Текст выступления:

Қабдыкәрім Ыдырысов. Қап, қап, қармағым
1. Қабдыкәрім Ыдырысов және өлең әлемі

Балалар поэзиясының жарқын жұлдызы Қабдыкәрім Ыдырысовтың шығармашылығына назар аудару, оның өлеңдері әлеміне тереңірек үңілу біз үшін бүгінгі тақырып. Оның туындылары балалардың жүрегіне жол тауып, рухани азық береді.

2. Қабдыкәрім Ыдырысовтың өмірі мен қызметі

Қабдыкәрім Ыдырысов 1932 жылы дүниеге келген және қазақ балалар әдебиетінің дамуына ерекше үлес қосқан көрнекті ақын. Оның шығармалары жылы жүрекпен жазылып, оқушыларға қуаныш пен мейірім сыйлайды. Бұл еңбек оның балаларға деген шынайы сүйіспеншілігін көрсетеді.

3. Балалар поэзиясына қосқан үлестері

Ыдырысовтың шығармашылығында балалар поэзиясы ерекше орын алады. Ол өмірдің түрлі бояуларын, табиғат сұлулығын, ауыл тіршілігін өлең арқылы бейнелейді. Оның өлеңдері тек балалардың көңілін көтеріп қана қоймай, олардың ой-өрісін кеңейтеді және шығармашылық қабілеттерін арттырады.

4. Қабдыкәрім Ыдырысовтың белгілі өлеңдері

«Қап, қап, қармағым» өлеңі ауыл өмірінің бүгінгі бейнесін балаларға түсінікті етіп жеткізеді, оларды ауылдың табиғи әсемдігі мен тіршілігімен таныстырады. Сонымен қатар, «Ақ бота» туындысы қазақ табиғаты мен жануарлары туралы жылы лирикамен сыр шертеді, бала жүрегіне ерекше жылылық береді. «Қой қырқу» шығармасында еңбек, дәстүр және отбасылық құндылықтар жатады, олар балаларға ауыл өмірінің мәнін түсінуге көмектеседі.

5. «Қап, қап, қармағым» өлеңінің бастауы

Бұл өлеңнің алғашқы жолдары балалардың назарын тез аударып, оларды қызықтырады. Ыдырысовтың өмірдегі көріністер мен балалар арасындағы қарым-қатынасты шебер суреттеуі ерекше әсер қалдырады. Бұл туынды балаларды табиғатқа жақындатып, еңбек сүйгіштікке тәрбиелейді.

6. Өлеңдегі басты тақырыптар

Қабдыкәрімнің өлеңдерінде табиғатқа деген махаббат ерекше сезіледі: әр жол табиғаттың сұлулығын сипаттап, оны бағалап, қорғауға шақырады. Еңбекке баулу арқылы балалар шыдамдылық пен жауапкершілікті үйренеді. Достық тақырыбы өлеңдерде бірге әрекет ету мен қолдаудың маңызын ашады. Сонымен қатар, қиял мен ойын баланың шығармашылық қабілетін дамытуға септігін тигізеді.

7. Балық аулаудың қызықты сәттері

Өлеңде көл жағасында балалардың бірге балық аулап, көңіл көтеруі көркем суреттеледі. Мұнда шыдамдылық пен қуаныш бір-бірімен үйлеседі. Бұл орынның жарқыраған суы мен жасыл шөптері балалардың табиғатты тамашалап, оған деген сүйіспеншілігін арттырады.

8. Өлең кейіпкерлері

Балалар — ойнақы әрі шыдамды, олар балық аулауға ынтамен қатысып, бір-біріне қолдау көрсетеді. Достар — бірге жұмыс істей біледі, олардың қарым-қатынасы өлеңге жылулық пен өмірге деген құштарлық әкеледі. Балықшы атасы тәжірибелі, ол балаларға табиғатты жақсы көру мен еңбекқорлықтың маңызын үйретеді.

9. Өлеңнің көркемдік және тілдік ерекшеліктері

Өлең жеңіл әрі әзіл-оспаққа толы. Бұл балаларға оңай оқу мен қабылдауды қамтамасыз етеді. Ұйқас пен қайталау өлеңді ырғақты етеді және оны есте сақтауды жеңілдетеді. Қарапайым тіл балаларға материалды терең түсінуге мүмкіндік береді. Өзгермелі ритм мен сөз тіркестері өлеңге ерекше әсер береді, оқырманына қызығушылығын арттырады.

