Текст выступления:

Байлық пен ақыл (ертегі)
1. Байлық пен ақыл: Ертегі әлеміне қош келдіңдер!

Құрметті тыңдаушылар, бүгін сіздердің алдыңызда ерекше бір ертегі әлемі ашылады. Бұл ертегі — байлық пен ақылдың күш-қуаты туралы, кімнің қайсысы маңызды екенін ойландыратын тәрбиелік әңгімелерден тұрады. Ертегінің әрбір жолы бізді достық пен өмірлік даналыққа жетелейді.

2. Ертегінің шығу тарихы мен кейіпкерлері

Бұл ертегі қазақтың бай ауыз әдебиеті мен салт-дәстүрінен шыққан. Онда екі басты кейіпкер – байлықты білдіретін бай адам мен ақыл-парасатын танытатын ақылды адам кездеседі. Жолаушы осы екі кейіпкерлердің жолы мен олардың пікірталасын бастайды. Ертегі осы арқылы достықтың, бірігудің қаншалықты құнды екенін көрсетеді.

3. Басталуы: Кездесу

Жолаушы бір күні жолда бай адам мен ақылды адамға кезігеді. Бұл кездесу олардың ерекше қабілеттерін сынап көру үшін белгіленген сияқты. Бай мен ақыл өзара пікірталасқа түсіп, өздерінің қайсысы басым екенін дәлелдеуге әрекет етеді. Осы диалог ертегіні қызықты әрі күлкілі етеді, балаларды ойландырады.

4. Бай адамның ерекшелігі

Бай адамның байлығы оның алтын кесесінде көрінеді. Ол материалдық байлықтың қаншалықты өмірде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Бірақ байдың байлығы құрмет пен мейірімділіктен кем түспейді. Мысалы, ол достарына көмектесуге әрдайым дайын, қиын жағдайда қол ұшын созады. Бұл оның кейіпкерлік пен адамгершілік қасиеттерін көрсетеді.

5. Ақылды адамның қабілеті

Ақылды адам өзінің тапқырлығы мен парасаты арқылы жағдайды оңай шешеді. Ол қиындықтарды бастан кешірсе де, сабырлы әрі ойланып әрекет етеді. Оның білім және тәжірибесі достарын қиындықтан шығарады. Мысалы, ол жолды дұрыс тауып, қауіп пен тосқауылдарды жеңуге көмектеседі.

6. Саяхат пен үлкен өзен

Қиындық жолында бай адам алтын кесесін қолданып, өзеннен өтуге ниет етеді, бірақ ағын мұны қиындатады. Сонда ақылды адам жолдарына құм мен бөренелер жинап, көпір салып өтуді ұсынады. Бұл бірігіп еңбектенудің, ынтымақ пен ақылдың бірлігін айқындайды. Жолаушылар осылайша қауіпсіз әрі табысты саяхаттарын жалғастырады.

7. Достықтың күші

Байлықпен қолдау — бай адам достарына қажет нәрсені сатып әкеліп, қиындықтарды еңсеруге көмектеседі. Ол өз байлығымен бөлісіп, жолаушылардың бірлігін нығайтады. Ақылмен басқару — ақылды адам жағдайды мұқият бағалап, тиімді шешімдер қабылдайды. Оның ақылы достарды қиыншылықтардан сақтап, жалпы жеңіске жетуді қамтамасыз етеді. Осылай, достық екі қасиеттің үйлесуінен туындайды.

8. Негізгі сұрақ: Не маңыздырақ?

Бай адам үшін материалдық байлық маңызды, себебі ол көп жағдайды жеңілдетеді деп ойлайды. Қаржы мен мүлік — өмірдің негізі деп есептейді. Ақылды адам болса, ақыл-ойды басым қояды, өйткені дұрыс шешім қабылдау барлық жағдайды жеңуге мүмкіндік береді. Ертегі балаларға осы екі құндылықтың қайсысы маңызды екенін өздері зерттейтін таңдау ұсынады, еркін пікір қалыптастырады.

9. Байлықтың шектелуі

Жолы ауырлағанда және өзен қатты ағыстаған кезде бай адам алтын кесесінің көмектеспейтінін түсінеді. Бұл сәтте байлықтың шегі бар екені айқын көрінеді. Ақша әрдайым барлығын шеше алмайды. Қиындық туындағанда ақыл мен шынайы достық ең қажетті құралға айналады. Осылайша, байлық пен ақылдың өз мүмкіндіктері мен шектері бар екенін білеміз.

10. Ақылдың артықшылығы

Ақылды адам тапқырлығымен және ойлы әрекетімен көп қиындықты жеңеді. Мысалы, ол жол картасын жасап, тосқауылдарды айналып өтеді. Оның парасаты жолаушыларды қорғап, табысқа жетелейді. Ақылдың арқасында достар бірлесіп қиындықтарды жеңеді, бұл өмірлік сабақтарды балаларға үйретеді.

11. Кейіпкерлер арасындағы әңгіме

Кейіпкерлердің әңгімесі достық, әділдік пен парасат туралы болады. Олар бір-бірін тыңдап, өз ойын ашық білдіреді. Бұл әңгімелер балаларға дұрыс қарым-қатынас пен сезімталдықты меңгеруге көмектеседі. Сондай-ақ, әр кейіпкердің ерекше қасиеттерін түсінуге мүмкіндік береді.

