Текст выступления:

Үш бидің шешендік сөздері
1. Үш би – Шешендік сөздің асыл мұрасы

Біздің тарихымызда Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би сынды ұлы тұлғалар ерекше орын алады. Олар – халықтың даналық жолын айқындаған, шешендік сөз өнерін дамытып, қазақ елінің тұрақтылығы мен бірлігін нығайтқан үш ұлы би. Олардың шешендік өнері және әділдікті насихаттауы көп ұрпаққа үлгі болды.

2. Үш бидің тарихи рөлі мен маңызы

XVIII ғасырда қазақ даласында үш би елімізді біріктіру мен әділдікке шақырды. Олардың шешендік өнері қазақ халқының рухани өмірінде зор рөл атқарды. Олар әділдік пен татулықтың символдарына айналып, шешендік сөздер арқылы халықтың санасын оятып, әділдіктің маңыздылығын түсіндірді.

3. Төле бидің балалық шағы

Төле би өз өмір жолын қарапайым малшы қазақ отбасында бастаған. Балалық кезінен дарынды, ұсыныс айтуды жақсы көрген бала болған. Ерте жастан халықтың қамын ойлап, әділдік пен сабырлылық туралы ілім алды екен. Бұл қасиеттері кейінгі кезде шешендік сөзге, әділ сот шешімдеріне жол ашты.

4. Төле бидің әділдік пен даналық сөздері

Төле би ұрпаққа әділдіктің құндылығын түсіндіріп, «Қариялар сөзі – ақылдың көзі» деген ұлағатты сөздерді үйретті. Оның шешендігі халық арасында қажырлы еңбек пен бірлікке шақырушы сөздерімен мәңгі есте қалды. Төле бидің сөздері өмірдің әр саласына терең әсер етті.

5. Қазыбек бидің балалық шағы мен есімінің маңызы

Қазыбек би ерекше зеректігі мен ақылы арқасында ерте жастан беделге ие болды. Ол өз ерте кезінде елдің жағдайын, халықтың мұң-мұқтажын терең түсініп, шешендік өнерге деген құлшыныс танытқан. Оның есімі әділдік пен дана шешімнің белгісі ретінде қазақ даласында аңызға айналды.

6. Қазыбек бидің дана сөздері

Біріншіден, Қазыбек би: «Біз қазақ деген мал баққан елміз» деп батыл сөз айтты, бұл елдің еңбекқорлығын көрсетеді. Екіншіден, оның сөздерінде адамгершілік пен ел бірлігін қолдау айқын байқалады. Әрбір сөзі қазақ халқының рухын көтеріп, біріктіруші күш болды.

7. Әйтеке бидің жастық шағы

Әйтеке би жас кезінде білімге құштар, даналыққа ұмтылған қарапайым қазақ баласы болды. Оның ерте жастан достықты, татулықты жоғары бағалайтын қасиеті қалыптасты. Осы қасиеттері кейіннен шешендік өнерінде ерекшеленіп, халық арасында зор құрметке ие болды.

8. Әйтеке бидің ұлағатты сөздері

Әйтеке би әділдік пен татулықты өмірлік ұстаным қып мәңгілікке жеткізді. Оның «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген даналық сөзі халық арасында кеңінен танылды. Ол достық пен бірлікті нығайтуға күш салып, қоғамның татулығын қалыптастыруға үлес қосты.

9. Үш бидің әділ шешімдері

Бірінші, Төле би халық арасында туындаған дауларды сабырлылық пен әділдікпен шешті. Екінші, Қазыбек би қиын мәселелерде батыл әрі байыпты шешім қабылдап, елдің бірлігін сақтауды қамтамасыз етті. Үшінші, Әйтеке би әрдайым достық пен кешірімділікті насихаттап, даулы жағдайларды жұмсақ жолмен реттеді.