10. Өлең құрылымының ерекшелігі

«Қап, қап, қармағым» өлеңі қысқа және ұйқасқан жолдардан тұрады, бұл оны балаларға оқуды жеңілдетеді және ықыласты арттырады. Әр жол бір-бірімен үндесіп, байқампаздықты дамытады. Сонымен қатар, өлең қазақ халқының ауыз әдебиеті стилінде жазылып, дәстүрлі әзіл-оспақ элементтерімен байытылған. Бұл балаларды шығармашылыққа ынталандырады және көңілден шығады.

11. Тәрбиелік идеялар мен өнеге

Достықтың маңызы өлеңдерде ерекше атап өтіледі: балалар бір-біріне қамқорлық жасап, адал қарым-қатынасты бағалайды. Еңбексүйгіштік тақырыбы балаларды қиындықтарға төтеп беруге, бірге еңбек етуге үйретеді. Сонымен бірге, табиғатты қорғау мен оған деген сүйіспеншілік балалардың қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауын қалыптастырады.

12. Табиғат көріністері мен олардың әсері

Өлеңдердегі табиғат көріністері балалардың жандүниесін байытады. Мысалы, жапырақтар сыбдыры, гүлдердің иісі, желдің шуылы баланың қиялын оятады. Бұл табиғат сұлулығын көрнекі түрде суреттеп, балаларды экологияға жауапты болуға тәрбиелейді.

13. Ойын және шығармашылық элементтер

Өлең кейіпкерлерінің әзілдесуі балалардың көңіл-күйін көтереді және шабыт береді. Балалар арасындағы жарыстар олардың ынтасы мен қызығушылығын арттырады, әлеуметтік қарым-қатынастарын нығайтады. Шығармашылыққа ерік беру балалардың қиялын дамытып, фантазиясын кеңейтеді.

14. Сөздік қор және сөз таңдауы

Ыдырысов өз өлеңдерінде түсінікті, қарапайым сөздерді пайдаланып, балалардың сөздік қорын кеңейтеді. Жиі қайталанатын сөздер өлеңді есте сақтауда және тілдік дағдыларды жетілдіруде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, балалар тілінен алынған сөздер өлеңге жақындық сезімін береді, оқушыларға түсінікті әрі қызықты болады. Қарапайым құрылым күнделікті қолданылатын сөздермен үйлесіп, оқу мен айтуға қолайлы атмосфера жасайды.

15. Өлеңді есте сақтау және орындау

«Қап, қап, қармағым» өлеңінің қарапайым және қысқа жолдары балаларға оңай жатталады, оқу үрдісі ойын ретінде өтеді және олардың белсенділігін арттырады. Балалар рөлдерді бөліп, өз ойларын ашық жеткізе алады, бұл олардың сөйлеу мәдениетін дамытуға және өз-өзін көрсету дағдыларын жетілдіруге септігін тигізеді.

16. Образдар мен қиял әлемі

Қазіргі заманда баланың қиялы мен табиғатқа деген қызығушылығы ерекше маңызды. Судағы балық бейнесі – бұл тек визуалды көрініс емес, ол табиғаттың әсемдігін сезінуге, балалық қиялдың шексіздігіне жол ашады. Әрбір бала суда жүзген балықты қарап, әлемнің бір бөлшегін танып, өз армандарын кеңейтеді. Сонымен қатар, балалар мен аталардың арасындағы қарым-қатынас өлеңде өте шынайы әрі көңілді түрде суреттеледі. Бұл өзара түсіністік пен балалық достықтың көрінісі, онда балалар аталарымен бірге уақыт өткізуге, бірге ойнауға ынталы. Бұл образдар балаларға өте жақын және түсінікті. Атап айтқанда, қармақтың бейнесі – өз күшін сынау мен табандылықтың символы. Бұл символ балаларға өмірлік қиындықтарды жеңуге, мақсатқа жетуге деген ынтаны береді. Осындай бейнелер арқылы өлең балалардың бойында рухани өсу мен оның қалыптасуына жағдай жасайды.