12. Қазақ мақал-мәтелдері туралы

«Ақыл жастан, асыл тастан» деген нақыл сөз ақылдың жастықпен бірге келе жатқан құндылығын білдіреді. Бұл балаларды білімге талпындырады. «Байлық қолдың кірі» мақалы адалдықтың маңызын айтады, байлық адамның жүрегін таза ете алмайды деп дәлелдейді. Бұл мақалдар ертегінің идеясын дәйектеп, балаларға өмірлік сабақ береді.

13. Таңдау жасау

Ертегі барысында балалар байлық пен ақылдың қайсысы маңызды екенін таңдау керек болады. Бұл кезең бірнеше қадамнан тұрады: кездесуден бастап, диалогқа, қиындықтарға және соңында шешім қабылдауға дейін. Әр кезеңде балалар ой жүгіртіп, өз пікірін қалыптастыруға мүмкіндік алады. Бұл олардың сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамытады.

14. Ынтымақтастық пен достық мысалы

Бай мен ақыл біріккен кезде олардың екеуінің күштері қосылып, үлкен жетістікке жетеді. Бірлесу арқасында олар өзеннен қауіпсіз өтеді. Бұл оқиға достық пен ынтымақтың маңыздылығын көрсетеді және балаларға өмірде қиындықтарды бірге жеңу құндылығын үйретеді.

15. Күлкілі оқиғалар

Ертегінің көңілді сәттері де жетерлік. Мысалы, байдың алтындары өзенге түсіп, достары күлкі мен қуанышқа бөленеді. Ақылды адам өзінің тапқырлық қабілетімен байды әртүрлі күлкілі жағдайлардан құтқарады. Осындай оқиғалар оқуды қызықты әрі жеңіл етеді, балаларды қуанышпен толтырады әрі ойлануына түрткі болады.

16. Балалар үшін қызықты сұрақтар

Қиялға ерік беріп, балалардың ой-өрісін кеңейтуге шақыратын сұрақтар — олардың жан дүниесін байытуға тамаша мүмкіндік. Бірінші сұрақ: "Егер сен бай болсаң, қандай жақсы істер жасар едің?" Бұл балаларда қайырымдылық сезімін, жауапкершілікті тәрбиелейді. Кішкентай жүректерде мейірімділік пен жомарттықтың тамыры осылай пайда болады.

Екінші сұрақ: "Ақылың болса, қиын жағдайларда қалай көмек берер едің?" Осы сұрақ арқылы балалар достық пен ынтымақтың маңыздылығын түсініп, қиындықтарды бірге еңсерудің мәнін ұғынады. Балалардың осы сұрақтардан алған ойлары әрі қарай тәрбие процесінде берік негіз болады.

17. Тәрбиелік мәні

Ертегілер оқушылар арасында достық пен бірлік сезімін қалыптастырады, жеке-дара күресудің емес, бірге күресудің қажеттігі мен құндылығын ашық түсіндіреді. Әділдік пен көмек қолын созу — өмірлік маңызды ұстаным екені ертегілердің басты тақырыбы.

Ақылды еңбек пен қажырлы еңбектің нәтижесінде жетістікке жетуге болатынын ертегілер атала көрсетеді. Сонымен қатар, байлыққа әуестенудің шекараларын түсіндіреді, мейірімділік пен жақсылық істердің маңыздылығын ерекше айқындайды. Мұндай ақиқат тәрбиенің негізін қалайды.

18. Қазақ ертегілерінің рөлі

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты ақпарат берілмеген. Алайда, қазақ ертегілерінің тарихи-мәдени маңызын атап өту орынды. Қазақ ертегілері — ұлы дала халықтарының рухани мұрасы, ол ұрпаққа дұрыс мінез-құлық, елжандылық пен қайраткерлік қасиеттерді сіңіреді. Олар балаларға тағлымды идеялар береді және ұлттық дәстүрлердің сақталуына септігін тигізеді.

19. Ертегіден алған үлкен сабақ

Бұл слайдта нақты мәліметтер жоқ, бірақ ертегілердің тәрбиелік маңызына тоқталуға болады. Мысалы, кішкентай балаларға түсінікті мысалдар арқылы қайраттылық пен мейірімділікке оқыту — ертегілердің берері мол. Балалар арқылы жануарлар кейпінде көрініс табатын әдептілік, достық және адалдық сияқты құндылықтар өмірлік сабақ береді. Осы арқылы олар дұрыс таңдау жасауды үйренеді.

20. Ақыл мен байлықтың жарасымы

Қорытынды бөлімде ертегінің балаларға шешім қабылдау кезінде ақыл мен байлықты үйлестірудің маңыздылығын үйрететіні айтылады. Бұл тұжырым — ондаған ғасырлық халық даналығының көрінісі. Нағыз байлық тек қана материалдық нәрселерде емес, ақыл-парасат пен достықта екеніне ерте жастан көз жеткізу — тәрбиенің ең басты мақсаты. Осы арқылы балалар болашақта жан-жақты, мейірімді тұлға болып қалыптасады.

Дереккөздер

Әуезов М.Қ. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2010.

Нұрсұлтан Қ., қазақ тілі мен әдебиеті бойынша оқулық, Алматы, 2015.

Қазақ ертегілері жинағы. Алматы, Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі, 2018.

Мақал-мәтелдер жинағы. Қазақ тілінде, Алматы, 2012.

Парасат пен білім туралы қазақ әдебиетінің зерттеулері, ҚАЗҰУ, 2020.

Арбашев Ш.Қ. Қазақ ертегілерінің тәрбиелік мәні. Алматы, 2018.

Исмайылов А.Т. Қазақ ауыз әдебиеті. Нұр-Сұлтан, 2020.

Құрманғазы Ж.И. Ертегілер және олардың рөлі. Шымкент, 2019.