10. Халыққа жасаған жақсылықтары

Үш би өз шешендік өнерлерін ел игілігіне ұйыстырды. Олар халықтың татулығын қамтамасыз етіп, дауларды әділ шешуде үлгі болды. Әрбір би өз халқының мәдениетін, салт-дәстүрін сақтап, ашықтық пен әділдік қағидаларын насихаттады, сол арқылы қоғамда тұрақтылық пен ынтымақтастық орнатты.

11. Төле бидің даналық мысалы

Төле би жауласқан тайпаларды татуластыруда шешендік шеберлігін пайдаланды. Ол адамдарды сабырға шақырып, түсіністікке үндеді. Сонымен бірге, «Жақсы сөз – жарым ырыс» деген сөздері арқылы қоғамдағы татулық пен бірлік идеясын нығайтты. Бұл ұстаным бүгінгі күнге дейін қазақ халқында жаңғырып келеді.

12. Қазыбек бидің бітімгерлік жасаған сәттері

Қазыбек би көптеген қақтығыстар мен дауларды әділдікпен шешуді іске асырды. Оның шешендік қабілеті мен терең білуі көбіне қауіпті жағдайларды бейбітшілікпен аяқтауға мүмкіндік берді. Қазақ даласындағы ұлы би ретінде ол түрлі үрдістер мен пікірлерді үйлестірудің данышпан мысалын көрсетті.

13. Әйтеке бидің достыққа негізделген ойлары

Әйтеке би достық пен татулықты ең қымбат қазына деп санады. Оның пікірінше, қоғамды біріктіретін ең басты күш – ақыл мен адамгершіліктен туған достық сезімі. Оның нақыл сөздері бауырмалдық пен бірліктің маңызын түсіндіріп, адамдарды бейбіт өмірге шақырды.

14. Төле бидің тапқыр әзілдері

Төле би шешендік сөзін әзілмен үйлестіре білді. Оның «Сиырдың сүті тілінде» деген мысалы сөздің құдіретін байқауға көмектесті. Оның тапқырлығы балалар мен үлкендерді ұқыпты, қамқор болып өсуге үйретті. Әзіл арқылы ол адамдар арасындағы келіспеушіліктерді жеңілдетіп, көңіл-күйді көтерді.

15. Қазыбек бидің ел туралы ойлары

Қазыбек би елдің тағдырына терең тоқталып, оның байлығы еңбек және ынтымақтастық деп санады. Оның сөздері елдің бірлігін, әділдігін насихаттап, халықтың рухын көтеруге себін тигізді. Ақыл-парасаты мен дана пікірі бүгінгі ұрпаққа да ерекше құнды сабақ болып табылады.

16. Әйтеке бидің татуласу туралы насихаты

Әйтеке би өзінің сөзінде адамзаттың ең үлкен құндылықтарының бірі — татулық пен кешірімділікті атап өтті. Оның «Өштеспе, өсерсің» деген нақыл сөзінде баршаға терең мағына жасырылған. Бұл сөздер адамды жауласып, өзара ренжіспеуге шақырады. Әйтеке би күрт қайшылықтардың тек бір адамға емес, бүкіл қауымға зиян тигізетінін ерекше атап өтті. Оның айтуынша, өкпе-реніш адам өмірін әсте жақсылыққа бастамайды, керісінше талас-тартыс ұлғайып, елдің бірлігі мен тыныштығына қауіп төндіреді.

Бұл данагөй билік данышпаны достық пен татулықты сақтау міндетті екенін ерекше көрсетті. Ол үшін ең басты құндылық ретінде сабырлылық пен адалдықты негізге алуды ұсынды. Егер жүректе нәзіктік пен шынайылық болса, онда ашу-ызадан гөрі мейірім мен түсіністік басым болады. Осындай ұстаным арқылы елдің ортақ болашағын кемелдендіру мүмкіндігі артады.

Бұл дана ойлар өз халқын ғана емес, адамзат баласын да достық пен татулыққа үндейді. Келешек ұрпаққа осындай асыл мұра қалдыру — Әйтеке бидің рухани еңбегінің мәні мен құндылығы.

