырманға сенімділік пен шынайылықтың маңызын айқын көрсетеді, әрі оқиғаға тереңдік қосады.

12. Жануарлар әлеміндегі тәртіп

Ормандағы тәртіп әр түрлі кезеңдерден өтеді: алдымен аңдардың өмірлік қағидалары қалыптасады, кейін олар өзара құрметті үйренеді. Тәжірибе жүзінде олар ортақ келісімге келіп, қарсыластарды да сыйлауды біліп, орманның тыныштығы орнайды. Бұл кезеңдер аңдардың мінез-құлықтарының дамуына ықпал етеді және оқиғаның дамуын негіздейді.

13. Әділдік туралы ойлар

Ертегі әділдіктің маңыздылығын көрсете отырып, барлық кейіпкерлердің мінез-әрекеттерінде әділдікті қамтамасыз етуге тырысатынын білдіреді. Түлкі өтірік айтпайды, ал жолбарыс әділ әрі адал болуға ұмтылады, бұл олардың қарым-қатынасының тұрақтылығын нығайтады. Адалдық пен шыншылдық өмірлік құндылық ретінде оқырманға үлгі болады.

14. Ертегідегі қызықты оқиғалар

Бұл ертегінің әр сатысында қызықты әрі ерекше жағдайлар орын алады. Әр кейіпкердің әрекеті бір-біріне әсер етіп, оқиғаның бояуын ашады. Түлкінің тапқыр қылықтары мен жолбарыстың батылдығы оқиға алуан түрлілігін арттырады. Бұл әңгімелер балаларға өмірлік құндылықтарды қалыптастырып, олардың қызығушылығын оятады.

15. Қазақ халық даналығы мен ертегі байланысы

Қазақ әдебиеті ғылыми-зерттеу институтының мәліметі бойынша, ана тіліндегі ертегілердің 85 пайызы тәрбиелік мәнге ие. Бұл көрсеткіш балаларға ұлттық құндылықтарды, адамгершілік негіздерін ұғындырудағы ертегілердің маңызын анықтайды.

16. Түлкі – балалардың сүйікті кейіпкері

Қазақ балаларының ауыз әдебиетінде түлкі – тапқырлық пен айлакерлік символы болып табылады. Түлкінің мінезіндегі зеректік пен ептілік оқырмандарды әрдайым тәнті етеді. Оның түрлі қызықты әрекеттері балаларды ойландырып, күлкіге бөлейді, өйткені түлкінің қулықтары түрлі жағдаяттарда күтпеген шешімдерге әкеледі. Сонымен қатар, түлкіні батыл әрі ақылды кейіпкер ретінде қабылдау балалардың шығармашылық қиялын арттырады. Оның айласы мен шешендігі шығарманың ерекше тартымдылығын қамтамасыз етеді және әңгімелерге ерекше жарқын сипат береді.

17. Тәрбиелік мәні және пайдасы

Балаларға арналған ертегілердің тәрбиелік маңызы зор. Біріншіден, достықтың құндылығын ұғындырады және сенімділік пен қолдау көзін көрсетеді. Екіншіден, тапқырлық пен ақылдылық сияқты қасиеттерді дәріптеп, қиыншылықтармен қалай күресуге болатынын үйретеді. Үшіншіден, әділдік пен шыншылдықтың маңыздылығын айтып, дұрыс мінез-құлықтың үлгісін береді. Соңында, қоғамдағы жақсы қарым-қатынас пен өзара құрметтің маңызын түсіндіріп, балаларда әлеуметтік қабілеттер мен моральдық құндылықтарды дамытуға септігін тигізеді.

18. Жолбарыс – күш пен абырой үлгісі

Жолбарыс – ерлік пен күштің символы ретінде кейіптеледі. Оның ерлігі мен шеберлігін көру, балаларды батылдыққа үйретеді және күшті болудың маңызын түсіндіреді. Бұл кейіпкердің батылдығы балаларға үлгі болып табылады. Алайда, ақыл мен айлакерліктің де маңызы аса зор. Жолбарыстың кейбір оқиғалардағы қателіктері оның адамдай кемшіліктері бар екенін көрсетеді, бұл пікірлер мен әрекеттердің терең түсінігін ашады. Мұндай күрделі кейіпкерлер балаларды жан-жақты ойлануға және әрқашан күш қана емес, ақыл да маңызды екенін ұғынуға шақырады.

19. Ертегінің бүгінгі күндегі орны

Өкінішке орай, осы бөлімнің нақты деректері көрсетілмеген. Алайда, ертегілердің қазіргі қазақ қоғамындағы орны маңызды. Олар балалардың мәдени мұрасын сақтап, рухани дамуына ықпал етеді. Ертегілер заманауи тәрбиенің негізі болып, балалардың ойлау қабілетін және сөз бостандығын арттырады. Сонымен қатар, олардың рухани және моральдық құндылықтарды меңгеруіне, ұлттық болмыс пен салт-дәстүрге деген құрметін қалыптастыруына септігін тигізеді.

20. Жолбарыс пен түлкі – өмір сабағы

Жолбарыс пен түлкі туралы ертегілер балаларға тапқырлық пен достықтың шынайы мәнін ашады. Бұл шығармалар өмірлік маңызды мағыналар мен сабақтар арқылы балалардың бойындағы ізгілік пен зеректілікті тәрбиелейді. Ертегілерде нақыл сөздер мен көркем бейнелер балалардың ой-өрісін кеңейтеді және тәжірибелі кейіпкерлерден үлгі алуға мүмкіндік береді. Осының арқасында, бұл ертегілер жас ұрпақтың өмірлік құндылықтарын қалыптастыруда таптырмас құрал ретінде қызмет етеді.

Дереккөздер

Әбдіқалықова Ә.С. "Қазақ халық ертегілері және олардың тәрбиелік мәні". Алматы: Білім, 2018.

Жүсіпов Б.Т. "Ауыз әдебиеті және қазақ балалар әдебиеті". Астана, 2020.

Қазақ әдебиеті ғылыми-зерттеу институтының есебі, 2023.

Тәжібаев М.М. "Халық даналығы мен ұлттық тәрбие". Алматы: Рухани байлық, 2019.

Сүлейменов Б. "Қазақ ертегілері: тарих пен мағына". Алматы, 2017.

Қазақ ауыз әдебиеті: Энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2010.

Измайлова, Г.Х. Қазақ ертегілері және олардың тәрбиелік маңызы // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2015. – № 3.

Шәкәрім Құдайбердіұлы. Әдебиеттану. – Алматы: Атамұра, 2008.

Серпекбаева, Айша. Ертегілердің балалар тәрбиесіндегі рөлі. – Нұр-Сұлтан: Білім, 2017.