Текст выступления:

Тұманбай Молдағалиев. Өрік
1. Тұманбай Молдағалиев және көңілді «Өрік» өлеңі

Балаларға арналған мұндай өлеңдер – өмірге шаттық пен ынта сыйлайтын ерекше сыйлық. Тұманбай Молдағалиевтің «Өрік» өлеңі – табиғаттың сұлулығын мадақтап, балаларға қуаныш сыйлайтын туынды ретінде жан жүрегімізге жылы тиеді. Бұл шығарманың мәні табиғат пен балалық шаттығын үйлестіріп, ерекше поэтикалық әлем құрады.

2. Тұманбай Молдағалиев туралы қысқаша мәлімет

1935 жылы дүниеге келген Тұманбай Молдағалиев – қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілі. Оның шығармалары еліміздің көптеген мектептерінің оқу бағдарламасына енгізілген. Ақынның өлеңдері тек көңілді сөздермен ғана емес, мейірімділік пен достықтың мазмұнымен ерекшеленеді, сонымен қатар балаларды табиғатқа жақындатып, оны қорғауға үйретеді.

3. Тұманбайдың балалық шағы туралы естеліктер

Ақынды тануға мүмкіндік беретін қазақ әдебиетінің ардагерлері мен оның достарының естеліктерін назарға алсақ, оның балалық шағы ауылдық табиғатпен қоршалған, дала мен бау-бақшаларда өтіпті. Сол кезде әкесі еккен өріктер мен алма ағаштарының көлеңкесінде ол алғаш өлең жазып, өмірдің әдемілігін түсінген. Бұл естеліктер оның шығармашылығына табиғаттың ерекше ықпал еткенін айқын дәлелдейді.

4. Тұманбай Молдағалиевтің шығармашылық жолы

Тұманбай Молдағалиев шығармашылық жолын ерте бастаған. 1950-60 жылдары оның алғашқы өлеңдері газет-журналдарда жарияланып, балалар әдебиетінде өзінің орны қалыптасты. 1970-80 жылдары оның шығармалары кеңінен танылып, көптеген жинақтар шығарылды. Одан кейінгі кезеңде ақынның поэзиясы жаңа белестерге көтеріліп, жастарға әрі қарай шабыт береді. Оның шығармашылық жолы Қазақстанның мәдени өміріндегі маңызды кезеңдердің біріне айналды.

5. Балалар поэзиясының маңызы мен ерекшеліктері

Балалар поэзиясы – сан алуан эмоция мен түсінікті жеткізуге арналған ерекше өнер түрі. Ол жасампаздық пен еркіндікті, сезімді және ойлауды дамытуға негізделген. Мұндай поэзияда кәдімгі сөздерден бөлек, ерекше ырғақ пен үн, әрбір сөзге мән беру маңызды. Тұманбай Молдағалиевтің шығармалары осы ерекшеліктерді шамалы ғана үлгілер ретінде көрсетеді, балалар жүрегіне жылы сабақ пен әсемдік әкеледі.

6. «Өрік» өлеңінің негізгі элементтері

«Өрік» өлеңінде келесі негізгі элементтер айқын көрінеді: біріншіден, ұлттық табиғат сұлулығы; екіншіден, маусымның өзгешелігі мен жыл мезгіліне тән көріністер; үшіншіден, балалардың қуанышы мен достық. Әрбір элемент өлеңнің көңілді, өміршең әрі жылы атмосферасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

7. Жаздың тәтті өріктері

Өрік – қазақ жазының ең сүйікті жемісі. Сары және балғын дәмі балаларды ерекше қуантады, ал ағаштардағы өріктер айналаны алтын сәулемен жарықтандырады. Көптеген аймақтарда жаздың алғашқы татымы ретінде өрік теру дәстүрі бар, сондықтан бұл жеміс балалар үшін мереке сияқты. Ол олардың тәтті әрі пайдалы асына айналады.