17. Үш бидің халық алдындағы құрметі

Үш бидің аты қазақ халқының тарихында ерекше орын алған. Олар — халықтың даналығы мен әділдігінің символы. Бір қызықты оқиға — Әйтеке бидің ел арасында шешім қабылдаған сәтіндегі ақылы. Ел арасындағы үлкен дау-дамайды шешкенде, ол барынша әділдік пен сабырлықпен қарады, бұл оның құрметін арттырды.

Ал Төле бидің бірде ауылдың жарасын түзуге атсалысқаны туралы аңыз бар. Ол елдің мүддесін қорғап, келіспеушілікті жойып, халықтың бірлігін нығайтты. Бұл оқиғалар олардың халық алдындағы беделін ғана емес, халықтың шын пірі екенін дәлелдейді. Осылайша, Үш бидің даналығы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, олардың есімі халық жадында мәңгі сақталады.

18. Шешендік сөздердің ұрпаққа әсері

Қазіргі күндегі балалар мен жас ұрпақ Үш бидің сөздерінен үлкен өнеге алады. Мектеп бағдарламаларында, отбасылық тәрбиеде олардың даналық сөздері үнемі еске алынады. Бұл сөздер жастардың ішкі рухын көтеріп, дұрыс өмірлік бағдар береді.

Сондай-ақ, шешендердің сөздері жасөспірімдердің адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға ерекше ықпал етеді. Олар жүректе мейірімділік пен жауапкершілік туғызады. Бұл — болашақ ұрпақтың қадырлы қасиеттерінің негізі болып табылады.

19. Үш бидің құрметіне арналған атаулар

Ұлт тарихында Үш бидің құрметіне көптеген елді мекендер мен оқу орындары аталған. Мысалы, 19 ғасырдың аяғында Әйтеке би атындағы ауылы пайда болып, оның рухын тірілтті. Кейін Төле бидің және Қазыбек бидің есімдерін қастерлеу мақсатында мектептер мен көшелерге олардың аттары берілді.

Бұл тарихи атаулар халықтың даналыққа, әділдікке деген құрметін білдіреді. Әр ұрпақ Үш бидің есімі арқылы өзінің рухани тамырларымен байланысады. Сонымен қатар, бұл атаулар елдің ортақ тарихы мен мәдени мұрасын сақтауда маңызды рөл атқарады.

20. Үш бидің сөз өнерінің мәңгілігі

Үш бидің шешендік өнері қазіргі таңдағы қазақ руханилығының маңызды бөлігіне айналған. Олардың даналыққа толы сөздері ұрпақтан ұрпаққа мұра болып жеткізіледі. Бұл мұра адамгершілікке тәрбиелеу мен ұлттық бірлікті нығайтуға үлкен үлес қосады. Мөлдір тілі мен терең мағынасы арқылы Үш бидің сөздері ешқашан ұмытылмайды және бірге өміршеңдікке ие болады.

Дереккөздер

Абдиров, Р. Төле би: Қазақ билерінің тарихи тұлғасы. Алматы: Ғылым, 2018.

Нұрлан, А. Қазақтың ұлы билері: Тарих және шешендік өнер. Нұр-Сұлтан: Айқап, 2020.

Құдайбергенов, Е. Қазыбек би мен Әйтеке би: Тарихи мұра. Алматы: Жазушы, 2019.

Тұрсын, Ә. Қазақ шешендік өнері. Алматы: Арыс, 2017.

Беркінбайұлы, Т. «Қазақ Үш биі: тарих, қайрат және елдік». Алматы, 2019.

Қаражанов, С. «Ұлттық мәдени мұра: Үш бидің шешендік өнері». Астана, 2021.

Мұқашев, Д. «Халық билері және олардың рухани мұрасы». Шымкент, 2018.

Сарбасқызы, А. «Қазақ шешендік сөзінің тарихы мен мәні». Ұлттық гуманитарлық ғылыми-зерттеу орталығы, 2020.