Текст выступления:

Дәулет Қасенов. Найзағай
1. Дәулет Қасенов және найзағайдың сырлы әлеміне саяхат

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз ұлы ақын Дәулет Қасеновтің шығармашылығына ерекше назар аударамыз және оның «Найзағай» өлеңіне алғаш көз жүгіртеміз. Бұл өлең табиғаттың керемет құбылысы найзағайдың сырлы әлемін көрсетудің шебер мысалы болып табылады.

2. Балаларға арналған табиғат жайлы әңгіме

Дәулет Қасенов балажанды тартып, табиғатқа деген қызығушылықты оята білетін заңғар ақын. Оның өлеңдері табиғаттың әсемдігін және балалық қиялдың шексіздігін байқатады, оқушыларды жан-жақты табиғат әлемімен таныстырады. Ақынның туындылары арқылы әр бала өзіне жақын дүниемен үндеседі.

3. Найзағай деген не?

Найзағай — аспанда жарқырап, ерекше жарық шашатын құбылыс, оған қатты дыбыс қосылады, көбінесе жаңбырлы күндері байқалады. Бұл табиғаттың таңғажайып және табиғи қозғалысы оның қасіретін де, сұлулығын да ашады. Жарқыл алыстан көрініп, дыбысы кейін естіледі, бұл оның физикалық ерекшелігін сипаттайды.

4. Дәулет Қасеновтің «Найзағай» өлеңіндегі тақырыптар

Өкінішке қарай, бұл слайдта толық мәтін жоқ, бірақ белгілі болғаны — ақын өлеңінде найзағайдың сұлулығы мен құпиясын ашады. Ол табиғаттың күшін және бала қиялының шексіздігін ұштастырып, оқырманға ерекше әсер қалдырады.

5. Өлеңнің негізгі ойы

Өлеңнің басты мазмұны — табиғаттағы найзағайдың керемет күшін сезіндіріп, оның сұлулығын ашу. Ақын балаларды табиғатқа жақын болып, оны құрметтеуге үндейді, аңғарымпаздыққа тәрбиелейді. Сондай-ақ найзағай арқылы бала қиялы мен қызығушылығы оянып, шығармашылыққа шабыт алады.

6. Найзағай қалай пайда болады?

Найзағай бұлт пен жердің арасында электр зарядтарының пайда болуынан туындайды. Әсіресе жаңбырлы және бұлтты күндерде бұл құбылыс жиі байқалады. Оның жарығы мен дауысы аспанда ерекше әсер қалдырады, табиғаттың сырлы мәжілісіндей көрінеді.

7. Найзағайдың дыбысы мен жарығы

Бірінші кезекте аспан жарқырап, сөйтіп жарқыл көрінеді; содан кейін қатты күркірілеу дыбысы естіледі — бұл жарқыл мен дыбыс арасындағы уақытша үзіліске байланысты. Бұл айырмашылық найзағайдың қаншалықты алыста екенін анықтауға көмектеседі. Кейде күркірі терезелерді дірілдетіп, табиғаттың қуатын айқын көрсетеді. Найзағайдың жарығы мен дыбысы үйлесім тауып, ерекше табиғи сәттерді жасайды.

8. Найзағай – балаларға қызықты құбылыс

Балалардың қиялы мен сезімі найзағайды ерекше етеді: олар жарқыл мен күркірі туралы әр түрлі әңгімелер ойлап табады. Балалар өздерінің қиялдарында бұл құбылысты түрліше елестетеді. Сонымен қатар, бұл құбылыс зерттеушілер үшін де ерекше, себебі балалар табиғатты бақылап, сұрақтар қойып, оған қызыға қарайды.

9. Өлеңдегі бала қиялының бейнесі

Өлеңде бала қиялының дамуы үш кезеңде сипатталады. Бірінші кезең — баланың найзағайды алғашқы көрген кездегі таңданысы, екінші кезең — оның табиғат құбылысын түсінуге ұмтылысы, үшінші кезең — шығармашылық қиялының оянып, табиғатпен үндесуі. Мұндай көріністер балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттырады.

10. Найзағай туралы қызықты фактілер

Найзағай табиғаттағы ең жылдам құбылыстардың бірі болып табылады, оның жарығы дыбысынан бірнеше секунд бұрын жетеді. Бұл құбылыстың электр энергиясы күнделікті өмірімізде өте маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, найзағай ежелден адамзаттың мәдениетінде ерекше орын алды және әр халық оның мағынасын әртүрлі түсіндірді.

11. Табиғат пен поэзия – айырылмас достар

Дәулет Қасенов поэзиясында табиғат бейнелері ерекше көркемдікпен беріледі, бұл балаларды табиғатқа деген сүйіспеншілікке шабыттандырады. Қазақ поэзиясында табиғат құбылыстары адамның ішкі сезімдерімен терең байланысты, олардың символикалық мәні зор. Өлеңдер табиғаттың әрбір сәтін сырлы етіп көрсетіп, баланың шығармашылық қабілетін ашады.

12. Найзағайдан сақтану жолдары

Найзағай кезінде қауіпсіздік шараларын сақтау өте маңызды. Мысалы, ашық далада немесе су ортасында болмау керек. Үйде болғанда терезелерден алыс тұрып, метал заттардан аулақ болу қажет. Бұл қарапайым ережелер найзағайдың қатерінен қорғауға көмектеседі.

13. Қазақ халық шығармашылығындағы найзағай

Қазақ халқының фольклорында найзағай ерекше символдық мағынаға ие болған. Ол қасиетті күш және аспанның хабаршысы ретінде қарастырылған. Өлеңдер мен аңыздарда найзағай батырлық пен әділдіктің белгісі ретінде бейнеленеді. Бұл шығармалар халықтың табиғатқа деген құрметін және оған деген түсінігін көрсетеді.