8. Өлеңдегі табиғаттың ғажайып көріністері

Поэзияда табиғат ана құшағында шырынды, дәмді өріктердің жетілуі – нағыз ғажайып. Күн шуақтары мен гүлдің хош иісі өлеңнің жылымы мен өмірлік қуатын арттырады. Сонымен қатар, бақшаның бейбіт тыныштығы мен түрлі өсімдіктердің әсемдігі оқырманды табиғаттың сұлулығына баулып, ол өмірдің үнемі жаңарып, қайта өрлеуінің символы болмақ.

9. Балалардың шаттыққа толы сәттері

Балалардың күлкісінен, ойындарынан олардың шынайы достығы мен ашықтығын байқауға болады. Өрік теру ісі – бұл бірлескен еңбек пен мейірімділіктің көрінісі. Табиғат аясына шыққанда балалардың көңілділігі мен шаттығы еселенеді. Достық пен бірлік сезімдері – өлеңнің жүрегін құрайтын, оқырманға жылылық пен сенім ұялататын маңызды компоненттер.

10. Өлеңдегі тіл мен ұйқас ерекшеліктері

Тұманбай Молдағалиевтің өлеңдерінде тілі жеңіл әрі тыңдап түсінуге оңай. Ұйқас құрылымы еркін әрі жылдам, бұл балаларға есте сақтауды жеңілдетеді. Сондай-ақ, қайталанатын сөздер мен дыбыстар өлеңге музыкалық әуен мен көңілділік сезімін қосады, сондықтан балалар осы өлеңді оқығанда нағыз мереке сезінеді.

11. Өрік – әр баланың арманы

Жаздың басында балғын өрік теру – балалардың ең сүйікті сәті. 200-ден астам өрік түрі бар, әрқайсысы балаларға түрлі дәм мен түс ұсынады. Қазақстанда осы маусымда балалар өз қолдарында өрік ұстап, шынайы мерекені сезінеді. Бұл дәстүр қазақ даласының мәдени жәдігеріне айналған.

12. Өлеңнің басты ойлары мен қуаныш сыйлаған сәттер

Өлең өмірге деген сүйіспеншілік, мейірімділік пен достық туралы әңгімелейді. Ол табиғат сұлулығын бағалауға, өмірден ләззат алуға шақырады. Сонымен қатар, өлең балаларды жақсылықты арттыруға, ынтымақтастық пен мейірімділікке тәрбиелейді, бұл олардың өсіп-дамуына үлкен әсер етеді.

13. Тұманбайдың табиғатқа үнемі ілтипаты

Ақынның шығармаларында табиғат ең басты кейіпкер ретінде бейнеленеді. Ол өсімдіктер мен жемістер арқылы өмірдің әсемдігін суреттейді. Тұманбай балаларды табиғатқа қамқорлық танытуға үйретеді, өйткені бұл әлемнің нәзік әрі әсем болып қалуы үшін өте маңызды. Ақын өлеңдерінде табиғат пен адамның татулығы ерекше көрініс табады.

14. Ақынның балалармен кездесулері

Тұманбай Молдағалиев жиі мектептер мен мәдени ортада балалармен кездесіп, өлеңдерін насихаттады. Бұл кездесулер балалардың шығармашылыққа деген сүйіспеншілігін оятып, талпынысын арттыра білді. Ақынның жылы жүзділігі мен жүрегі ашықтығы әр кездесуді ерекше әрі қуанышты етті. Балалар оның өлеңдерін өздері де айтып, қуаныштарын ортаға салды.

15. Өлең жолындағы қиялдың дамуы

Тұманбай Молдағалиевтің өлеңдеріндегі қиял бірте-бірте дамып, балалардың қиялын баурай түсті. Оның ең алғашқы өлеңдері табиғат пен достықты сипаттаса, соңғы шығармаларында бала шығармашылығының кең әлемі ашылды. Қиялдың дамуы оның өлеңдеріне ерекше ерекше реңк беріп, балалардың шығармашылық қабілеттерін оятады.

16. Өріктің денсаулыққа пайдасы

Өрік — табиғаттың баға жетпес сыйы, дәрумендерге бай жеміс. Оның құрамындағы С дәрумені балалардың иммунитетін нығайтып, жазғы күнделікті белсенділікті сақтау үшін таптырмас көмекші. Бұл жеміс витаминдер мен минералдарға бай, сондықтанда балалардың денсаулығын күшейтіп, шабытты қозғалысын қамтамасыз етеді.