17. Топтық жұмыс және достық тақырыбы

Өлеңде балалардың бірге әрекет етуі – ортақ мақсатқа жету үшін ынтымақтастықтың жарқын мысалы. Балалар топ болып балық аулағанда, олар бір-біріне көмек көрсетіп, сенім мен өзара түсіністікті арттырады. Бұл әрекет достық пен бірліктің маңыздылығын көрсетеді, оларды ынтымаққа, топта жұмыс істеуге тәрбиелейді. Осындай идеялардың арқасында достық пен бірлік өлеңнің негізгі түйініне айналады. Ыдырысовтың шығармалары мектеп жағдайында да өте пайдалы, себебі олар балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, сондай-ақ әлеуметтік қатынастарды нығайтуға себеп болады. Мектепте шығармашылықпен айналысу және бірге жұмыс жасау бала тұлғасының жан-жақты дамуына ықпал етеді.

18. Қызығушылықты арттыру әдістері

Балалар арасында өлеңге деген қызығушылықты арттыру үшін алдымен олардың ой-өрісін кеңейтін сұрақтар қою қажет. Мұндай сұрақтар қарапайым әрі түсінікті болу керек — мысалы, өлеңнің тақырыбы кімдер туралы, қандай оқиға баяндалған деген сияқты. Викторина форматында ұйымдастырылған сұрақ-жауап сессиялары оқу процесін ойынға айналдырып, балалардың ынтасын арттырады. Сонымен қатар, Қабдыкәрім Ыдырысовтың өмірбаяны мен шығармашылығы туралы қызықты, мәліметтер балаларға әдебиетті жақындату үшін тамаша құрал бола алады. Ақынның балалық шағы туралы әңгімелер оның шығармаларын түсінуге көмектеседі, әрі балалардың әдебиетке деген қызығушылығын ынталандырады.

19. Ыдырысовтың әдеби мұрасы

Қабдыкәрім Ыдырысов – балалар әдебиеті саласында үлкен із қалдырған ақын. Оның балаларға арналған 50-ден астам өлеңдері қазақ әдебиетінде ерекше орын алып, бүгінгі күнге дейін оқу бағдарламасына енгізіліп келеді. Бұл шығармалар тек әдеби үлгі ғана емес, рухани тәрбие құралы ретінде де бағаланады. Ыдырысов өлеңдері арқылы жас ұрпақта адамгершілік сапалар, еңбекке деген сүйіспеншілік пен достық сезімдері қалыптасады. Қазақ әдебиеті энциклопедиясы деректеріне сәйкес, оның бұл еңбектері қазақ балаларының жан дүниесін байытып, ұлттық құндылықтарды сақтауға және келешек ұрпақты тәрбиелеуге зор үлес қосады.

20. Балалар поэзиясының жан дүниесіне саяхат

«Қап, қап, қармағым» өлеңі – балалар поэзиясының күрделі тақырыптарын жеңіл әрі түсінікті тілмен жеткізетін ерекше туынды. Ол достықтың, адал еңбектің және табиғатты сүюдің шынайы мәнін ашады. Қабдыкәрім Ыдырысовтың шығармалары жас ұрпақтың жүрегіне жылы лебіз сыйлайды, олардың рухани және адамгершілік дамуына септігін тигізеді. Балалар поэзиясы арқылы өнер әлеміне саяхат жасап, олар өмірді жақсы көруге, шығармашылыққа деген талпынысты арттыруға шақырылады. Бұл поэзия әр баланың жан дүниесін байытады және олардың өмірлік құндылықтарын қалыптастыруға үлкен әсер етеді.

Дереккөздер

Нұртай Ж., Қазақ балалар поэзиясы тарихы. Алматы, 2015.

Ахметов Б., Қазақ поэзиясында табиғат бейнесі. Астана, 2018.

Серікбай Қ., Балалар әдебиеті мен тәрбие, Алматы, 2020.

Әбдірахманова Ж., Қазақ ұлттық әдебиеті. Алматы, 2017.

Әбубәкірұлы М., Қазақ ауыз әдебиеті мен заманауи поэзия байланысы. ҚазҰУ, 2019.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы / Бас редактор: Ә.Б. Нұрпейісов. – Алматы: Қазына, 2022.

Ыдырысов Қабдыкәрім. Поэзиялық жинақтар. – Алматы: Жазушы, 2019.

Мәдениет және өнер саласындағы оқулықтар, 2020.