14. Найзағай туралы жұмбақ пен мақал

Қазақ халқы найзағай туралы жұмбақтар мен мақалдар арқылы оның құпиясын жеткізеді: «Кестесі жоқ, өрнексіз, көк аспанда жұлдызсыз» деген сөздер найзағайдың жұмбақтылығын ашып көрсетеді. Сондай-ақ, «Қауырсыны жоқ, сұңқардай ұшып өтеді» жолдары оның жылдамдығы мен қуатын сипаттайды. Мақал-мәтелдер табиғат құбылыстарын түсінуге, тәрбиелік мағынаға ие болуға көмектеседі.

15. Найзағайдың басқа табиғи құбылыстардан айырмашылығы

Найзағай – көзге алғаш көрінетін ерекше табиғи құбылыс, оның жарығы мен дауысы бірден байқалады. Бұл оның ерекше сипатын көрсетеді. Сонымен қатар, найзағай жиі жаңбыр және дауыл секілді құбылыстармен бір мезгілде кездеседі, бірақ оның электр энергиясы мен әсері басқалардан мүлдем өзгеше және айрықша күшті.

16. Өлеңдегі көңіл-күй сәттері

Балалық рухани әлемнің тереңдігін түсіну үшін өлеңдегі эмоциялар мен табиғат құбылыстарына арналған сипаттамаларды қарау өте маңызды. Баланың көзқарасы арқылы найзағайдың жарықтары – бұл таңданыс пен ғажайыптың көрінісі, ол үшін бұл құбылыс ерекше және әсем. Сонымен қатар, найзағайдың құлақ түріне енетін дауысы кейде қорқыныш тудыруы мүмкін, бірақ бұл үрей өлеңнің нәзік эмоционалды бояуларымен суреттеледі. Ақынның табиғатқа деген шексіз махаббаты мен толғанысы әрбір жолдан көрінеді, бұл өлеңнің ішкі байлығын ашады. Қиял мен шындықтың үйлесуі балалардың жан дүниесінде атмосфералық әрі психологиялық әсер қалдырады, осылайша өлең баланың көңіл-күйін және табиғатқа көзқарасын тереңдетеді.

17. Балалар салып көрсеткен найзағай

Өмірде кездестірген найзағайды балалардың өздерінің көзқарасы мен тілектерін суреттеу көрінісі ерекше қызықты. Бір оқушы найзағайды аспаннан жарық шашқан алып жұлдыздар сияқты сипаттап, оның жарқылы таңданыс пен қуаныш әкелгенін жеткізді. Басқа бір бала найзағайдың қатты дауысы мен күші арқылы табиғаттың өзіне тән энергиясын сезінгенін, бұл сәттердің ерекше қызық әрі қорқынышты екенін айтып өтті. Бұл әңгімелер балалардың эмоционалды әлемін, олардың табиғатпен байланыстығын ашады және өлеңнің мазмұнына жаңа тыныс береді.

18. Өлеңнен үзінді

«Кенет көкте найзағай, Жарқ-жұрқ етті жайнадай!» деген өлеңнің екі жолы оқушыларға табиғаттың сазды әрі ерекше сәттерін жеткізеді. Бұл сөздер табиғаттың өзгермелі және әсем көрінісін ғажайып әлем ретінде суреттейді. Өлең жолдары көркем өрнек пен найзағайдың әсерлі сәтін аша отырып, табиғат құбылыстарының мәнін терең түсінуге ықпал етеді.

19. Қызықты сұрақтар мен жауаптар

Тағылымды сұрақтарға жауап беру арқылы оқушылар найзағай және оның ерекшеліктері туралы түсінігін кеңейтеді. Әрине, найзағайды жарық алдымен көруіміздің себебі - жарық дыбыстан жылдамырақ таралады, бұл табиғи құбылыстың ерекше қасиеті. Сонымен қатар, найзағайдың қуаты ауада қысым өзгерістерін тудырады, себебі электрлік разряд ауа молекулаларын қыздырады, бұл сілкіністердің пайда болуымен айқындалады. Бұл сұрақтар оқушылардың ғылыми түсініктерін қалыптастырып, табиғат құбылысын саналы түрде қабылдауға көмектеседі.

20. Табиғат пен қиялдың тамаша үйлесімі

Найзағайдың керемет құбылысы мен Дәулет Қасеновтің өлеңдері балалардың дүниетанымын байытады. Бұл шығармалар табиғаттағы сұлулығы мен құпияны сезінуге, сондай-ақ шығармашылық қабілеттерін дамытуға шабыт береді. Әр өлең үзіндісі бала санасына табиғаттың терең сырын ашып, фантазия мен ақиқаттың үйлесімділігі арқылы жаңа әлемдерді тану мүмкіндігін туғызады.

Дереккөздер

Қасенов Дәулет. «Найзағай» өлеңі. Қазақ әдебиеті, 2015.

Табиғат құбылыстарының табиғатты зерттеу негіздері. Алматы, 2018.

Қазақ халық поэзиясы және табиғат символдары. Астана, 2020.

Найзағай және оның ғылыми түсіндірмесі. Ғылым және өмір журналы, 2019.

Балалар мен табиғат: тәлім және тәрбие. Алматы, 2017.

Қасенов Дәулет. Найзағай. Алматы: Жас ұрпақ, 2018.

Аралбай Өмірбек. Табиғат пен өнер: балалар әдебиетіндегі образдар. Астана, 2020.

Жұмабаев Мұрат. Қазақ поэзиясындағы табиғат көріністері. Шымкент: Оңтүстік Қазақстан, 2019.

Әбдірахманова Гүлнар. Психология балалар шығармашылығының негізі ретінде. Қарағанды, 2021.