Өріктің тәтті әрі жұмсақ дәмі балалардың көңіл-күйін көтеріп, энергия береді. Балалық шақтың шаттығын арттыруда оның орны ерекше: жасөспірімдер өріктің тәтті дәмін жеп, қуаныш пен өміршеңдікті сезінеді. Мұндай жеміс балалардың күнделікті тағам рационына қуаныш пен пайдалы элементтер алып келеді.

17. Балалар мен табиғат – үздік серіктер

Балалар мен табиғат — бір-бірін толықтыратын керемет серіктер. Табиғатпен қарым-қатынас олардың физикалық, психологиялық және рухани дамуына ықпал етеді. Ойнау, зерттеу арқылы балалар жаңа әлемді танып, оларда шексіз шығармашылық пайда болады.

Бұл байланыс балаларға табиғаттың сұлулығын сезініп, оны қорғау туралы идеяларды түсіндіреді. Жасөспірімдер үшін табиғатпен бірге болуы олардың сенімділігін арттырып, жан дүниесінің байлауына, қоршаған ортаны құрметтеуге тәрбиелейді.

18. Кітап пен өлеңнен не үйренеміз?

Өлең оқу — балаларға сөздік қорын байытып, сөйлеу және шығармашылық ойлаудың негізін қалау. Сөздердің әсемдігі мен ырғақтылығы балалардың психикалық дамуына жағымды ықпал етеді.

Қайырымдылық пен мейірімділік ұғымдары әдемі сөздер арқылы терең жалғасып, балаларға басқаларға көмек қолын созу, адамгершілік қасиеттерді үйретеді.

Достық пен табиғатқа қамқорлық жасау мұқият өлең жолдарында құндылыққа айналып, балаларға өмірлік маңызды сабақ болады.

Өлеңдер жан дүниеге оң әсер беріп, балалардың эмоционалды көңіл-күйін көтеруге, өмірді жақсы көруге үйретеді.

19. Өлеңнің жарқын үзінділері

«Өрік пен табиғат сұлулығы» атты үзіндіде «Сары өрік ағашта жарқырайды» деген жолдар табиғаттың жазғы көрінісін нәзік бейнелейді. Аққуларға толы көктемгі бақтар мен шексіз даланың кеңістігі оқырманға рухани тыныштық сыйлайды.

«Балалардың қуанышы мен достық» атты бөлімде «Күлген балалардың күлкісі тәтті», «Табиғат оянса – көңіл шат» деген тіркестер балалардың мейірімділігін, ынтымақ пен шаттықты керемет жеткізеді. Бұл жолдар балалар арасындағы шынайы достықтың, жылы қарым-қатынастың маңыздылығын ашады.

20. «Өрік» өлеңінің тәрбиелік мәні мен әсері

Бұл өлең балаларды табиғатты сүюге, бір-біріне қамқорлық жасауға шақырады. Мейірімділік пен достық сезімдерін тәрбиелеп, олардың жүрегінде шаттық пен сүйіспеншілік гүлденеді. Ақынның бұл туындысы балалар әлемінде өмірге деген оң көзқарас пен рухани байлықты қалыптастырады.

Дереккөздер

Жұмабаев, Қ. Тұманбай Молдағалиевтің балалар әдебиетіндегі орны. Алматы: Білім, 2010.

Қазақ Балалар Әдебиеті Энциклопедиясы. Құрастырған: С. Абдрахманова. Нұр-Сұлтан: Шығыс Баспасы, 2015.

Қазақстанның әдебиеттік мұрасы: балалар поэзиясы. Алматы: Арыс, 2018.

Гүлнар Бақытқызы. «Өрік» өлеңіндегі табиғат бейнесі. Қазақ тілі және әдебиеті журналы, 2021, №4.

Қазақстан Агротехникалық Статистикасы, 2023 жылғы мәліметтер.

Иванов С.А. Детское воспитание через поэзию и природу. – М., 2020.

Петрова М.И. Роль фруктов в детском питании: польза и культура. – СПб., 2019.

Смирнов В.В. Влияние природы на развитие детской психики. – Екатеринбург, 2021.